किष्किन्धाकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः

लक्ष्मणेन वृत्तान्तकथनं हनूमता तयोर्नयनं च

हनूमतः प्रश्नः, लक्ष्मणेन दशरथरामयोः परिचयः, सीताहरणवृत्तान्तः, सुग्रीवशरणागतिः, हनूमतः सहायताप्रतिज्ञा, वानररूपेण तयोः ऋष्यमूकनयनम्

रामस्य मधुरं वचः श्रुत्वा प्रहृष्टः हनुमान् मनसा सुग्रीवं स्मरति — ‘अयं कृत्यवान् प्राप्तः, अतः सुग्रीवस्य राज्यागमः भाव्यः।’ ततः सः पृच्छति — ‘इदं घोरं दुर्गं वनं सानुजः किमर्थम् आगतः?’ रामचोदितः लक्ष्मणः कथयति — ‘दशरथः नाम धर्मवत्सलः राजा आसीत्, यः चातुर्वर्ण्यं पालयन् आप्तदक्षिणैः यज्ञैः इष्टवान्; तस्य ज्येष्ठः पुत्रः अयं रामः, सर्वभूतानां शरण्यः, पितुर्निर्देशपारगः। राज्यात् भ्रष्टः सः मया सीतया च सह वनम् आगतः। रहिते कामरूपिणा रक्षसा तस्य भार्या अपहृता; तत् रक्षः न ज्ञायते। दनुः नाम शापात् राक्षसतां गतः दितिपुत्रः सुग्रीवं समर्थम् आख्यातवान् — ‘सः भार्यापहारिणं ज्ञास्यति’ इति। अतः आवां सुग्रीवं शरणं गतौ। लोकनाथः सः अद्य सुग्रीवं नाथम् इच्छति; शरण्यः शरणं गतः; यस्य प्रसादेन प्रजाः प्रसीदेयुः, सः वानरेन्द्रस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षते। शोकार्ते रामे शरणं गते सुग्रीवः यूथपैः सह प्रसादं कर्तुम् अर्हति।’ साश्रुं ब्रुवन्तं लक्ष्मणं हनुमान् आश्वासयति — ‘सुग्रीवः अपि राज्याद् विभ्रष्टः, हृतदारः, वालिना कृतवैरः; सः अस्माभिः सह सीतापरिमार्गणे साहाय्यं करिष्यति। साधु, सुग्रीवं गच्छामः।’ लक्ष्मणः रामं वदति — ‘अयं हृष्टः कथयते, अनृतं न वक्ष्यते; त्वं कृतकृत्यः असि।’ ततः हनुमान् भिक्षुरूपं त्यक्त्वा वानररूपम् आस्थाय तौ पृष्ठम् आरोप्य गिरिवरं प्रति प्रयातः।

१हनूमतः हर्षः, आगमनकारणप्रश्नः

१ततः प्रहृष्टो हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः।
श्रुत्वा मधुरभावं च सुग्रीवं मनसा गतः॥

२भाव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम्॥

३ततः परमसंहृष्टो हनूमान्प्लवगोत्तमः।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः॥

४किमर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम्।
आगतः सानुजो दुर्गं नानाव्यालमृगायुतम्॥

५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः।
आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम्॥

‘अयं कृत्यवान्’ इति तत् वचः श्रुत्वा, मधुरभावं च ज्ञात्वा, प्रहृष्टः हनुमान् मनसा सुग्रीवं गतः। ‘कृत्यवान्’ इति पदं द्विधा सार्थकम् — रामस्य कार्यम् अस्ति, सुग्रीवस्य च तेन कार्यं सिध्येत् इति। सः चिन्तयति — ‘महात्मनः सुग्रीवस्य राज्यागमः भाव्यः, यतः अयं कृत्यवान् प्राप्तः, एतत् च कृत्यम् उपागतम्।’ दूतः केवलं संदेशवाहकः न, अपितु स्वामिनः भविष्यम् अपि पश्यति इति अत्र दर्शितम्। ततः परमसंहृष्टः प्लवगोत्तमः वाक्यविशारदः हनूमान् रामं प्रत्युवाच — ‘पम्पाकाननमण्डितं नानाव्यालमृगायुतं दुर्गं घोरं वनं त्वं सानुजः किमर्थम् आगतः?’ एषः एव सुग्रीवेण आदिष्टः प्रश्नः — ‘वनस्य प्रवेशस्य प्रयोजनं पृच्छ’ इति। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा रामचोदितः लक्ष्मणः महात्मानं रामं दशरथात्मजम् आचचक्षे। रामः स्वयं न वदति; पूर्वसर्गे यथा आदिष्टम्, तथा एव लक्ष्मणः वक्ता भवति। अत्र च कविः हनूमतः अन्तरङ्गं प्रकाशयति — बहिः सः प्रश्नं पृच्छति, अन्तः तु सुग्रीवस्य भविष्यं गणयति। ‘मनसा सुग्रीवं गतः’ इति पदैः तस्य स्वामिनिष्ठा सूचिता; शरीरेण रामसमीपे स्थितः अपि सः मनसा स्वामिनं प्रति धावति। ‘परमसंहृष्टः’ इति विशेषणं द्वितीयवारं प्रयुक्तम्, येन हर्षस्य वृद्धिः दर्श्यते। ‘नानाव्यालमृगायुतं दुर्गम्’ इति वनवर्णनेन च प्रश्नस्य औचित्यं स्थाप्यते — ईदृशे वने राजपुत्रयोः आगमनं किमर्थम् इति।

From those words Hanumān understood that here was a man with a task to be done, and hearing how gently they were spoken he was delighted, and in his mind he was already with Sugrīva. The phrase "a man with a task" works both ways: Rāma has a purpose of his own, and through him Sugrīva's purpose too may be achieved. "The kingdom must surely come to great-souled Sugrīva," he thought, "since this man with a task has arrived, and this very task has come our way." An envoy is not a mere carrier of messages; he also sees his master's future. Then, overjoyed, Hanumān, best of the leaping folk and skilled in speech, answered Rāma: "Why have you come with your younger brother into this terrible, impassable forest, adorned by Pampā's woods and full of every kind of beast of prey?" This was exactly the question Sugrīva had told him to ask — why they had entered the forest — and the wildness of the place he describes shows why the question was fair: what brings two princes to such a forest? Hearing him, Lakṣmaṇa, prompted by Rāma, told him about great-souled Rāma, the son of Daśaratha; Rāma does not speak himself, and as arranged in the last sarga Lakṣmaṇa is the speaker. The poet lets us see inside Hanumān: outwardly he asks his question, inwardly he is reckoning Sugrīva's future; though his body stands before Rāma, his mind runs to his master, a sign of his loyalty. His delight is mentioned a second time, to show it growing.

२दशरथस्य रामस्य च परिचयः

६राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः।
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मेण नित्यमेवाभिपालयन्॥

७न द्वेष्टा विद्यते तस्य स तु द्वेष्टि न कंचन।
स तु सर्वेषु भूतेषु पितामह इवापरः॥

८अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः॥

९शरण्यः सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः।
ज्येष्ठो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तरः॥

१०राजलक्षणसंयुक्तः संयुक्तो राज्यसम्पदा।
राज्याद्भ्रष्टो मया वस्तुं वने सार्धमिहागतः॥

११भार्यया च महाभाग सीतयानुगतो वशी।
दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः॥

‘दशरथः नाम द्युतिमान् धर्मवत्सलः राजा आसीत्; सः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नित्यम् एव अभिपालयन् आसीत्। तस्य द्वेष्टा कश्चित् न विद्यते, सः च कंचन न द्वेष्टि; सः सर्वेषु भूतेषु अपरः पितामहः इव आसीत्। आप्तदक्षिणैः अग्निष्टोमादिभिः यज्ञैः सः इष्टवान्। तस्य अयं पूर्वजः पुत्रः, जनैः ‘रामः’ इति श्रुतः। सः सर्वभूतानां शरण्यः, पितुः निर्देशपारगः; दशरथस्य पुत्राणां मध्ये ज्येष्ठः गुणवत्तरः च। राजलक्षणसंयुक्तः राज्यसम्पदा संयुक्तः अपि सः राज्यात् भ्रष्टः मया सार्धं वने वस्तुम् इह आगतः। महाभाग, दिनक्षये प्रभया सह दिवाकरः इव सः महातेजाः वशी भार्यया सीतया अनुगतः आगतः।’ ‘पितामह इव’ इति उपमया दशरथस्य वात्सल्यं सूच्यते; ‘दिनक्षये दिवाकरः’ इति उपमया च राज्यास्तमयेऽपि अक्षीणं तेजः दर्शितम् — सूर्यः अस्तं गच्छन् अपि प्रभां न त्यजति। लक्ष्मणस्य कथनक्रमः सुनियोजितः — प्रथमं पितुः धर्मः, ततः तस्य अद्वेष्टृत्वम्, ततः यज्ञाः, ततः पुत्रस्य नाम, ततः तस्य गुणाः, अन्ते च वनवासस्य कारणम्। एवं परिचयः क्रमेण विस्तीर्यते, येन श्रोतुः मनसि रामस्य महत्त्वं स्थिरीभवेत्। ‘धर्मवत्सलः’ इति विशेषणेन धर्मे स्नेहः सूच्यते — न भयेन, न लोभेन, अपितु प्रीत्या धर्मः पालितः। ‘राज्यसम्पदा संयुक्तः’ इत्युक्त्वा एव ‘राज्यात् भ्रष्टः’ इति उच्यते; एतेन विपर्ययस्य तीव्रता व्यज्यते। सीतायाः अनुगमनम् अपि सूचितम्, येन अग्रिमे तस्याः हरणं कथ्येत।

"There was a king named Daśaratha," said Lakṣmaṇa, "radiant and devoted to dharma, who by his own dharma always protected the four classes of people. No one hated him, and he hated no one; to all creatures he was like a second Brahmā, the Grandfather. He performed the Agniṣṭoma and other sacrifices with ample gifts to the priests. This is his eldest son, known among men as Rāma. He is the refuge of all beings and perfect in keeping his father's command; he is the eldest of Daśaratha's sons and the most virtuous. Though he bore all the marks of a king and was endowed with a kingdom's fortune, he lost that kingdom and came here with me to live in the forest. And, noble friend, that self-controlled hero of great splendour came followed by his wife Sītā, as the sun at the close of day goes attended by its light." The Grandfather comparison shows Daśaratha's fatherly love for all; the setting sun shows a splendour undimmed even as the kingdom set, for the sun does not lose its light as it goes down. Lakṣmaṇa's account is carefully ordered: first his father's dharma, then his freedom from enmity, then his sacrifices, then his son's name, then that son's virtues, and last the reason for his exile, so that Rāma's greatness settles step by step in the listener's mind. "Devoted to dharma" means Daśaratha kept dharma out of love, not from fear or greed. Saying "endowed with a kingdom's fortune" just before "he lost that kingdom" makes the reversal sharper, and the mention of Sītā following him prepares for the story of her abduction.

३लक्ष्मणस्य आत्मपरिचयः, सीताहरणम्, दनोः वचनम्

१२अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः॥

१३सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः।
ऐश्वर्येण विहीनस्य वनवासे रतस्य च॥

१४रक्षसापहृता भार्या रहिते कामरूपिणा।
तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य वा हृता॥

१५दनुर्नाम दितेः पुत्रः शापाद्राक्षसतां गतः।
आख्यातस्तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः॥

१६स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम्।
एवमुक्त्वा दनुः स्वर्गं भ्राजमानो दिवं गतः॥

‘अहम् अस्य अवरः भ्राता; कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य अस्य गुणैः एव दास्यम् उपागतः; नामतः लक्ष्मणः इति। सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः, ऐश्वर्येण विहीनस्य, वनवासे रतस्य अस्य भार्या रहिते कामरूपिणा रक्षसा अपहृता। तत् रक्षः न ज्ञायते, न च ज्ञायते येन अस्य पत्नी हृता।’ ‘गुणैः दास्यम् उपागतः’ इति वाक्यं लक्ष्मणस्य स्वभावम् एकेन एव पदेन प्रकाशयति — न आज्ञया, न भयेन, अपितु गुणैः आकृष्टः सः सेवकः जातः। ‘दनुः नाम दितेः पुत्रः शापात् राक्षसतां गतः; तेन सुग्रीवः समर्थः वानराधिपः इति आख्यातः — ‘सः महावीर्यः तव भार्यापहारिणं ज्ञास्यति’ इति। एवम् उक्त्वा भ्राजमानः दनुः दिवं गतः।’ कबन्धस्य कथा अरण्यकाण्डे विस्तरेण उक्ता; अत्र सा संक्षेपेण स्मार्यते, येन सुग्रीवसख्यस्य मूलं स्पष्टं भवेत्। ‘रहिते’ इति पदेन राक्षसस्य कापुरुषत्वं सूच्यते — एकाकिन्याः हरणम्, न तु युद्धेन। ‘तत् च न ज्ञायते रक्षः’ इति वाक्येन च अन्वेषणस्य आवश्यकता स्थाप्यते, यतः यदि हर्ता ज्ञातः स्यात्, तर्हि सुग्रीवस्य साहाय्यं न अपेक्ष्येत। अत्र लक्ष्मणः स्वदुःखं न कथयति, केवलं भ्रातुः दुःखम् एव — एतत् तस्य स्वभावस्य पुनः दर्शनम्।

"I am his younger brother, and it is by his virtues — for he is grateful and deeply learned — that I have come to serve him; my name is Lakṣmaṇa." In one phrase Lakṣmaṇa reveals his nature: not by command or fear but drawn by his brother's virtues he became his servant. "He deserves every happiness and the highest honour, and his heart is set on the good of all beings; yet, stripped of sovereignty and living contentedly in the forest, he has had his wife carried off, when she was alone, by a rākṣasa who takes any form he likes. We do not know that rākṣasa, nor who it was that took his wife. A son of Diti named Danu, who had become a rākṣasa through a curse, told us that Sugrīva, lord of the monkeys, was able to help: 'That hero of great valour will find out who carried off your wife.' Having said this, Danu rose shining to heaven." The story of Kabandha, told at length in the Araṇya Kāṇḍa, is briefly recalled here so that the root of the friendship with Sugrīva is clear. Taking her "when she was alone" shows the rākṣasa's cowardice — a theft, not a fight. And "we do not know who it was" establishes why a search is needed, for had the thief been known, Sugrīva's help would not be required. Lakṣmaṇa speaks not of his own sorrow but only of his brother's — his nature seen once again.

४सुग्रीवशरणागतेः निवेदनम्

१७एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः।
अहं चैव च रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ॥

१८एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति॥

१९सीता यस्य स्नुषा चासीच्छरण्यो धर्मवत्सलः।
तस्य पुत्रः शरण्यश्च सुग्रीवं शरणं गतः॥

२०सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यः शरणं पुरा।
गुरुर्मे राघवः सोऽयं सुग्रीवं शरणं गतः॥

२१यस्य प्रसादे सततं प्रसीदेयुरिमाः प्रजाः।
स रामो वानरेन्द्रस्य प्रसादमभिकांक्षते॥

‘पृच्छतः तव एतत् सर्वं याथातथ्येन आख्यातम्। अहं रामः च उभौ सुग्रीवं शरणं गतौ। एषः वित्तानि दत्त्वा अनुत्तमं यशः प्राप्य पुरा लोकनाथः भूत्वा अधुना सुग्रीवं नाथम् इच्छति। यस्य स्नुषा सीता आसीत्, यः शरण्यः धर्मवत्सलः च आसीत्, तस्य पुत्रः स्वयं शरण्यः अपि सुग्रीवं शरणं गतः। सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यः पुरा शरणं यः, सः अयं मम गुरुः राघवः सुग्रीवं शरणं गतः। यस्य प्रसादे सति इमाः प्रजाः सततं प्रसीदेयुः, सः रामः वानरेन्द्रस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षते।’ अत्र लक्ष्मणस्य वाचि करुणा च गौरवं च युगपत् वर्तेते। ‘शरण्यः शरणं गतः’, ‘लोकनाथः नाथम् इच्छति’, ‘यस्य प्रसादेन प्रजाः प्रसीदेयुः सः प्रसादम् अभिकाङ्क्षते’ — इति विरोधाभासैः कविः दैवस्य विपर्ययं पुनःपुनः ध्वनयति। ‘वित्तानि दत्त्वा’ इति पदैः रामस्य पूर्वदानशीलता स्मार्यते — यः दाता आसीत्, सः अद्य याचकः; एषः एव करुणरसस्य मूलम्। लक्ष्मणः न केवलं वृत्तान्तं कथयति, अपितु सुग्रीवस्य मनः आकर्षितुं रामस्य महत्त्वं च दैन्यं च समं दर्शयति — यत् दूतद्वारा स्वामिनं प्रति प्रेष्यम्, तत् एव वक्तव्यम् इति तस्य कौशलम्।

"I have told you all this exactly as it happened, since you asked. Rāma and I have both come to Sugrīva for refuge. He who once gave away riches and won unsurpassed fame, who was once lord of the world, now wants Sugrīva to be his protector. The son of the king whose daughter-in-law Sītā was, a king who was a refuge to all and devoted to dharma — that son, himself a refuge, has come to Sugrīva for refuge. He who was once the refuge of the whole world, righteous Rāghava, my elder, has come to Sugrīva for refuge. He whose favour would make all these creatures glad now longs for the favour of the lord of the monkeys." Pity and dignity live together in Lakṣmaṇa's words. The refuge seeking refuge, the lord of the world seeking a protector, the one whose favour gladdens all seeking favour — through these paradoxes the poet sounds again and again the reversal of fortune. "He who once gave away riches" recalls Rāma's generosity: the giver has become a suppliant, and this is the root of pathos. Lakṣmaṇa is not merely telling a story; to win Sugrīva's heart he shows Rāma's greatness and his present need side by side, saying exactly what the envoy should carry back to his master — that is his skill.

५दशरथमहिमा, सुग्रीवस्य प्रसादप्रार्थना

२२येन सर्वगुणोपेताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः।
मानिताः सततं राज्ञा सदा दशरथेन वै॥

२३तस्यायं पूर्वजः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
सुग्रीवं वानरेन्द्रं तु रामः शरणमागतः॥

२४शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते।
कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं सह यूथपैः॥

‘येन राज्ञा दशरथेन पृथिव्यां सर्वगुणोपेताः सर्वे पार्थिवाः सततं सदा मानिताः, तस्य अयं पूर्वजः पुत्रः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः; सः रामः वानरेन्द्रं सुग्रीवं शरणम् आगतः। शोकाभिभूते शोकार्ते च रामे शरणं गते सति सुग्रीवः यूथपैः सह प्रसादं कर्तुम् अर्हति।’ अत्र लक्ष्मणः पितुः महिमानं पुनः स्मारयति — यः राजा सर्वान् राज्ञः मानितवान्, तस्य पुत्रः अद्य वानरस्य प्रसादं याचते इति। ‘यूथपैः सह’ इति पदेन च सुग्रीवस्य एकाकिनी सहायता न पर्याप्ता, सैन्येन सह आवश्यका इति सूच्यते। ‘त्रिषु लोकेषु विश्रुतः’ इति विशेषणेन रामस्य ख्यातिः सूच्यते, ‘प्रसादं कर्तुम् अर्हति’ इति च विनयपूर्विका प्रार्थना — न आज्ञा, न मूल्यम्, अपितु याचना एव।

"King Daśaratha always honoured all the kings of the earth, men of every virtue, and his eldest son, famous in the three worlds, this Rāma, has come to Sugrīva, lord of the monkeys, for refuge. Now that Rāma, overwhelmed and stricken with grief, has come for shelter, Sugrīva with his troop leaders ought to show him favour." Lakṣmaṇa recalls his father's greatness once more: the king who honoured all kings has a son who now begs the favour of a monkey. "With his troop leaders" hints that Sugrīva's help alone will not be enough; his army is needed as well. The request that Sugrīva "ought to show favour" is humble — not a command, not a price, only a plea.

६हनूमतः प्रत्युत्तरम् — सुग्रीवस्य दशा, सहायताप्रतिज्ञा

२५एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुपातनम्।
हनूमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः॥

२६ईदृशा बुद्धिसम्पन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः॥

२७स हि राज्याच्च विभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना।
हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम्॥

२८करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः।
सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे॥

एवं करुणं साश्रुपातनं ब्रुवाणं सौमित्रिं वाक्यविशारदः हनूमान् प्रत्युवाच — ‘बुद्धिसम्पन्नाः, जितक्रोधाः, जितेन्द्रियाः ईदृशाः वानरेन्द्रेण द्रष्टव्याः; दिष्ट्या युवां दर्शनम् आगतौ। सः अपि हि राज्यात् विभ्रष्टः, वालिना कृतवैरः, हृतदारः, भ्रात्रा भृशं विनिकृतः, त्रस्तः सन् वने वसति। सः भास्करात्मजः सुग्रीवः अस्माभिः सह सीतायाः परिमार्गणे युवयोः साहाय्यं करिष्यति।’ हनुमान् अत्र नैपुण्येन दुःखसाम्यं दर्शयति — उभावपि राज्यभ्रष्टौ, उभयोः भार्या हृता, उभौ वने वसतः; अतः सख्यं स्वाभाविकम् एव इति। ‘दिष्ट्या’ इति पदेन च दैवानुकूल्यं सूच्यते। हनूमतः उत्तरे त्रीणि अङ्गानि — प्रशंसा, स्वामिनः दशायाः निवेदनम्, साहाय्यप्रतिज्ञा च। ‘ईदृशाः वानरेन्द्रेण द्रष्टव्याः’ इति वाक्येन सः सुग्रीवस्य एव लाभं सूचयति, येन शरणागतयोः दैन्यं न वर्धेत — एतत् महत् औचित्यम्। ‘अस्माभिः सह’ इति पदेन सर्वेषां वानराणां सहयोगः प्रतिज्ञातः।

To Saumitri, speaking so piteously with tears falling, Hanumān, master of speech, replied: "Men like you, wise, masters of anger and of the senses, are just the ones the lord of the monkeys should meet; it is good fortune that you have come to him. For he too has fallen from his kingdom and made an enemy of Vālī; his wife was taken from him and his brother wronged him cruelly, and he lives in the forest in fear. Sugrīva, son of the Sun, will help you both, with all of us, in the search for Sītā." Hanumān skilfully shows how alike their sorrows are: both have lost a kingdom, both have had a wife taken, both live in the forest, so friendship between them is natural; and "good fortune" hints that fate is on their side. His answer has three parts — praise, an account of his master's plight, and a promise of help. By saying that such men are the ones Sugrīva should meet, he makes it Sugrīva's gain, so that the humiliation of those seeking refuge is not increased — a fine piece of tact. "With all of us" pledges the help of every monkey.

७गमनप्रस्तावः, लक्ष्मणस्य हर्षवचनम्

२९इत्येवमुक्त्वा हनुमाञ्श्लक्ष्णं मधुरया गिरा।
बभाषे साधु गच्छामः सुग्रीवमिति राघवम्॥

३०एवं ब्रुवन्तं धर्मात्मा हनूमन्तं स लक्ष्मणः।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम्॥

३१कपिः कथयते हृष्टो यथायं मारुतात्मजः।
कृत्यवान्सोऽपि सम्प्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव॥

३२प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनूमान्मारुतात्मजः॥

इति एवम् उक्त्वा हनुमान् मधुरया गिरा श्लक्ष्णं राघवं बभाषे — ‘साधु, सुग्रीवं गच्छामः’ इति। एवं ब्रुवन्तं हनूमन्तं धर्मात्मा लक्ष्मणः यथान्यायं प्रतिपूज्य राघवम् इदं प्रोवाच — ‘अयं मारुतात्मजः कपिः यथा हृष्टः कथयते, तथा सः अपि कृत्यवान् सम्प्राप्तः; राघव, त्वं कृतकृत्यः असि। अस्य मुखवर्णः प्रसन्नः, व्यक्तं हृष्टः च भाषते; वीरः हनूमान् मारुतात्मजः अनृतं न वक्ष्यते।’ पूर्वसर्गे रामः हनूमतः वाचम् अपरीक्षत, अत्र लक्ष्मणः तस्य मुखवर्णम् इङ्गितं च परीक्षते — उभाभ्यां प्रकाराभ्यां विश्वासः दृढीभवति। यत् सुग्रीवः हनुमन्तं प्रति उक्तवान् — ‘इङ्गितैः सर्वम् आचर’ इति, तत् एव अत्र लक्ष्मणः स्वयम् आचरति। ‘यथान्यायं प्रतिपूज्य’ इति पदैः लक्ष्मणस्य शिष्टाचारः दर्शितः — दूतस्य सम्मानः अपि स्वामिनः सम्मानः एव। ‘कृतकृत्यः असि’ इति वाक्येन च आशायाः प्रथमः उन्मेषः प्रकाश्यते।

Having said this, Hanumān spoke smoothly and sweetly to Rāghava: "Good — let us go to Sugrīva." When Hanumān said this, righteous Lakṣmaṇa honoured him as was fitting and said to Rāghava: "This monkey, the son of the Wind, speaks with delight, like one who has a purpose of his own; he too has come with business to do. Rāghava, your aim is already achieved. His face is bright and he plainly speaks with gladness; the heroic son of the Wind will not tell a lie." In the last sarga Rāma tested Hanumān's speech; here Lakṣmaṇa tests his face and bearing, and from both sides trust grows firm. What Sugrīva had told Hanumān — act by reading the signs — Lakṣmaṇa now does himself. Honouring the envoy duly shows his courtesy, for to honour the envoy is to honour his master, and "your aim is achieved" is the first gleam of hope.

८वानररूपधारणम्, ऋष्यमूकं प्रति प्रस्थानम्

३३ततः स सुमहाप्राज्ञो हनूमान्मारुतात्मजः।
जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ॥

३४भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपमास्थितः।
पृष्ठमारोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुञ्जरः॥

३५स तु विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः।
गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह रामलक्ष्मणाभ्याम्॥

ततः सुमहाप्राज्ञः मारुतात्मजः हनूमान् तौ वीरौ राघवौ आदाय हरिराजाय जगाम। भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपम् आस्थितः सः कपिकुञ्जरः तौ वीरौ पृष्ठम् आरोप्य जगाम — वेषस्य प्रयोजनं समाप्तम्, अतः स्वरूपं पुनः गृहीतम्। विपुलयशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत् प्रहृष्टः उरुविक्रमः शुभमतिः सः रामलक्ष्मणाभ्यां सह गिरिवरं प्रति प्रयातः। ‘कृतकृत्यवत्’ इति पदेन कार्यं न तावत् सिद्धम्, तथापि सिद्धम् इव मन्यते इति तस्य आशावादित्वं सूच्यते। अनेन सर्गेण किष्किन्धाकाण्डस्य प्रथमः खण्डः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामसुग्रीवयोः अग्निसाक्षिकं सख्यं भविष्यति। ‘पृष्ठम् आरोप्य’ इति दृश्यं किष्किन्धाकाण्डे पुनःपुनः आवर्तिष्यते; वानराणां सेवा एव अग्रे रामकार्यस्य साधनं भविष्यति। ‘उरुविक्रमः’ ‘विपुलयशाः’ इति विशेषणाभ्यां हनूमतः भाविमहत्त्वस्य सूचना।

Then the very wise Hanumān, son of the Wind, took the two heroic Rāghavas and set out for the king of the monkeys. Casting off the mendicant's form and resuming his monkey shape — the disguise had served its purpose — that elephant among monkeys took the two heroes on his back and went on. The famous chief of monkey heroes, son of the Wind, mighty of stride and good of heart, delighted as if his task were already done, set out for the great mountain with Rāma and Lakṣmaṇa. "As if already done" means the work was not yet finished, yet he counted it so — a sign of his hopeful spirit. With this sarga the first part of the Kiṣkindhā Kāṇḍa ends; in the next Rāma and Sugrīva will make their friendship with fire as witness. The picture of monkeys carrying the heroes on their backs will recur throughout the kāṇḍa, for the service of the monkeys will be the means of accomplishing Rāma's task, and the epithets "widely renowned" and "mighty of stride" point to Hanumān's greatness to come.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३७ पदानि

कृत्यवान् ४.१ साध्यकार्ययुक्तः, प्रयोजनवान्

सन्धिः: कृत्य + मतुप् → कृत्यवत् — मकारस्य वकारादेशः (मादुपधायाः)
समासः: समासः नास्ति — मतुप्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तद्वचः ४.१ तत् वचनम्

सन्धिः: तत् + वचः → तद्वचः — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: तस्य वचः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

राज्यागमः ४.२ राज्यस्य प्राप्तिः

सन्धिः: राज्य + आगम → राज्यागम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: राज्यस्य आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्लवगोत्तमः ४.३ वानरश्रेष्ठः

सन्धिः: प्लवग + उत्तम → प्लवगोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: प्लवगेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नानाव्यालमृगायुतम् ४.४ बहुविधहिंस्रपशुभिः व्याप्तम्

सन्धिः: मृग + आयुत → मृगायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: नानाविधैः व्यालैः मृगैः च आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

रामचोदितः ४.५ रामेण प्रेरितः

सन्धिः: राम + चोदित → रामचोदित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रामेण चोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आचचक्षे ४.५ वर्णितवान्, कथितवान्

सन्धिः: आ + चचक्षे → आचचक्षे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘चक्ष्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

धर्मवत्सलः ४.६ धर्मे स्नेहवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: धर्मे वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चातुर्वर्ण्यम् ४.६ ब्राह्मणादिवर्णचतुष्टयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘चतुर्वर्ण’ इत्यस्मात् ष्यञ्प्रत्ययेन वृद्धिः
समासः: चतुर्णां वर्णानां समाहारः — द्विगुगर्भः तद्धितः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

पितामहः ४.७ ब्रह्मा; सर्वेषां प्रपितामहः

सन्धिः: पितृ + अमह → पितामह — पितृशब्दस्य ‘पिता’ इति आदेशः समासे
समासः: समासः नास्ति — रूढशब्दः (अत्र ब्रह्मा)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अग्निष्टोमादिभिः ४.८ अग्निष्टोमप्रभृतिभिः (यज्ञैः)

सन्धिः: अग्निष्टोम + आदि → अग्निष्टोमादि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘अग्नि + स्तोम’ इत्यत्र षत्वम् ष्टुत्वं च
समासः: अग्निष्टोमः आदिः येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

निर्देशपारगः ४.९ आज्ञापालने निष्णातः

सन्धिः: निः + देश → निर्देश — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः: निर्देशस्य पारं गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

राजलक्षणसंयुक्तः ४.१० राजचिह्नैः युक्तः

सन्धिः: सम् + युक्त → संयुक्त — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: राज्ञः लक्षणैः संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दिनक्षये ४.११ दिवसावसाने, सायङ्काले

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: दिनस्य क्षयः, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

दास्यम् ४.१२ सेवकभावम्, परिचर्याम्

सन्धिः: दास + ष्यञ् → दास्य — सन्धिकार्यं नास्ति, तद्धितकार्यम् एव
समासः: समासः नास्ति — भावार्थकः तद्धितः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

बहुज्ञस्य ४.१२ बहुविज्ञानवतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बहु जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

सर्वभूतहितात्मनः ४.१३ सर्वप्राणिहिततत्परस्य

सन्धिः: हित + आत्मन् → हितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: सर्वभूतानां हिते आत्मा यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

कामरूपिणा ४.१४ इच्छानुसाररूपधारिणा

सन्धिः: काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कामतः रूपं यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

राक्षसताम् ४.१५ राक्षसभावम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘राक्षस’ इत्यस्मात् भावे तल्प्रत्ययः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

भार्यापहारिणम् ४.१६ पत्नीहर्तारम्

सन्धिः: भार्या + अपहारिन् → भार्यापहारिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: भार्यायाः अपहारी, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

याथातथ्येन ४.१७ यथार्थतया, सत्यरूपेण

सन्धिः: यथा + तथ्य → याथातथ्य — वृद्धिसहितः तद्धितः
समासः: यथा तथा, तस्य भावः — अव्ययीभावगर्भः तद्धितः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

लोकनाथः ४.१८ जगतः रक्षकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकस्य नाथः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

स्नुषा ४.१९ पुत्रवधूः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अभिकांक्षते ४.२१ अत्यन्तम् इच्छति

सन्धिः: अभि + काङ्क्षते → अभिकाङ्क्षते — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘अभिकांक्षते’ इति अनुस्वारेण
समासः: समासः नास्ति — ‘काङ्क्ष्’ धातोः लट्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

सर्वगुणोपेताः ४.२२ सर्वसद्गुणयुक्ताः

सन्धिः: गुण + उपेत → गुणोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सर्वैः गुणैः उपेताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

विश्रुतः ४.२३ प्रसिद्धः, विख्यातः

सन्धिः: वि + श्रुतः → विश्रुतः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शोकाभिभूते ४.२४ शोकेन पराजिते (रामे)

सन्धिः: शोक + अभिभूत → शोकाभिभूत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: शोकेन अभिभूतः, तस्मिन् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सत्सप्तमी)

साश्रुपातनम् ४.२५ अश्रुपातयुक्तम्

सन्धिः: सह + अश्रु → साश्रु — बहुव्रीहौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घः
समासः: अश्रुपातनेन सहितम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सौमित्रिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

जितेन्द्रियाः ४.२६ वशीकृतेन्द्रियाः

सन्धिः: जित + इन्द्रिय → जितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: जितानि इन्द्रियाणि यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

हृतदारः ४.२७ अपहृतपत्नीकः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हृताः दाराः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भास्करात्मजः ४.२८ सूर्यपुत्रः सुग्रीवः

सन्धिः: भास्कर + आत्मज → भास्करात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: भास्करस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

परिमार्गणे ४.२८ अन्वेषणे

सन्धिः: परि + मार्गण → परिमार्गण — सन्धिकार्यं नास्ति (णत्वं तु ‘र’ इत्यस्य सन्निधौ)
समासः: समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः ल्युट्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

प्रतिपूज्य ४.३० सम्मानं कृत्वा

सन्धिः: प्रति + पूज्य → प्रतिपूज्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘पूज्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालक्रिया)

प्रसन्नमुखवर्णः ४.३२ प्रसन्नमुखकान्तिः

सन्धिः: प्र + सन्न → प्रसन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रसन्नः मुखवर्णः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कपिकुञ्जरः ४.३४ वानरश्रेष्ठः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कपिषु कुञ्जरः इव — उपमानोत्तरपदकर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृतकृत्यवत् ४.३५ सिद्धकार्यः इव

सन्धिः: कृत + कृत्य → कृतकृत्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वत्’ इति सादृश्यार्थकम्
समासः: कृतं कृत्यं येन सः, तद्वत् — बहुव्रीहिगर्भम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम्

उरुविक्रमः ४.३५ महापराक्रमः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: उरुः विक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्