किष्किन्धाकाण्डम् — पञ्चमः सर्गः
हनुमतः परिचयवचनम्, अग्निसाक्षिकं सख्यम्, सुग्रीवस्य भयनिवेदनम्, रामस्य वालिवधप्रतिज्ञा, शुभनिमित्तानि
ऋष्यमूकात् हनुमान् रामलक्ष्मणौ मलयं गिरिम् आनीय सुग्रीवाय तयोः परिचयम् अददात् — इक्ष्वाकुकुलजातः दशरथपुत्रः अयं रामः पितुः निर्देशपालनार्थं वनम् आगतः, तस्य भार्या रावणेन हृता, अतः सः त्वां शरणम् आगतः इति। तत् श्रुत्वा सुग्रीवः दर्शनीयं रूपं कृत्वा प्रीत्या राघवम् उवाच, सख्यार्थं बाहुं प्रसारयत्। रामः तं पाणिं पीडयित्वा पर्यष्वजत। हनूमान् भिक्षुरूपं त्यक्त्वा काष्ठयोः पावकं जनयित्वा पुष्पैः अभ्यर्च्य तयोः मध्ये न्यधात्; तौ च अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वयस्यत्वम् उपागतौ। ततः सुग्रीवः सालशाखाम् आस्तीर्य रामेण सह निषसाद, हनुमांश्च लक्ष्मणाय चन्दनशाखां ददौ। सुग्रीवः स्वस्य वालिकृतं विनिकारं भार्याहरणं च निवेद्य अभयं याचते; रामः प्रहसन् इव ‘उपकारफलं मित्रम्’ इति उक्त्वा वालिवधं प्रतिजानीते, स्वबाणानां च अमोघत्वं वर्णयति। अन्ते सीतायाः वालिनः निशाचराणां च वामनेत्राणि समं स्फुरन्ति इति शुभाशुभसूचकं निमित्तम् उक्तम्।
१ऋष्यमूकात्तु हनुमान्गत्वा तं मलयं गिरिम्।
आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ॥
२अयं रामो महाप्राज्ञ सम्प्राप्तो दृढविक्रमः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः॥
३इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः।
धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशकारकः॥
४राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः।
दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः॥
५तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता।
स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामोऽरण्यं समागतः॥
६तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः।
रावणेन हृता भार्या स त्वां शरणमागतः॥
७भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
प्रगृह्य चार्चयस्वैतौ पूजनीयतमावुभौ॥
ऋष्यमूकात् हनुमान् तौ वीरौ मलयं गिरिम् आनीय कपिराजाय सुग्रीवाय निवेदयति। अयं रामः महाप्राज्ञः दृढविक्रमः सत्यपराक्रमः च, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह आगतः। इक्ष्वाकूणां कुले जातः दशरथस्य पुत्रः सः धर्मे प्रसिद्धः, पितुः निर्देशस्य पालकः च। हनुमतः कथनक्रमः एव नीतिचतुरः — प्रथमं पुरुषस्य पराक्रमः, ततः कुलम्, ततः धर्मनिष्ठा, ततः पितुः महत्त्वम्, अन्ते च दुःखकारणम् इति। यस्य पिता राजसूयाश्वमेधयज्ञैः वह्निं तर्पितवान्, ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणाः शतसहस्रशः गाः च उत्सृष्टवान्, तपसा सत्यवाक्येन च वसुधां पालितवान् — तस्य एव पुत्रः अयं स्त्रीनिमित्तम् अरण्यं समागतः। ‘स्त्रीहेतोः’ इति पदेन कविः सूचयति — यः पिता सत्येन पृथिवीम् अपालयत्, तस्य पुत्रः अपि सत्यरक्षणार्थम् एव वनम् आगतः। नियतव्रतस्य महात्मनः अस्य दण्डकारण्ये वसतः भार्या रावणेन हृता; सः च तां मृगयमाणः त्वां शरणम् आगतः। इमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ भवता सह सख्यम् इच्छतः; तौ प्रगृह्य अर्चय, यतः उभौ अपि परमं पूजनीयौ। शरणागतस्य च अर्चनम् एव सख्यस्य प्रथमं लक्षणम् इति हनुमतः आशयः। एवं मन्त्रिश्रेष्ठः द्वयोः अपि प्रयोजनम् एकस्मिन् वाक्ये संयोजयति। अत्र हनुमान् न केवलं वार्ताहरः, अपितु सन्धिकारकः — यत् वक्तव्यं तत् एव वदति, यत् च श्रोतुः हृदये विश्वासं जनयति तत् एव पूर्वं स्थापयति। रामस्य पित्रा कृतानि यज्ञदानानि वर्णयन् सः सुग्रीवाय सूचयति — एतादृशस्य कुलस्य पुरुषः प्रतिज्ञां न त्यजति। ‘शरणमागतः’ इति पदं तु द्विगुणम् अर्थं वहति; बलवान् अपि रामः अत्र याचकः इव उक्तः, तेन च सुग्रीवस्य भयम् अपैति, गौरवं च वर्धते।
Hanumān brought the two heroes from Ṛṣyamūka to the Malaya hill and presented them to Sugrīva, king of the monkeys. "This is Rāma," he said, "a man of great wisdom, firm valour and true prowess, who has come here with his brother Lakṣmaṇa. Born in the line of Ikṣvāku, he is the son of Daśaratha, famous for his righteousness and the keeper of his father's command." Even the order of Hanumān's words is shrewd: first the man's valour, then his lineage, then his devotion to dharma, then his father's greatness, and last the cause of his grief. "His father gratified the sacred fire with the Rājasūya and Aśvamedha sacrifices, gave away priestly fees and cows by hundreds of thousands, and protected the earth by austerity and truthful speech; and it is his son who has come to the forest for a woman's sake." The poet hints that as the father ruled the earth by truth, so the son came to the forest to keep truth. "While this great soul of strict vows was living in the Daṇḍaka forest, Rāvaṇa carried off his wife, and searching for her he has come to you for refuge. These two brothers want your friendship; take them by the hand and honour them, for both are worthy of the highest reverence." Honouring those who come for refuge is, Hanumān means, the first mark of friendship, and so that best of ministers joins the aims of both parties in one speech. He is not merely a messenger but a maker of alliances: he says only what needs saying, and he sets first what will create trust in his listener's heart. By describing the sacrifices and gifts of Rāma's father he signals to Sugrīva that a man of such a family does not break his word. And "come to you for refuge" carries a double weight: mighty Rāma is presented almost as a suppliant, so that Sugrīva's fear falls away and his dignity is raised.
८श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं सुग्रीवो वानराधिपः।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्योवाच च राघवम्॥
९भवान्धर्मविनीतश्च सुतपाः सर्ववत्सलः।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः॥
१०तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो।
यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह॥
११रोचते यदि मे सख्यं बाहुरेष प्रसारितः।
गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा बध्यतां ध्रुवा॥
हनूमतः वाक्यं श्रुत्वा वानराधिपः सुग्रीवः अतीव दर्शनीयं रूपं धृत्वा प्रीत्या राघवम् अवदत्। पूर्वं सः शङ्कितः आसीत्, इदानीं तु निःशङ्कः प्रसन्नः च — रूपपरिवर्तनम् एव अन्तःकरणस्य परिवर्तनं सूचयति। भवान् धर्मे विनीतः, सुतपाः, सर्वेषु वत्सलः च; वायुपुत्रेण मह्यं भवतः गुणाः यथार्थतः आख्याताः इति सः वदति। मादृशेन वानरेण सह यत् त्वं सौहार्दम् इच्छसि, तत् मम एव सत्कारः, तत् एव च उत्तमः लाभः। अत्र सुग्रीवस्य विनयः द्रष्टव्यः — राजा अपि सन् सः आत्मानं वानरमात्रं मन्यते, रामं च उपकारिणम्। यदि मम सख्यं ते रोचते, एषः मम बाहुः प्रसारितः; पाणिना पाणिः गृह्यताम्, ध्रुवा मर्यादा च बध्यताम्। ‘मर्यादा बध्यताम्’ इति पदेन सख्यं केवलं भावः न, अपितु नियमबद्धः सम्बन्धः इति स्पष्टीक्रियते। प्रसारितः बाहुः एव सन्धेः प्रत्यक्षं चिह्नम्, वचनात् अपि अधिकं प्रमाणम् इति गम्यते।
Hearing Hanumān, Sugrīva, lord of the monkeys, took on a most handsome form and spoke warmly to Rāghava. Before he had been suspicious; now he was free of doubt and glad, and the change of his outward form shows the change within. "You are schooled in dharma," he said, "devoted to austerity and kind to all; the son of the Wind has told me truly of your virtues. That you should want friendship with a monkey like me is itself an honour to me and the greatest of gains." Note his humility: though a king, he thinks of himself as a mere monkey and of Rāma as his benefactor. "If my friendship pleases you, here is my arm stretched out; let hand clasp hand, and let a firm bond be made between us." "Let a bond be made" shows that friendship is not only a feeling but a relationship bound by rules, and the outstretched arm is the visible sign of the pact, more telling even than words.
१२एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम्।
सम्प्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना॥
१३हृष्टः सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम्।
ततो हनूमान्संत्यज्य भिक्षुरूपमरिंदमः॥
१४काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम्।
दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम्॥
१५तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधौ सुसमाहितः।
ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम्॥
१६सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ।
ततः सुप्रीतमनसौ तावुभौ हरिराघवौ॥
१७अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमभिजग्मतुः।
त्वं वयस्योऽसि हृद्यो मे ह्येकं दुःखं सुखं च नौ॥
सुग्रीवस्य एतत् सुभाषितं श्रुत्वा सम्प्रहृष्टमनाः रामः स्वपाणिना तस्य हस्तं पीडयामास; हृष्टः च सौहृदम् आलम्ब्य तं गाढं पर्यष्वजत। वाचा कृता प्रतिज्ञा स्पर्शेन दृढीक्रियते इति भावः। ततः अरिंदमः हनूमान् भिक्षुरूपं संत्यज्य द्वयोः काष्ठयोः मन्थनेन पावकं जनयामास; मन्त्री एव सम्बन्धस्य साक्षिणम् उपस्थापयति। दीप्यमानं तं वह्निं पुष्पैः अभ्यर्च्य सत्कृत्य सुसमाहितः सुप्रीतः च सः तयोः मध्ये निदधौ। ततः सुग्रीवः राघवः च दीप्यमानम् अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वयस्यत्वम् उपागतौ। अग्निसाक्षिकम् इदं सख्यं विवाहवत् संस्कारयुक्तम्, अतः अभङ्गुरम् इति सूच्यते। सुप्रीतमनसौ तौ उभौ हरिराघवौ अन्योन्यम् अभिवीक्षमाणौ तृप्तिं न अगच्छताम् — दर्शनेन एव प्रीतिः वर्धते, न क्षीयते। ‘त्वं मम हृद्यः वयस्यः, आवयोः दुःखं सुखं च एकम् एव’ इति च रामः वदति; एतत् एव सख्यस्य लक्षणम्। अत्र कविः क्रमेण त्रीणि साधनानि दर्शयति — वचनम्, स्पर्शः, अग्निः इति; प्रत्येकं पूर्वस्मात् दृढतरम्। हनुमतः भिक्षुरूपत्यागः अपि अर्थवान् — छद्मना आरब्धः सम्बन्धः इदानीं सत्ये प्रतिष्ठितः। दीप्यमानस्य अग्नेः पुष्पैः अर्चनं प्रदक्षिणा च लोकप्रसिद्धौ संस्कारौ; ताभ्यां वानरनरयोः मैत्री धर्म्या कृता। तयोः मध्ये स्थापितः अग्निः द्वयोः अपि समः साक्षी; न कोऽपि अधिकः, न कोऽपि न्यूनः इति अनेन सूच्यते। एतेन च वानरस्य नरेण सह समानता स्थापिता।
Hearing these fine words of Sugrīva, Rāma, his heart full of joy, pressed his hand with his own and, glad of the friendship, embraced him closely: the promise made in words was sealed by touch. Then Hanumān, tamer of foes, set aside his mendicant's guise and made fire by rubbing two sticks together — the minister himself brings forward the witness of the bond. He honoured the blazing fire with flowers and, composed and well pleased, set it between the two. Sugrīva and Rāghava walked round the blazing fire and so became friends. A friendship witnessed by fire is solemn as a marriage, and therefore unbreakable. Their hearts full of joy, the monkey and Rāghava gazed at each other and could not have their fill of looking; the sight of each other only increased their affection. "You are my dear friend," Rāma said, "and from now on our sorrow and our joy are one" — the very mark of friendship. The poet shows three stages, word, touch and fire, each firmer than the last. Hanumān's laying aside his disguise is meaningful too: a relationship begun in disguise is now set on truth. Honouring the fire with flowers and walking round it are familiar rites, and by them the friendship of monkey and man is made lawful. The fire placed between them is an equal witness to both — neither greater, neither less — and so the monkey is set on an equal footing with the man.
१८सुग्रीवो राघवं वाक्यमित्युवाच प्रहृष्टवत्।
ततः सुपर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम्॥
१९सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः।
लक्ष्मणायाथ संहृष्टो हनुमान्मारुतात्मजः॥
२०शाखां चन्दनवृक्षस्य ददौ परमपुष्पिताम्।
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा॥
२१प्रत्युवाच तदा रामं हर्षव्याकुललोचनः।
अहं विनिकृतो राम चरामीह भयार्दितः॥
२२हृतभार्यो वने त्रस्तो दुर्गमेतदुपाश्रितः।
सोऽहं त्रस्तो वने भीतो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः॥
२३वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव।
वालिनो मे महाभाग भयार्तस्याभयं कुरु॥
प्रहृष्टवत् सुग्रीवः राघवं वाक्यम् इति उक्त्वा सुपर्णबहुलां सुपुष्पितां शाखां भङ्क्त्वा सालस्य तां शाखाम् आस्तीर्य राघवेन सह निषसाद। आसनदानम् अपि आतिथ्यस्य अङ्गम्; वने यत् लभ्यते तेन एव सत्कारः क्रियते। संहृष्टः मारुतात्मजः हनुमान् अपि लक्ष्मणाय परमपुष्पितां चन्दनवृक्षस्य शाखां ददौ — स्वामिनः अनुकरणं सेवकस्य धर्मः। ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया मधुरया गिरा हर्षव्याकुललोचनः रामं प्रत्युवाच। हर्षेण सह भयम् अपि तस्य वचने मिश्रितम् — अहं विनिकृतः भयार्दितः च इह चरामि, हृतभार्यः वने त्रस्तः च इदं दुर्गं स्थानम् उपाश्रितः। उद्भ्रान्तचेतनः भीतः च वने वसामि; वालिना भ्रात्रा निकृतः, तेन सह कृतवैरः च अस्मि। रामस्य दुःखेन सह स्वस्य दुःखं समानम् इति दर्शयन् सः भयार्तस्य मम अभयं कुरु इति याचते। द्वयोः अपि हृता भार्या, द्वौ अपि वनवासिनौ — एषा समानता एव सख्यस्य मूलम्। ‘विनिकृतः’ इति पदम् अपमानं सूचयति, ‘हृतभार्यः’ इति च हानिम्; द्वयोः संयोगेन सुग्रीवस्य सम्पूर्णा दुर्दशा प्रकटिता। दुर्गाश्रयणम् अपि तस्य दौर्बल्यस्य साक्षी — राजा सन् अपि सः गिरौ निलीनः तिष्ठति। एतत् सर्वं श्रुत्वा रामस्य करुणा उद्बुध्यते इति अग्रिमस्य प्रतिज्ञावचनस्य भूमिका रच्यते। सालशाखायां मिलित्वा उपवेशनम् अपि समानतायाः एव चिह्नम् — राजा राजानं न अधः स्थापयति। हनुमतः चन्दनशाखादानेन लक्ष्मणस्य अपि गौरवं रक्षितम्।
Having said this happily to Rāghava, Sugrīva broke off a thickly leaved, well-flowered branch of a sāla tree, spread it out and sat on it with Rāghava; giving a seat is part of hospitality, and in the forest one honours a guest with what the forest provides. Hanumān, son of the Wind, delighted, gave Lakṣmaṇa a sandalwood branch in full bloom — a servant does as his master does, and so Lakṣmaṇa's dignity too was upheld. Sitting together on the one sāla branch is also a sign of equality: a king does not seat a king below himself. Then Sugrīva, overjoyed, his eyes restless with happiness, answered Rāma in a soft, sweet voice, and fear was mingled with his joy. "I have been wronged, Rāma, and wander here in fear. Robbed of my wife, terrified in the forest, I have taken refuge in this rugged place. Bewildered and afraid, I live in the forest, wronged by my brother Vālī, who has made himself my enemy. Grant me safety, illustrious one, for I am terrified of Vālī." Showing that his sorrow matches Rāma's, he begs for protection. Both have lost their wives, both live in the forest — that likeness is the root of their friendship. "Wronged" speaks of humiliation, "robbed of my wife" of loss, and the two together reveal Sugrīva's whole plight; that he shelters on a hard-to-reach hill, king though he is, bears witness to his weakness. All this is told so that Rāma's compassion is stirred, preparing for the promise that follows.
२४कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ भयं मे न भवेद्यथा।
एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः॥
२५प्रत्यभाषत काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव।
उपकारफलं मित्रं विदितं मे महाकपे॥
२६वालिनं तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्।
अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः॥
२७तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते निपतिष्यन्ति वेगिताः।
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः॥
२८तीक्ष्णाग्रा ऋजुपर्वाणः सरोषा भुजगा इव।
तमद्य वालिनं पश्य तीक्ष्णैराशीविषोपमैः॥
२९शरैर्विनिहतं भूमौ प्रकीर्णमिव पर्वतम्।
स तु तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्यात्मनो हितम्।
सुग्रीवः परमप्रीतः परमं वाक्यमब्रवीत्॥
‘यथा मम भयं न भवेत् तथा कर्तुम् अर्हसि’ इति उक्ते सति तेजस्वी धर्मज्ञः धर्मवत्सलः काकुत्स्थः प्रहसन् इव सुग्रीवं प्रत्यभाषत। हास्यम् अत्र अवज्ञायाः न, अपितु आश्वासनस्य चिह्नम्। उपकारः एव मित्रस्य फलम् इति मया विदितम्, महाकपे — इति सः सख्यस्य सिद्धान्तम् एव उपक्रमे स्थापयति। तव भार्यापहारिणं तं वालिनं वधिष्यामि इति च प्रतिजानीते। ततः बाणवर्णनम् — ममेमे निशिताः सूर्यसंकाशाः शराः अमोघाः; दुर्वृत्ते तस्मिन् वालिनि ते वेगिताः निपतिष्यन्ति। कङ्कपत्रैः प्रतिच्छन्नाः महेन्द्राशनिसंनिभाः तीक्ष्णाग्राः ऋजुपर्वाणः ते सरोषाः भुजगाः इव। आशीविषोपमैः तीक्ष्णैः शरैः विनिहतं प्रकीर्णं पर्वतम् इव भूमौ पतितं वालिनम् अद्य पश्य इति च आह। शत्रुं पर्वतेन उपमीयमानं दृष्ट्वा तस्य महत्त्वम् अपि सूच्यते, तथापि सः पतिष्यति एव इति निश्चयः। आत्मनः हितं तत् वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः परमप्रीतः अभवत्। बाणानां वर्णने चत्वारि विशेषणानि — अमोघत्वम्, तैक्ष्ण्यम्, ऋजुपर्वत्वम्, रोषः इति; एतैः आयुधस्य गुणाः धनुर्धरस्य निश्चयः च युगपत् प्रकाश्यन्ते। ‘अद्य पश्य’ इति वर्तमानकालिकं वचनं प्रतिज्ञायाः शीघ्रसिद्धिं सूचयति। सुग्रीवस्य प्रीतिः च न केवलं वैरनिर्यातनात्, अपितु आश्रयलाभात् अपि जाता। ‘प्रहसन् इव’ इति पदद्वयेन रामस्य स्वबले निश्चयः सूचितः — यस्य कार्यं सुकरं तस्य एव मुखे स्मितम् उदेति। सुग्रीवस्य भयम् अपि तेन एव स्मितेन अपनीतम्।
"You must act," Sugrīva said, "so that I have nothing more to fear." So addressed, glorious Kākutstha, who knew and loved dharma, answered with something like a smile — a smile not of contempt but of reassurance, the smile of a man sure of his strength, for whom the task is easy, and that smile alone took away Sugrīva's fear. "I know well, great monkey, that the fruit of friendship is help given" — so at the outset he lays down the principle of friendship. "I will kill that Vālī who carried off your wife." Then he describes his arrows. "These sharp arrows of mine, bright as the sun, never miss; they will fall swiftly upon that wicked Vālī. Feathered with heron plumes, like great Indra's thunderbolt, keen-tipped and straight-jointed, they are like angry serpents. Today you will see Vālī struck down by these sharp shafts like venomous snakes, lying on the ground like a shattered mountain." Likening the enemy to a mountain admits his greatness, yet the certainty stands that he will fall. The four qualities of the arrows — they never miss, they are keen, they are straight-jointed, they are full of wrath — show both the excellence of the weapon and the archer's resolve, and "today you will see" promises swift fulfilment. Hearing words so much to his good, Sugrīva was overjoyed — not only at the prospect of revenge but at having found a protector.
३०तव प्रसादेन नृसिंह वीर प्रियां च राज्यं च समाप्नुयामहम्।
तथा कुरु त्वं नरदेव वैरिणं यथा न हिंस्यात्स पुनर्ममाग्रजम्॥
३१सीताकपीन्द्रक्षणदाचराणां राजीवहेमज्वलनोपमानि।
सुग्रीवरामप्रणयप्रसङ्गे वामानि नेत्राणि समं स्फुरन्ति॥
परमं वाक्यं ब्रुवन् सुग्रीवः प्राह — नृसिंह वीर, तव प्रसादेन अहं प्रियां भार्यां राज्यं च समाप्नुयाम्। नरदेव, वैरिणं तम् अग्रजं तथा कुरु यथा सः पुनः मां न हिंस्यात्। ततः कविः निमित्तम् आह — सुग्रीवरामप्रणयस्य अस्मिन् प्रसङ्गे सीतायाः राजीवोपमानि, कपीन्द्रस्य वालिनः हेमोपमानि, क्षणदाचराणां च ज्वलनोपमानि वामानि नेत्राणि समम् एव स्फुरन्ति — स्त्रियै शुभं पुंसे च अशुभं सूचयन्ति। एकेन एव निमित्तेन सीतायाः मोक्षः, वालिनः राक्षसानां च विनाशः सूचितः इति सर्गस्य उपसंहारः। निमित्तशास्त्रे स्त्रीणां वामाङ्गस्फुरणं शुभम्, पुंसां तु अशुभम् इति स्थितिः।
Then Sugrīva spoke again, excellently: "By your grace, heroic lion among men, may I win back both my beloved wife and my kingdom. Deal with that enemy, my elder brother, lord of men, so that he can never harm me again." And the poet tells of an omen. At that moment of loving compact between Sugrīva and Rāma, the left eyes of Sītā, lotus-like, of Vālī, lord of monkeys, golden, and of the night-roaming rākṣasas, fiery, all throbbed at once. By the science of omens a throbbing of the left side is lucky for a woman and unlucky for a man; so a single sign foretold Sītā's release and the destruction of Vālī and of the rākṣasas, and with it the sarga closes.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।