- सन्धिः
- वि + ज्ञाय → विज्ञाय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः ल्यबन्तम्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रिया)
किष्किन्धाकाण्डम् — तृतीयः सर्गः
हनूमत्परिचयो रामेण तत्प्रशंसा च
हनूमतः भिक्षुरूपेण राघवयोः समीपगमनम्, तयोः रूपप्रशंसा, प्रश्नः, आत्मपरिचयः, रामेण हनूमद्वाचः प्रशंसा, लक्ष्मणस्य प्रतिवचनम्
सुग्रीवस्य वचः विज्ञाय हनुमान् ऋष्यमूकात् उत्प्लुत्य राघवयोः समीपम् आगच्छति, कपिरूपं त्यक्त्वा भिक्षुरूपं च धारयति। विनयेन उपगम्य श्लक्ष्णया वाचा सः तौ प्रशंसति — ‘सिंहविप्रेक्षितौ, हस्तिहस्तोपमभुजौ, चन्द्रसूर्यौ इव भूमिम् आगतौ, राज्यार्हौ अमरप्रख्यौ युवां कौ? चीरवाससौ किमर्थम्? इमां पृथिवीं रक्षितुं योग्यौ इति मन्ये। धनुषी, तूणौ, खड्गौ च दिव्याः। एवं परिभाषमाणं मां कस्मात् न अभिभाषथः?’ ततः सः सुग्रीवं परिचाययति — ‘भ्रात्रा विनिकृतः धर्मात्मा सः युवाभ्यां सख्यम् इच्छति; अहं तस्य सचिवः पवनात्मजः हनुमान्, भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नः इह प्राप्तः।’ एतत् श्रुत्वा प्रहृष्टः रामः लक्ष्मणं वदति — ‘अयं सुग्रीवसचिवः; वेदत्रयं व्याकरणं च अधीतवान् अयम्; अस्य वाक्यम् अविस्तरम्, असंदिग्धम्, अविलम्बितम्, मध्यमस्वरं च; ईदृशेन दूतेन विना राज्ञः कार्याणि न सिद्ध्यन्ति। अतः त्वम् एनं मधुरैः वाक्यैः अभिभाष।’ लक्ष्मणः कथयति — ‘सुग्रीवस्य गुणाः नौ विदिताः; तम् एव आवां मार्गावः; तव वचनात् तथा एव करिष्यावः।’ तत् श्रुत्वा प्रहृष्टः हनुमान् सख्यं कर्तुम् इच्छति।
१हनूमतः भिक्षुरूपधारणं विनयेन उपसर्पणं च
१वचो विज्ञाय हनुमान्सुग्रीवस्य महात्मनः।
पर्वतादृष्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ॥
२कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः।
भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः॥
३ततश्च हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया।
विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च॥
४आबभाषे च तौ वीरौ यथावत्प्रशशंस च।
सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्वानरोत्तमः॥
५उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ।
राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ॥
महात्मनः सुग्रीवस्य वचः विज्ञाय हनुमान् ऋष्यमूकात् पर्वतात् तत्र पुप्लुवे, यत्र राघवौ आस्ताम्। ‘विज्ञाय’ इति पदेन सूच्यते — सः केवलम् आज्ञां न शृणोति, अपितु तस्याः तात्पर्यम् अपि गृह्णाति; एषः एव उत्तमस्य दूतस्य प्रथमः गुणः। मारुतात्मजः स्वं कपिरूपं परित्यज्य शठबुद्धितया भिक्षुरूपं भेजे — वानररूपेण विश्वासः न जायेत इति चिन्तयित्वा। ‘शठबुद्धितया’ इति शब्दः कपटं न निन्दति, अपितु स्वामिकार्ये नियुक्तस्य नीतिकौशलं सूचयति। ततः सः श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया वाचा विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य आबभाषे, यथावत् प्रशशंस च। विधिवत् सम्पूज्य वानरोत्तमः सत्यपराक्रमौ तौ राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ कामतः मृदु वाक्यम् उवाच। प्रणामः, प्रशंसा, पूजा, मृदुवाक्यम् — इति चतुर्भिः सोपानैः दूतः सम्भाषणम् आरभते। द्वितीयसर्गे सुग्रीवेण यत् आदिष्टम् — ‘प्राकृतेन इव गत्वा तौ ज्ञेयौ’ इति, तस्य एव अत्र पालनम्। किन्तु हनुमान् भिक्षुरूपं गृह्णाति, न तु प्राकृतमनुष्यरूपम्; यतः तापसाभ्यां सह तापसवेषेण एव सम्भाषणम् उचितम् इति सः बुध्यते। दूतस्य स्वतन्त्रा प्रज्ञा अत्र प्रथमं प्रकाशते। ‘सम्पूज्य विधिवत्’ इति पदाभ्यां शिष्टाचारस्य पालनम् उक्तम्।
Having grasped what great-souled Sugrīva meant, Hanumān leapt from Mount Ṛṣyamūka to where the two Rāghavas were. "Grasped" is the point: he did not merely hear the order but understood its purpose, and that is the first virtue of a good envoy. Thinking that in monkey form he would win no trust, the son of the Wind set aside his own shape and, with a shrewd mind, took on the guise of a wandering mendicant. The word the poet uses for his cunning does not condemn deceit; it shows the practical skill of one engaged in his master's business. Then, approaching humbly, he bowed to the two Rāghavas and addressed them in a smooth and most pleasing voice, praising them as they deserved. Having honoured them in due form, the best of monkeys spoke freely and gently to those two of true valour, ascetics of strict vows who looked like royal sages and gods. Bowing, praise, honour and gentle words: in four steps the envoy opens the conversation. This carries out Sugrīva's order in the last sarga to go as an ordinary man and find out who they were — but Hanumān chooses the dress of a mendicant rather than of an ordinary man, understanding that ascetics are best met in an ascetic's guise. Here, for the first time, the envoy's own independent judgement shines out, and his honouring them in due form shows his courtesy.
२‘कौ युवाम्’ इति प्रश्नः, तयोः रूपवर्णनं च
६देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ।
त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः॥
७पम्पातीररुहान्वृक्षान्वीक्षमाणौ समन्ततः।
इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ॥
८धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ।
निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः॥
९सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ।
शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ॥
१०श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ॥
‘वरवर्णिनौ भवन्तौ इमं देशं कथं प्राप्तौ? मृगगणान् अन्यान् च वनचारिणः त्रासयन्तौ, पम्पातीररुहान् वृक्षान् समन्ततः वीक्षमाणौ, इमां शुभजलां नदीं शोभयन्तौ तरस्विनौ कौ युवाम्? धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ चीरवाससौ निःश्वसन्तौ वरभुजौ इमाः प्रजाः पीडयन्तौ कौ स्थः?’ हनुमान् प्रथमं यत् प्रत्यक्षं तत् एव वर्णयति — वेषः तापसस्य, तेजः तु राज्ञः; निःश्वासः शोकस्य, भुजौ तु वीरस्य। एतत् वैषम्यम् एव तस्य प्रश्नस्य मूलम्। ‘सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ, शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ; श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ, हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ।’ सिंहः, वृषभः, हस्ती इति त्रिभिः उपमानैः दृष्टिः, विक्रमः, भुजौ च क्रमेण वर्ण्यन्ते। प्रश्नः बहुधा पुनःपुनः पृच्छ्यते — ‘कथं प्राप्तौ’, ‘कौ युवाम्’ इति; एतेन च सम्भाषणस्य द्वारम् उद्घाट्यते। वस्तुतः सः तयोः परिचयं प्रायः जानाति एव, तथापि तयोः मुखात् एव श्रोतुम् इच्छति — एतत् दूतकौशलम्। ‘त्रासयन्तौ’, ‘पीडयन्तौ’ इति पदाभ्यां च सूक्ष्मः उपालम्भः अपि निहितः — शान्ते वने युवयोः आगमनेन क्षोभः जातः इति। ‘सुवर्णाभौ’ इति वर्णनेन तपसा अपि अक्षीणं तेजः सूच्यते; ‘निःश्वसन्तौ’ इति च अन्तरङ्गं दुःखम्। एवं बाह्यं तेजः आन्तरः शोकः च एकत्र दृष्ट्वा हनुमान् विस्मितः।
"How have you two, so fair of complexion, come to this country, frightening the herds of deer and the other creatures of the forest, gazing all round at the trees on Pampā's bank and gracing this river of lovely water, swift ones? Who are you, steadfast and golden-hued, dressed in bark, sighing deeply, strong-armed, troubling the creatures here? You are heroes with a lion's gaze, of great strength and valour, destroyers of foes, holding bows like Indra's own; splendid and handsome, with the stride of the finest bulls, arms like elephants' trunks, radiant bulls among men." Hanumān begins by describing what is plain before him: the dress is an ascetic's but the splendour a king's; the sighs are of grief but the arms a warrior's. That contrast is the root of his question. With three comparisons — lion, bull and elephant — he pictures in turn their gaze, their stride and their arms. He asks the question over and over — how did you come, who are you — and so opens the door to conversation. In truth he already more or less knows who they are, yet he wants to hear it from their own lips; this is an envoy's skill. His words "frightening" and "troubling" carry a gentle reproach too, that their coming has disturbed a peaceful forest. "Golden-hued" shows a splendour that even austerity has not dimmed, "sighing" the grief within; seeing outer radiance and inner sorrow together, Hanumān is filled with wonder.
३देवोपमत्वं राज्यार्हत्वं च
११प्रभया पर्वतेन्द्रोऽसौ युवयोरवभासितः।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ॥
१२पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिहागतौ॥
१३यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम्।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ॥
१४सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः॥
१५सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः।
उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम्॥
१६ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्।
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने॥
‘युवयोः प्रभया अयं पर्वतेन्द्रः अवभासितः। अमरप्रख्यौ राज्यार्हौ युवां कथम् इमं देशम् आगतौ? पद्मपत्रेक्षणौ जटामण्डलधारिणौ अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकात् इह आगतौ? यदृच्छया इव वसुंधरां सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ इव विशालवक्षसौ मानुषौ देवरूपिणौ! सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदौ गोवृषौ इव; युवयोः बाहवः आयताः सुवृत्ताः परिघोपमाः च। सर्वभूषणभूषार्हाः ते किमर्थं न विभूषिताः? ससागरवनां विन्ध्यमेरुविभूषितां कृत्स्नाम् इमां पृथिवीं रक्षितुम् उभौ योग्यौ इति अहं मन्ये।’ अत्र हनुमान् प्रशंसाच्छलेन परीक्षां करोति — ‘राज्यार्हौ किमर्थं वनवासिनौ?’ इति प्रश्नेन सः तयोः वृत्तान्तम् आकर्षति। ‘अभूषिताः बाहवः’ इति सूक्ष्मा सूचना — राज्यं त्यक्तम् इति तस्य अनुमानम्। सुग्रीवस्य आदेशानुसारं प्रशंसया विश्वासः उत्पाद्यते, प्रश्नेन च प्रयोजनं पृच्छ्यते। ‘देवलोकात् इह आगतौ?’ इति प्रश्नः प्रशंसायाः उत्कर्षः; ‘चन्द्रसूर्यौ यदृच्छया भूमिम् आगतौ’ इति उपमया च द्वयोः तेजसः वैलक्षण्यं सूच्यते — रामः शीतलः चन्द्रः इव, लक्ष्मणः तीव्रः सूर्यः इव। ‘मानुषौ देवरूपिणौ’ इति पदाभ्यां हनुमान् स्वसन्देहं प्रकटयति — मनुष्यौ स्तः किन्तु देवाकारौ। ‘ससागरवनां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्’ इति भूमेः वर्णनेन राज्यस्य विस्तारः सूच्यते, येन तयोः योग्यता महती इति व्यज्यते। ‘जटामण्डलधारिणौ’ इति तापसचिह्नम्, ‘पद्मपत्रेक्षणौ’ इति राजलक्षणम् — पुनः तत् एव वैषम्यम्।
"This king of mountains is lit up by your radiance. You are like immortals and fit to be kings — how have you come to this country? Lotus-eyed heroes wearing coils of matted hair, each the very likeness of the other, have you come here from the world of the gods? Broad-chested, human yet godlike, you seem like the moon and the sun come down by chance to earth. You have lions' shoulders, great energy, you are like two rutting bulls, and your arms are long, rounded and like iron bars. Worthy of every ornament, why are they bare of ornaments? I think you two are fit to guard this whole earth with its seas and forests, adorned by the Vindhya and by Meru." Here Hanumān tests them under cover of praise: by asking why men fit for kingship live in the forest, he draws out their story. The bare arms are a subtle hint — he guesses they have given up a kingdom. As Sugrīva had ordered, trust is won by praise, and purpose is sought by questions. "Have you come from the world of the gods?" is the height of his praise, and the moon and sun suggest the difference in their radiance — Rāma cool like the moon, Lakṣmaṇa fierce like the sun. "Human yet godlike" betrays his own uncertainty: they are men, but with the look of gods. The picture of the earth with its seas and mountains shows how vast a kingdom he thinks them fit for. Once more the same contrast appears — matted hair, the ascetic's sign, and lotus eyes, the mark of a king.
४धनुर्बाणखड्गवर्णनम्, मौनविषये प्रश्नः
१७प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते।
सम्पूर्णाश्च शितैर्बाणैस्तूणाश्च शुभदर्शनाः॥
१८जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः।
महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ॥
१९खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव।
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषतः॥
‘इमे धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने हेमविभूषिते इन्द्रस्य वज्रे इव प्रकाशेते। तूणाः शितैः बाणैः सम्पूर्णाः शुभदर्शनाः च — ते च जीवितान्तकरैः घोरैः ज्वलद्भिः पन्नगैः इव युक्ताः। महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ एतौ खड्गौ निर्मुक्तभुजगौ इव विराजेते।’ आयुधानाम् एतत् विस्तृतं वर्णनं द्विधा सार्थकम् — एकतः प्रशंसा, अन्यतः शङ्का; यतः तापसस्य आयुधैः किं प्रयोजनम्। ‘एवं परिभाषन्तं माम् कस्मात् वै न अभिभाषथः?’ इति अन्ते सः स्वयम् एव मौनस्य कारणं पृच्छति — बहु उक्तम्, उत्तरं तु न लब्धम् इति दूतस्य विनयपूर्वकः उपालम्भः। सर्पोपमा त्रिः प्रयुक्ता — बाणाः ज्वलन्तः पन्नगाः इव, खड्गौ निर्मुक्तभुजगौ इव; तेन आयुधानां भयङ्करत्वं च सौन्दर्यं च युगपत् वर्ण्यते। ‘चित्रानुलेपने’ इति धनुषोः अलङ्कारः, राजपुरुषयोः चिह्नम् एव।
"And these two bows of yours are wonderful, polished, finely inlaid and adorned with gold; they shine like Indra's thunderbolts. Your quivers are full of sharp arrows, fair to see, terrible arrows that end life, like blazing serpents. And these two swords, huge and broad, mounted in refined gold, shine like snakes that have cast off their slough." This long description of their weapons works two ways, as praise and as suspicion, for what need has an ascetic of weapons? The serpent image is used again and again — the arrows like blazing serpents, the swords like snakes new from their skins — so that the weapons are shown as both terrible and beautiful, and the inlaid bows are a mark of royalty. At the end Hanumān asks why they are silent: "When I speak to you like this, why do you not answer me?" He has said much and heard nothing, and this is the envoy's courteous reproach.
५सुग्रीवस्य परिचयः, हनूमतः आत्मनिवेदनम्
२०सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरपुङ्गवः।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः॥
२१प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः॥
२२युवाभ्यां स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम्॥
२३भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकारणात्।
ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामचारिणम्॥
२४एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन॥
‘सुग्रीवः नाम कश्चित् धर्मात्मा वानरपुङ्गवः अस्ति; सः वीरः भ्रात्रा विनिकृतः दुःखितः जगत् भ्रमति। तेन महात्मना सुग्रीवेण वानरमुख्यानां राज्ञा प्रेषितः अहं प्राप्तः; हनुमान् नाम वानरः अस्मि। सः धर्मात्मा युवाभ्यां सख्यम् इच्छति। मां तस्य सचिवं वानरं पवनात्मजं वित्तम् — सुग्रीवप्रियकारणात् भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं कामगं कामचारिणम् ऋष्यमूकात् इह प्राप्तम्।’ अत्र दूतः प्रथमं स्वामिनं परिचाययति, ततः स्वम्; प्रथमं प्रयोजनं कथयति — सख्यम् इच्छति इति; अन्ते च स्ववेषस्य कारणं स्वयम् एव प्रकटयति, येन कपटशङ्का न अवशिष्येत। एवम् उक्त्वा वाक्यज्ञः वाक्यकुशलः हनुमान् तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ प्रति पुनः किंचन न उवाच — वक्तव्यम् उक्त्वा मौनम् अपि दूतस्य गुणः। ‘कश्चित्’ इति पदेन हनुमान् स्वामिनं साधारणम् इव निर्दिशति — अतिप्रशंसा दूतस्य न शोभते इति नीतिः। ‘जगत् भ्रमति’ इति च करुणां जनयति। ‘कामगं कामचारिणम्’ इति आत्मविषये उक्तेन सः स्वस्य वायुपुत्रत्वं सामर्थ्यं च सूचयति, तथापि गर्वः न प्रकाश्यते। वक्तव्यस्य क्रमः अपि निपुणः — प्रथमं स्वामिनः दुःखम्, ततः स्वस्य प्रेषणम्, ततः सख्यप्रार्थना, अन्ते च वेषकारणम्।
"There is a righteous monkey chief named Sugrīva, a hero wronged by his brother, who wanders the world in sorrow. I have come here sent by great-souled Sugrīva, king of the foremost monkeys; I am a monkey named Hanumān. Righteous Sugrīva wants your friendship. Know me for his counsellor, a monkey, the son of the Wind, disguised as a mendicant for Sugrīva's sake, who have come here from Ṛṣyamūka and can go where I please and take what shape I please." The envoy introduces first his master and then himself; first he states his purpose — Sugrīva seeks friendship — and last he himself reveals the reason for his disguise, so that no suspicion of trickery remains. Having said this to the two heroes, Hanumān, master of words and skilled in speech, said nothing more; to fall silent once the message is delivered is also an envoy's virtue. He speaks of his master modestly, as "a monkey chief named Sugrīva", for too much praise does not become an envoy, while "wanders the world in sorrow" stirs compassion. In saying he goes and changes shape at will, he hints at his power as the Wind's son, yet shows no pride. The order of his speech is skilful: first his master's sorrow, then his own mission, then the request for friendship, and last the reason for his disguise.
६रामस्य हर्षः, लक्ष्मणं प्रति आदेशः
२५एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम्॥
२६सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमिहागतः॥
२७तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम्।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम्॥
तस्य तत् वचः श्रुत्वा प्रहृष्टवदनः श्रीमान् रामः पार्श्वतः स्थितं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अयं महात्मनः कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य सचिवः; तम् एव काङ्क्षमाणस्य मम अन्तिकम् इह आगतः।’ ‘तम् एव काङ्क्षमाणस्य’ इति पदैः कविः दैवस्य अनुकूलतां सूचयति — यम् अन्वेष्टुं गच्छन्तौ, तस्य एव दूतः स्वयम् आगतः। ‘सौमित्रे, सुग्रीवसचिवं वाक्यज्ञम् अरिंदमं तं कपिं मधुरैः वाक्यैः स्नेहयुक्तम् अभिभाष।’ रामः स्वयं न वदति, लक्ष्मणं नियोजयति; एतत् मर्यादापालनम् — प्रथमसम्भाषणे कनीयसा एव वक्तव्यम् इति, अथवा दूतेन सह दूतवत् एव व्यवहर्तव्यम् इति नीतिः। ‘प्रहृष्टवदनः’ इति पदेन दीर्घकालात् अनन्तरं रामस्य मुखे प्रथमः हर्षः दृश्यते। ‘मधुरैः वाक्यैः स्नेहयुक्तम्’ इति उत्तरस्य अपि विधिः निर्दिष्टः।
Hearing his words, the illustrious Rāma, his face bright with joy, said to his brother at his side: "This is the counsellor of great-souled Sugrīva, lord of the monkeys, the very one I was longing to meet, and he has come to me." The poet hints that fate is now favourable: the envoy of the very one they set out to find has come to them of his own accord. "Saumitri, answer this monkey, Sugrīva's counsellor, who knows how to speak, with sweet and friendly words, subduer of foes." Rāma does not speak himself but asks Lakṣmaṇa to — a matter of propriety, either because in a first meeting the younger should speak, or because an envoy is to be answered in the manner of an envoy. His joyful face is the first gladness seen on it for a long time, and even the manner of the reply, sweet and friendly, is laid down.
७हनूमद्वाचः प्रशंसा — वेदव्याकरणसंस्कारः
२८नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः।
नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्॥
२९नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।
बहु व्याहरतानेन न किंचिदपशब्दितम्॥
३०न मुखे नेत्रयोश्चापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा।
अन्येष्वपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित्॥
३१अविस्तरमसंदिग्धमविलम्बितमव्यथम्।
उरःस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमस्वरम्॥
३२संस्कारक्रमसम्पन्नामद्भुतामविलम्बिताम्।
उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहर्षिणीम्॥
३३अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया।
कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि॥
‘अनृग्वेदविनीतस्य, अयजुर्वेदधारिणः, असामवेदविदुषः च एवं विभाषितुं न शक्यम्। नूनम् अनेन कृत्स्नं व्याकरणं बहुधा श्रुतम्; बहु व्याहरता अनेन न किंचित् अपशब्दितम्। अस्य मुखे, नेत्रयोः, ललाटे, भ्रुवोः, अन्येषु सर्वेषु अङ्गेषु च क्वचित् अपि दोषः न संविदितः। अविस्तरम्, असंदिग्धम्, अविलम्बितम्, अव्यथं च अस्य वाक्यं वर्तते; तत् उरःस्थं कण्ठगं मध्यमस्वरं च। संस्कारक्रमसम्पन्नाम्, अद्भुताम्, अविलम्बितां, हृदयहर्षिणीं कल्याणीं वाचम् अयम् उच्चारयति। त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया अनया चित्रया वाचा कस्य चित्तं न आराध्यते — उद्यतासेः अरेः अपि!’ एषा प्रशंसा भारतीयस्य वाग्विज्ञानस्य संक्षिप्तं शास्त्रम् एव — त्रयी विद्या, व्याकरणसंस्कारः, अङ्गचेष्टायाः निर्दोषता, वाक्यस्य चत्वारः गुणाः, उरःकण्ठशिरःस्थानत्रयम्, मध्यमः स्वरः च। अस्याः प्रशंसायाः विशेषः — रामः हनूमतः न बलं न रूपं प्रशंसति, अपितु वाचम् एव; यतः दूतस्य मुख्यं साधनं वाक् एव। ‘बहु व्याहरता न किंचित् अपशब्दितम्’ इति प्रशंसायाः सूक्ष्मता — बहुभाषिणः दोषः सुलभः, तथापि अत्र एकः अपि दोषः न जातः। ‘न मुखे नेत्रयोः…’ इति श्लोकेन अङ्गचेष्टायाः अपि परीक्षा सूच्यते — वक्तुः अभिप्रायः मुखेन नेत्राभ्यां च प्रकाश्यते, तत्र अपि अस्य निर्दोषता। अयं खण्डः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति, वुल्गेटस्य तु अलङ्कारः। श्रोतुः हृदयम् आराध्यते इति वाचः परमं फलम् इति अत्र सिद्धान्तः।
"No one who had not been trained in the Ṛgveda, who had not mastered the Yajurveda, who was not learned in the Sāmaveda, could speak like this. Surely he has studied the whole of grammar many times over, for though he has said a great deal he has not spoken one faulty word. In his face, his eyes, his forehead, his brows or any other limb I noticed no fault at all. His speech is not long-winded, not ambiguous, not halting and not strained; it rises from the chest, passes through the throat and keeps to a middle pitch. He speaks with refinement and in due order, wonderfully, without hesitation, in words that gladden the heart. Whose heart would not be won by such marvellous speech, formed at the three places of utterance — even an enemy's, with sword raised?" This praise is a small treatise on the Indian science of speech: the three Vedas, the discipline of grammar, faultless bearing, the four virtues of good speech, the three places — chest, throat and head — where sound is formed, and the middle pitch. What is striking is that Rāma praises neither Hanumān's strength nor his looks but only his speech, for speech is an envoy's chief instrument. There is subtlety in "though he said much, he made no slip": a man who talks much easily errs, yet here not one fault appeared. The verse on his face and eyes shows that his bearing too was tested, since a speaker's meaning shows in face and eyes, and there too he was flawless. The principle here is that speech reaches its highest end when it wins the listener's heart.
८दूतगुणानां माहात्म्यम्
३४एवंविधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु।
सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतयोऽनघ॥
३५एवंगुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः॥
‘अनघ, यस्य पार्थिवस्य एवंविधः दूतः न भवेत्, तस्य कार्याणां गतयः कथं सिद्ध्यन्ति? यस्य एवंगुणगणैः युक्ताः कार्यसाधकाः स्युः, तस्य सर्वे अर्थाः दूतवाक्यप्रचोदिताः सिद्ध्यन्ति।’ अत्र रामः हनूमतः प्रशंसां सुग्रीवस्य भाग्यरूपेण परिणमयति — उत्तमः दूतः एव राज्ञः सिद्धेः मूलम्। एतेन च सुग्रीवेण सह सख्यस्य औचित्यं स्वयम् एव सिद्ध्यति, यतः यस्य दूतः ईदृशः, सः स्वामी अपि श्रेष्ठः भवेत् इति अर्थापत्तिः। ‘गतयः’ इति बहुवचनेन कार्यसिद्धेः अनेके मार्गाः सूच्यन्ते।
"Blameless one, if a king has no such envoy, how can his undertakings succeed? But the king whose agents have such a wealth of virtues achieves all his aims, set in motion by his envoy's words." Here Rāma turns his praise of Hanumān into praise of Sugrīva's good fortune: a fine envoy is the root of a king's success. And by this the rightness of friendship with Sugrīva is proved of itself, for a master whose envoy is such a one must himself be excellent. The "courses" of undertakings, in the plural, suggest the many roads to success.
९लक्ष्मणस्य प्रतिवचनम्, हनूमतः प्रसादः
३६एवमुक्तस्तु सौमित्रिः सुग्रीवसचिवं कपिम्।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम्॥
३७विदिता नौ गुणा विद्वन्सुग्रीवस्य महात्मनः।
तमेव चावां मार्गावः सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्॥
३८यथा ब्रवीषि हनुमन्सुग्रीववचनादिह।
तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम॥
३९तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः।
मनः समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम्॥
एवम् उक्तः वाक्यज्ञः सौमित्रिः सुग्रीवसचिवं वाक्यज्ञं पवनात्मजं कपिम् अभ्यभाषत — ‘विद्वन्, महात्मनः सुग्रीवस्य गुणाः नौ विदिताः; तम् एव प्लवगेश्वरं सुग्रीवम् आवां मार्गावः। हनुमन्, यथा त्वं सुग्रीववचनात् इह ब्रवीषि, सत्तम, तव वचनात् तत् तथा एव आवां करिष्यावः।’ ‘विदिताः’ इति वचनेन दनोः कथनं स्मार्यते; ‘तव वचनात्’ इति च दूतस्य सम्मानः क्रियते — न केवलं स्वामिनः वचनात्, अपितु दूतस्य वचनात् अपि इति। तस्य तत् निपुणं वाक्यं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः जयोपपत्तौ मनः समाधाय ताभ्यां सह तदा सख्यं कर्तुम् इयेष। दूतस्य कार्यं सिद्धम्, सुग्रीवस्य जयः च निश्चितः इति तस्य आनन्दः। अत्र च कविः सर्गं सन्धिस्थाने समापयति — सख्यस्य इच्छा जाता, सङ्गमः तु अग्रिमे सर्गे। ‘जयोपपत्तौ मनः समाधाय’ इति पदैः हनूमतः दूरदर्शित्वं सूच्यते — सख्यं केवलं मैत्री न, अपितु सुग्रीवस्य विजयस्य उपायः। ‘सत्तम’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणः दूतस्य गुणान् स्वीकरोति।
So addressed, Saumitri, himself a master of words, spoke to the son of the Wind, Sugrīva's eloquent counsellor: "Learned one, we know the virtues of great-souled Sugrīva, and it is Sugrīva, lord of the leaping folk, whom we have been seeking. Just as you tell us here on Sugrīva's behalf, so, best of beings, we will do at your word." "We know" recalls what Kabandha, the son of Danu, had told them, and "at your word" honours the envoy — they will act not only on his master's word but on his own. Hearing that skilful answer, the son of the Wind was overjoyed; setting his mind on the winning of victory, he wished then to make friendship between them. His joy is that his errand has succeeded and Sugrīva's victory is now assured. Fixing his mind on victory shows his foresight: to him the friendship is not mere friendship but the means of Sugrīva's triumph. Addressing him as "best of beings", Lakṣmaṇa acknowledges the envoy's virtues. The poet ends the sarga at the joint: the wish for friendship is born here, and the meeting comes in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पर्वतात् + ऋष्यमूकात् → पर्वतादृष्यमूकात् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — विशेष्यविशेषणभावः (अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता)
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्लु’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- शठ + बुद्धि → शठबुद्धि — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तया’ इति भावे तल्प्रत्ययः
- समासः
- शठा बुद्धिः यस्य सः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विनीतवत् + उपागम्य → विनीतवदुपागम्य — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); एषा सन्धिः उत्तरपदेन सह, तत् एव अत्र कठिनता
- समासः
- विनीतः इव — वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सम् + शित → संशित — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संशितं व्रतं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- वर + वर्णिन् → वरवर्णिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वरः वर्णः ययोः तौ — बहुव्रीहिः (इनिप्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पम्पा + तीर → पम्पातीर — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + ई इति न, किन्तु आ + त् इति व्यञ्जनसन्निधिः); तीर + रुह → तीररुह — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पम्पायाः तीरे रोहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तरस्’ इत्यस्मात् विनिप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- वि + प्र + ईक्षित → विप्रेक्षित — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- सिंहस्य इव विप्रेक्षितं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- हस्त + उपम → हस्तोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- हस्तिनः हस्तः इव उपमा येषां ते भुजाः ययोः तौ — बहुव्रीहिगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- पर्वत + इन्द्र → पर्वतेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘पर्वतेन्द्रः + असौ’ → विसर्गस्य उकारे ओकारः, परस्य अकारस्य लोपः (अवग्रहः)
- समासः
- पर्वतानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- राज्य + अर्ह → राज्यार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); श्लोके ‘राज्यार्हौ + अमरप्रख्यौ’ → एचोऽयवायावेन ‘राज्यार्हावमरप्रख्यौ’
- समासः
- राज्यम् अर्हतः तौ — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- श्लोके प्रथमा, द्विवचनम्; अत्र प्रातिपदिकम् एव उद्धृतम्
- सन्धिः
- यत् + ऋच्छा → यदृच्छा — जश्त्वसन्धिः (त् → द्); ततः ‘यदृच्छया + इव’ → गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यदृच्छा’ इति रूढशब्दः, ‘इव’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- समदौ + इव → समदाविव — एचोऽयवायावः (औ → आव्)
- समासः
- मदेन सहितौ — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यर्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- परिघ + उपमा → परिघोपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परिघः उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘बाहवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भूषा + अर्ह → भूषार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सर्वेषां भूषणानां भूषाम् अर्हन्ति इति — तत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चित्र + अनुलेपन → चित्रानुलेपन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चित्रम् अनुलेपनं ययोः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘धनुषी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जीवित + अन्त → जीवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- जीवितस्य अन्तं कुर्वन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरसन्निधिः नास्ति
- समासः
- तप्तं हाटकं भूषणं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- निः + मुक्त → निर्मुक्त — विसर्गस्य रेफः; ‘भुजगौ + इव’ → एचोऽयवायावः (औ → आव्)
- समासः
- निर्मुक्तौ भुजगौ — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- वि + नि + कृतः → विनिकृतः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्, ‘वि’ ‘नि’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + छन्न → प्रतिच्छन्न — छत्वसन्धिः (छकारात् पूर्वं तुक्, ततः श्चुत्वम्)
- समासः
- भिक्षोः रूपेण प्रतिच्छन्नः, तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- काम + चारिन् → कामचारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामेन चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘काङ्क्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘मम’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः (मोऽनुस्वारः)
- समासः
- अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + अनृग्वेद… → नानृग्वेद… — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ऋक् + वेद → ऋग्वेद — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
- समासः
- ऋग्वेदेन विनीतः, न तथा यः, तस्य — नञ्तत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अप + शब्दित → अपशब्दित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अपशब्द’ इत्यस्मात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे प्रयोगः)
- सन्धिः
- सम् + कार → संस्कार — सुडागमः सहितः अनुस्वारः; सम् + पन्न → सम्पन्न
- समासः
- संस्कारेण क्रमेण च सम्पन्ना, ताम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + अञ्जन → व्यञ्जन — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- त्रिषु स्थानेषु व्यञ्जनेन स्थिता, तया — तत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- उद्यत + असि → उद्यतासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- उद्यतः असिः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्लवग + ईश्वर → प्लवगेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- प्लवगानाम् ईश्वरः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- जय + उपपत्ति → जयोपपत्ति — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- जयस्य उपपत्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्