वरायुधधरौ
२.१
श्रेष्ठानि आयुधानि धारयन्तौ
- सन्धिः
- वर + आयुध → वरायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वराणि आयुधानि धारयतः तौ — उपपदतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘वीरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
किष्किन्धाकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः
सुग्रीवशङ्का हनूमत्प्रेषणं च
रामलक्ष्मणदर्शनेन सुग्रीवस्य भयम्, वानराणां पलायनम्, हनूमतः आश्वासनम्, सुग्रीवस्य नीतिवचनम्, गुप्तचरत्वेन हनूमतः प्रेषणम्
ऋष्यमूकस्थः सुग्रीवः वरायुधधरौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा शङ्कितः अभवत् — ‘एतौ वालिना प्रणिहितौ, छद्मना चीरवसनौ’ इति। उद्विग्नः सः कुत्रापि स्थातुं न अशक्नोत्; सचिवैः सह अन्यत् शिखरम् अगच्छत्। वानराः गिरेः गिरिं प्लवमानाः शिखराणि प्रकम्पयन्तः वृक्षान् भञ्जन्तः मृगमार्जारशार्दूलान् त्रासयन्तः पर्वतेन्द्रे समाहिताः प्राञ्जलयः स्थिताः। ततः वाक्यकोविदः हनुमान् भीतं सुग्रीवम् आश्वासयति — ‘अयं मलयः गिरिवरः, अत्र वालिनः भयं नास्ति; ते शाखामृगत्वं व्यक्तम्; बुद्धिविज्ञानसम्पन्नः त्वम् इङ्गितैः सर्वम् आचर; अबुद्धिं गतः राजा प्रजाः न शास्ति।’ सुग्रीवः प्रत्युवाच — ‘शरचापासिधारिणौ सुरसुतोपमौ एतौ दृष्ट्वा कस्य भयं न स्यात्? राजानः बहुमित्राः, विश्वासः न क्षमः; छद्मचारिणः अरयः विश्वस्तानां छिद्रेषु प्रहरन्ति; वाली कृत्येषु मेधावी। अतः त्वं प्राकृतः इव गत्वा इङ्गितैः रूपेण व्याभाषणेन च तौ परीक्षस्व; मम अभिमुखं स्थित्वा वनप्रवेशस्य प्रयोजनं पृच्छ; शुद्धात्मानौ वा दुष्टौ वा इति जानीहि।’ एवं संदिष्टः मारुतात्मजः ‘तथा’ इति सम्पूज्य यत्र रामः सलक्ष्मणः, तत्र प्रययौ।
१रामलक्ष्मणदर्शनेन सुग्रीवस्य शङ्का
१तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत्॥
२उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन्।
न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद्देशे वानरपुंगवः॥
३नैव चक्रे मनः स्थातुं वीक्षमाणौ महाबलौ।
कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह॥
वरायुधधरौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा सुग्रीवः शङ्कितः अभवत्। पूर्वसर्गान्ते यत् भयम् उत्पन्नम्, तत् अत्र विस्तरेण वर्ण्यते। उद्विग्नहृदयः सः सर्वाः दिशः समवलोकयन् कस्मिंश्चित् अपि देशे स्थातुं न अशक्नोत्; वानरपुंगवस्य चापलं भयेन सह मिलित्वा द्विगुणितम्। महाबलौ तौ वीक्षमाणः सः मनः स्थातुं नैव चक्रे; परमभीतस्य कपेः चित्तं व्यवससाद। ‘व्यवससाद’ इति पदेन कविः सूचयति — न केवलं भयम्, अपितु उत्साहस्य अपि क्षयः जातः। वालिना कृतं वैरं स्मरन् सः प्रतिपुरुषे शत्रुदूतम् एव पश्यति। आयुधधारणम् एव अत्र शङ्कायाः मूलम्, न तु तयोः किमपि चेष्टितम्। वाल्मीकिः अत्र सुग्रीवस्य दशां त्रिभिः पदैः दर्शयति — शङ्का, उद्वेगः, विषादः इति क्रमेण भयस्य वृद्धिः। राज्यभ्रष्टस्य हृदये सर्वत्र शत्रुदर्शनम् इति स्वाभाविकम्।
When he saw the two brothers, Rāma and Lakṣmaṇa, heroes carrying fine weapons, Sugrīva grew suspicious. The fear that arose at the end of the last sarga is here described at length. His heart in turmoil, he kept looking in every direction and could not stay still anywhere; in that bull among monkeys fear and a monkey's restlessness together made each other twice as strong. As he watched those two mighty men he could not steady his mind, and the heart of the badly frightened monkey sank. "Sank" tells us that it was not only fear: his courage too was draining away. Remembering the enmity Vālī had shown him, he saw an enemy's agent in every stranger, and it was simply the weapons they carried, not anything they did, that roused his suspicion. Vālmīki shows his state in three steps — suspicion, agitation, despair — as the fear grows; it is natural for a man driven from his kingdom to see enemies everywhere.
२सचिवैः सह मन्त्रणम्, अन्यशिखरगमनम्
४चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम्।
सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैस्तैर्वानरैः सह॥
५ततः स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः।
शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ॥
६एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम्।
छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ॥
७ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ।
जग्मुर्गिरितटात्तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम्॥
धर्मात्मा सुग्रीवः गुरुलाघवं विमृश्य चिन्तयित्वा सर्वैः तैः वानरैः सह परमोद्विग्नः अभवत्। ‘गुरुलाघवम्’ इति राजनीतेः पारिभाषिकं पदम् — कार्यस्य गौरवं लाघवं च तुलयित्वा निर्णयः कर्तव्यः इति। ततः प्लवगाधिपः रामलक्ष्मणौ पश्यन् एव स्वसचिवेभ्यः स्वां शङ्कां शशंस — ‘एतौ ध्रुवं वालिना प्रणिहितौ; छद्मना चीरवसनौ भूत्वा इदं दुर्गं वनं प्रचरन्तौ इह आगतौ।’ तापसवेषः अपि तस्य शङ्कां न शमयति, प्रत्युत वर्धयति; यतः छद्मवेषः एव गुप्तचरस्य लक्षणम् इति सः मन्यते। ततः सुग्रीवसचिवाः तौ परमधन्विनौ दृष्ट्वा तस्मात् गिरितटात् अन्यत् उत्तमं शिखरम् अगच्छन्। भयात् स्थानपरिवर्तनम् एव प्रथमः उपायः इति वानराणां स्वभावः। अत्र च द्रष्टव्यम् — सुग्रीवः एकाकी न निर्णयति, अपितु सचिवैः सह मन्त्रयते; एतत् राजधर्मस्य पालनम्। किन्तु मन्त्रणायाः फलं पलायनम् एव जातम्, यतः भयेन बुद्धिः आवृता। ‘दुर्गं वनम्’ इति पदेन ऋष्यमूकपरिसरस्य दुर्गमता सूच्यते, यत्र वालिनः प्रवेशः शापेन निषिद्धः।
Righteous Sugrīva weighed what was serious against what was slight — a term of statecraft, meaning that a decision must be made by balancing the weight of a matter — and, with all his monkeys, was deeply disturbed. Then the lord of the leaping folk, still watching Rāma and Lakṣmaṇa, told his ministers what he feared: "These two have surely been sent by Vālī. They have put on bark garments as a disguise and come roaming here through this impassable forest." Their ascetic dress did not calm his suspicion but increased it, for he took a disguise to be the very mark of a spy. At that Sugrīva's ministers, seeing the two great archers, left the mountainside and made for another high peak; for monkeys, to move away from danger is the first remedy. Note that Sugrīva does not decide alone but consults his ministers, as a king's duty requires; yet because fear clouded their judgement the result of their counsel was only flight. The "impassable forest" hints at how hard the country round Ṛṣyamūka is to reach, a place Vālī is forbidden by a curse to enter.
३वानराणां प्लवनं गिरिकम्पनं च
८ते क्षिप्रमभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम्।
हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे॥
९एवमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम्।
प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च॥
१०ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः।
बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान्दुर्गमाश्रितान्॥
११आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस्तं महागिरिम्।
मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा॥
१२ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रे समाहिताः।
संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः॥
ते यूथपाः क्षिप्रम् अभिगम्य यूथपर्षभं वानरश्रेष्ठं सुग्रीवं परिवार्य उपतस्थिरे। एवम् एकायनगताः ते गिरेः गिरिं प्लवमानाः स्ववेगेन गिरीणां शिखराणि प्रकम्पयन्तः अगच्छन्। ततः सर्वे महाबलाः शाखामृगाः प्लवमानाः दुर्गमाश्रितान् पुष्पितान् नगान् बभञ्जुः — भयस्य वेगः वृक्षेषु एव निरुद्धः। हरिवराः तं महागिरिं सर्वतः आप्लवन्तः मृगमार्जारशार्दूलान् त्रासयन्तः ययुः। वानराणां भयं वनस्य सर्वेषां प्राणिनां भयं जातम् इति कविः सूचयति। ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रे समाहिताः सन्तः कपिमुख्येन संगम्य सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः। ‘समाहिताः’ इति पदेन चापल्यस्य शमनं सूच्यते — मन्त्रणाय एकाग्रता आवश्यका। वानराणां सङ्घचारः, शाखामृगस्वभावः, वेगः च अत्र सजीवं चित्रितम्। शिखराणां कम्पनं वृक्षाणां भङ्गः च भयस्य बाह्यं रूपम्; अन्तरङ्गं तु सुग्रीवस्य चित्तचापल्यम् एव। एकस्य राज्ञः भयेन समग्रं वनम् उद्विग्नं भवति इति राजनीतेः गूढः उपदेशः अत्र निहितः। ‘आप्लवन्तः’ ‘प्लवमानाः’ इति पुनःपुनः प्रयुक्तैः पदैः कविः वानराणां गतेः विशेषं दर्शयति — ते न धावन्ति, अपितु उत्प्लुत्य गच्छन्ति। ‘प्राञ्जलयः स्थिताः’ इति अन्ते शान्तिः — वेगस्य अनन्तरं विनयः।
The troop leaders quickly came to Sugrīva, the bull of troop leaders, and gathered round the best of monkeys. Then, all taking one path, they leapt from hill to hill, making the mountain peaks shake with their speed. As they leapt, those mighty tree-dwellers broke down the flowering trees that grew in the rough places, as though the force of their fear spent itself on the trees. Springing over that great mountain on every side, the best of monkeys went on, terrifying the deer, the wildcats and the tigers — the monkeys' fear becoming the fear of every creature in the forest. Then Sugrīva's ministers, gathered and composed on that lord of mountains, came before the chief of the monkeys and stood with folded palms. "Composed" marks the calming of their restlessness, for counsel needs a steady mind. The herd life of the monkeys, their tree-dwelling nature and their speed are drawn vividly here: the shaking peaks and broken trees are the outward form of fear, while its inner form is Sugrīva's unsteady mind. Hidden in the scene is a lesson in statecraft: the fear of one king unsettles the whole forest. The poet keeps using words for leaping, to show that monkeys do not run but bound along; and after all that speed the scene ends in quiet, with humility following haste.
४हनूमतः आश्वासनं नीतिवचनं च
१३ततस्तु भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम्।
उवाच हनुमान्वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः॥
१४सम्भ्रमस्त्यज्यतामेष सर्वैर्वालिकृते महान्।
मलयोऽयं गिरिवरो भयं नेहास्ति वालिनः॥
१५यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं विद्रुतो हरिपुङ्गव।
तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम्॥
१६यस्मात्तव भयं सौम्य पूर्वजात्पापकर्मणः।
स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम्॥
१७अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवङ्गम।
लघुचित्ततयाऽऽत्मानं न स्थापयसि यो मतौ॥
१८बुद्धिविज्ञानसम्पन्न इङ्गितैः सर्वमाचर।
नह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि॥
भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितं सुग्रीवं वाक्यकोविदः हनुमान् उवाच — ‘सर्वैः एषः महान् सम्भ्रमः वालिकृते त्यज्यताम्; अयं मलयः गिरिवरः, अत्र वालिनः भयं नास्ति। हरिपुङ्गव, यस्मात् उद्विग्नचेताः त्वं विद्रुतः, तं क्रूरदर्शनं क्रूरं वालिनम् अहम् इह न पश्यामि। सौम्य, यस्मात् पूर्वजात् पापकर्मणः तव भयम्, सः दुष्टात्मा वाली इह नास्ति; तव भयस्य कारणम् अहं न पश्यामि। अहो, ते शाखामृगत्वं व्यक्तम् एव — लघुचित्ततया आत्मानं मतौ न स्थापयसि।’ हनूमतः उपालम्भः स्नेहगर्भः — कपिस्वभावः एव चापल्यस्य हेतुः इति सः स्मारयति। ‘बुद्धिविज्ञानसम्पन्न, इङ्गितैः सर्वम् आचर; अबुद्धिं गतः राजा सर्वभूतानि न शास्ति हि।’ इङ्गितज्ञानम् एव राज्ञः मुख्यं साधनम् इति नीतिः। हनुमान् प्रथमं भयस्य निरासं करोति — स्थानं निर्भयम् इति; ततः प्रत्यक्षप्रमाणम् उपन्यस्यति — वाली इह न दृश्यते इति; अन्ते च स्वामिनं नीत्या उपालभते — राज्ञः स्थैर्यं विना राज्यं न तिष्ठति इति। दूतस्य मन्त्रिणः च उभयं कर्म अत्र एकत्र दृश्यते। ‘मतौ आत्मानं न स्थापयसि’ इति वाक्यं मर्मस्पृशम् — निश्चयाभावः एव नायकस्य महान् दोषः। ‘सौम्य’ इति सम्बोधनेन हनुमान् स्वामिनं सान्त्वयति; ‘हरिपुङ्गव’ इति तस्य पदं स्मारयति; ‘बुद्धिविज्ञानसम्पन्न’ इति तस्य सामर्थ्यं प्रबोधयति। त्रिभिः सम्बोधनैः त्रिविधः उपचारः कृतः।
Then Hanumān, a master of speech, spoke to Sugrīva, who was shaken with fear and suspected some mischief from Vālī. "Let all of you give up this great panic about Vālī. This is Malaya, the best of mountains; here there is nothing to fear from Vālī. Bull among monkeys, I do not see here the cruel, cruel-looking Vālī you fled from in such alarm. My gentle lord, that wicked elder brother of yours, the doer of evil deeds whom you fear, is not here; I see no cause for your fear. Ah, your monkey nature has plainly shown itself: your mind is so light that you cannot hold yourself to a settled judgement." Hanumān's reproach is full of affection; he reminds Sugrīva that his restlessness comes from his monkey nature. "You have intelligence and understanding; act in everything by reading the signs. A king who has lost his judgement cannot rule anyone." Reading the signs is a king's chief instrument, so the maxim runs. Hanumān first removes the fear — this place is safe; then he offers the evidence of their eyes — Vālī is nowhere to be seen; and finally he rebukes his master with sound policy — without a steady king no kingdom stands. The work of envoy and of minister are seen together here. His saying that Sugrīva cannot hold himself to a judgement cuts to the quick, for want of resolve is a hero's great fault. And his three forms of address each do a different work: "gentle one" soothes his master, "bull among monkeys" reminds him of his rank, and "endowed with intelligence" wakes him to his own ability.
५सुग्रीवस्य प्रतिवचनम् — शङ्कायाः कारणम्
१९सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः।
ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह॥
२०दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ।
कस्य न स्याद्भयं दृष्ट्वा ह्येतौ सुरसुतोपमौ॥
२१वालिप्रणिहितावेव शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ।
राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः॥
२२अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छद्मचारिणः।
विश्वस्तानामविश्वस्ताश्छिद्रेषु प्रहरन्त्यपि॥
२३कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शिनः।
भवन्ति परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैनरैः॥
२४तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम।
इङ्गितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च॥
हनूमतः तत् सर्वं शुभं वाक्यं श्रुत्वा सुग्रीवः ततः शुभतरं वाक्यम् उवाच — ‘दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ सुरसुतोपमौ एतौ दृष्ट्वा कस्य भयं न स्यात्? एतौ पुरुषोत्तमौ वालिप्रणिहितौ एव इति शङ्के; राजानः बहुमित्राः भवन्ति, अतः अत्र विश्वासः न क्षमः। मनुष्येण छद्मचारिणः अरयः विज्ञेयाः; ते स्वयम् अविश्वस्ताः सन्तः विश्वस्तानां छिद्रेषु प्रहरन्ति अपि। वाली कृत्येषु मेधावी; राजानः बहुदर्शिनः परहन्तारः च भवन्ति, ते च प्राकृतैः नरैः ज्ञेयाः।’ अत्र सुग्रीवः हनूमतः नीतिम् एव प्रतिनीत्या उत्तरयति — इङ्गितज्ञानं तु मया अपि स्वीकृतम्, किन्तु तत् परीक्षापूर्वकम् एव भवेत्। ‘प्लवंगम, त्वया प्राकृतेन इव गत्वा तौ ज्ञेयौ — इङ्गितानां प्रकारैः, रूपेण, व्याभाषणेन च।’ सुग्रीवस्य उत्तरं न केवलं भयजनितम्, अपितु राजनीतिशास्त्रानुसारि — शत्रुः छद्मना आगच्छति, मित्रवेषेण प्रहरति, अतः परीक्षा एव शरणम्। ‘राजानो बहुमित्राः’ इति वाक्येन सः वालिनः साधनबाहुल्यं स्मारयति। वस्तुतः तु सुग्रीवस्य शङ्का मिथ्या, किन्तु तया एव हनूमतः रामेण सह सङ्गमः सम्पद्यते — इति काव्यस्य गतिः। ‘प्राकृतेन इव’ इति पदेन वेषपरिवर्तनस्य आदेशः — शत्रोः छद्म छद्मना एव परीक्ष्यम् इति। एवं सुग्रीवः स्वयं यत् दोषम् अन्येषु शङ्कते, तम् एव उपायं स्वदूते नियोजयति; अत्र कविः सूक्ष्मं हास्यम् अपि निधत्ते।
Having heard all that good counsel of Hanumān, Sugrīva answered with counsel better still. "Who would not be afraid, seeing these two long-armed, large-eyed men, carrying bows, arrows and swords, like sons of the gods? I suspect these two best of men have been sent by Vālī. Kings have many friends, so trust is out of place here. A man must learn to recognise enemies who move in disguise; trusting no one themselves, they strike at the weak points of those who trust them. Vālī is clever at such schemes. Kings are far-sighted and destroy their rivals, and such men must be found out through ordinary folk." So Sugrīva meets Hanumān's policy with policy of his own: yes, he accepts the reading of signs, but only after the matter has been tested. "You, my leaping friend, must go as an ordinary man and find out what they are, from their gestures, their appearance and their speech." His answer comes not from fear alone but from the textbook of statecraft: an enemy comes in disguise and strikes in the guise of a friend, so testing is the only safeguard, and "kings have many friends" reminds Hanumān how many resources Vālī commands. In fact Sugrīva's suspicion is baseless, yet it is exactly what brings Hanumān to meet Rāma — so the poem moves. Telling Hanumān to go "as an ordinary man" means changing his form: an enemy's disguise is to be tested by disguise. Thus Sugrīva sets his own envoy to use the very trick he suspects in others, and the poet slips in a touch of quiet humour.
६गुप्तचरकार्ये हनूमतः नियोगः, तस्य प्रस्थानम्
२५लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि।
विश्वासयन्प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः॥
२६ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुङ्गव।
प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ॥
२७शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवङ्गम।
व्याभाषितैर्वा रूपैर्वा विज्ञेया दुष्टतानयोः॥
२८इत्येवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः।
चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥
२९तथेति सम्पूज्य वचस्तु तस्य कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य।
महानुभावो हनुमान्ययौ तदा स यत्र रामोऽतिबली सलक्ष्मणः॥
‘तयोः भावं लक्षयस्व; यदि तौ प्रहृष्टमनसौ, तर्हि प्रशंसाभिः इङ्गितैः च पुनः पुनः विश्वासयन् भव। हरिपुङ्गव, मम एव अभिमुखं स्थित्वा तौ धनुर्धरौ अस्य वनस्य प्रवेशस्य प्रयोजनं पृच्छ।’ ‘मम अभिमुखम्’ इति विशेषः — दूतः स्वामिनं पश्यन् एव वदेत्, येन सङ्केतः सुखेन ग्राह्यः स्यात्। ‘प्लवङ्गम, यदि तौ शुद्धात्मानौ, तत् त्वं जानीहि; व्याभाषितैः वा रूपैः वा तयोः दुष्टता विज्ञेया।’ एवं कपिराजेन संदिष्टः मारुतात्मजः यत्र तौ रामलक्ष्मणौ, तत्र गमने बुद्धिं चकार। ‘तथा’ इति सुभीतस्य दुरासदस्य तस्य कपेः वचः सम्पूज्य महानुभावः हनुमान् तदा तत्र ययौ, यत्र अतिबली रामः सलक्ष्मणः आसीत्। दूतस्य कार्यं त्रिविधम् इह निर्दिष्टम् — भावलक्षणम्, विश्वासोत्पादनम्, प्रयोजनप्रश्नः च। ‘व्याभाषितैः रूपैः वा’ इति पदाभ्यां वाचा आकृत्या च परीक्षा सूच्यते। सुग्रीवस्य भयम् अन्ते अपि न शान्तम् — ‘सुभीतस्य दुरासदस्य’ इति विशेषणद्वयेन कविः भयं बलं च एकत्र दर्शयति। हनूमतः प्रस्थानेन एव किष्किन्धाकाण्डस्य मुख्यः सन्धिः आरभ्यते। ‘कामतः’ इव स्वच्छन्दं न, अपितु सङ्केतानुसारम् एव दूतेन वक्तव्यम् इति नियमः अत्र स्पष्टः।
"Mark their mood," Sugrīva went on, "and if they are in good spirits, win their trust again and again with praise and friendly signs. Stand facing me, bull among monkeys, and ask those two bowmen why they have entered this forest." The point of "facing me" is that the envoy should speak while looking towards his master, so that any signal can easily be read. "Find out, my leaping friend, whether they are pure of heart; any ill will in them will show itself in their speech or in their looks." So the envoy's task has three parts: to read their mood, to win their trust, and to ask their purpose; and they are to be tested both by word and by appearance. The envoy is not to speak freely as he likes but by the signals agreed. Thus instructed by the king of the monkeys, the son of the Wind made up his mind to go where Rāma and Lakṣmaṇa were. Saying "So be it," and honouring the word of that terrified yet formidable monkey, great-hearted Hanumān went to the place where mighty Rāma stood with Lakṣmaṇa. "Terrified yet formidable" shows fear and strength side by side: Sugrīva's fear has not died down even now. With Hanumān's setting out the chief joint of the whole Kiṣkindhā Kāṇḍa begins.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२९ पदानि
शङ्कितः
२.१
सन्देहयुक्तः, आशङ्कां प्राप्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शङ्क्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
उद्विग्नहृदयः
२.२
व्याकुलचित्तः
- सन्धिः
- उत् + विग्न → उद्विग्न — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- उद्विग्नं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
वानरपुंगवः
२.२
वानरश्रेष्ठः, सुग्रीवः
- सन्धिः
- पुम् + गव → पुंगव — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- वानराणां पुंगवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
व्यवससाद
२.३
अवसन्नम् अभवत्, म्लानम् अभवत्
- सन्धिः
- वि + अव + ससाद → व्यवससाद — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः लिट्, ‘वि’ ‘अव’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
गुरुलाघवम्
२.४
कार्यस्य गौरवं लघुता च, उभयोः तुलनम्
- सन्धिः
- गुरु + लाघव → गुरुलाघव — सन्धिकार्यं नास्ति, पदयोः सन्निधिमात्रम्
- समासः
- गुरु च लाघवं च — द्वन्द्वः (समाहारे नपुंसकम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
परमोद्विग्नः
२.५
अत्यन्तं व्याकुलः
- सन्धिः
- परम + उद्विग्न → परमोद्विग्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परमम् उद्विग्नः — सुप्सुपासमासः (कर्मधारयः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
वालिप्रणिहितौ
२.६
वालिना गुप्तचरत्वेन प्रेषितौ
- सन्धिः
- प्र + नि + हितौ → प्रणिहितौ — नकारस्य णत्वम् (णत्वसन्धिः)
- समासः
- वालिना प्रणिहितौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
छद्मना
२.६
कपटेन, वेषपरिवर्तनेन
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘छद्मन्’ इति नपुंसकलिङ्गः शब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
यूथपर्षभम्
२.८
सेनानायकानां श्रेष्ठः
- सन्धिः
- यूथप + ऋषभ → यूथपर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- यूथपानाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
उपतस्थिरे
२.८
समीपे स्थिताः अभवन्
- सन्धिः
- उप + तस्थिरे → उपतस्थिरे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
एकायनगताः
२.९
एकमार्गम् आश्रिताः, सङ्घीभूताः
- सन्धिः
- एक + अयन → एकायन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- एकम् अयनं गताः — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
प्रकम्पयन्तः
२.९
कम्पयन्तः, चालयन्तः
- सन्धिः
- प्र + कम्पयन्तः → प्रकम्पयन्तः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कम्प्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (कर्तृविशेषणम्)
बभञ्जुः
२.१०
भग्नवन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘भञ्ज्’ धातोः लिट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
मृगमार्जारशार्दूल
२.११
हरिणान्, वनबिडालान्, व्याघ्रान् च
- सन्धिः
- समासान्तर्गतं सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे तु ‘शार्दूलान् + त्रासयन्तः’ इति नकारस्य अनुस्वारसकारादेशेन ‘शार्दूलांस्त्रासयन्तो’ इति रूपम्
- समासः
- मृगाः च मार्जाराः च शार्दूलाः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- श्लोके ‘मृगमार्जारशार्दूलान्’ इति द्वितीया, बहुवचनम्; अत्र प्रातिपदिकम् एव उद्धृतम्
प्राञ्जलयः
२.१२
कृताञ्जलयः, बद्धहस्ताः
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रगतः अञ्जलिः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
वालिकिल्बिषशङ्कितम्
२.१३
वालिकृतम् अपराधम् आशङ्कमानम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरसन्निधिः नास्ति
- समासः
- वालिनः किल्बिषं शङ्कितम् येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सम्भ्रमः
२.१४
घबराहटः, आकुलता
- सन्धिः
- सम् + भ्रम → सम्भ्रम — अनुस्वारस्य परसवर्णः (म्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विद्रुतः
२.१५
पलायितः, भीत्वा धावितः
- सन्धिः
- वि + द्रुतः → विद्रुतः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘द्रु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
लघुचित्ततया
२.१७
चञ्चलचित्तत्वेन
- सन्धिः
- लघु + चित्त → लघुचित्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘तया’ इति भावार्थकः तल्प्रत्ययः
- समासः
- लघु चित्तं यस्य सः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
बुद्धिविज्ञानसम्पन्न
२.१८
हे प्रज्ञया शास्त्रज्ञानेन च युक्त
- सन्धिः
- सम् + पन्न → सम्पन्न — अनुस्वारस्य परसवर्णः
- समासः
- बुद्ध्या विज्ञानेन च सम्पन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
शरचापासिधारिणौ
२.२०
बाणधनुःखड्गधारिणौ
- सन्धिः
- चाप + असि → चापासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शरान् चापम् असिं च धारयतः तौ — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
छद्मचारिणः
२.२२
कपटवेषेण विचरन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘छद्मन्’ इत्यस्य समासे ‘छद्म’
- समासः
- छद्मना चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
परहन्तारः
२.२३
शत्रुनाशकाः
- सन्धिः
- पर + हन्तृ → परहन्तृ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘हन्तृ’ इत्यस्य)
प्राकृतेन
२.२४
सामान्यजनेन इव, अप्रसिद्धरूपेण
- सन्धिः
- प्र + आकृत → प्राकृत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
रूपव्याभाषणेन
२.२४
आकृत्या संलापेन च
- सन्धिः
- वि + आभाषण → व्याभाषण — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- रूपेण व्याभाषणेन च — द्वन्द्वगर्भः; अथवा रूपस्य व्याभाषणम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
प्रहृष्टमनसौ
२.२५
प्रसन्नचित्तौ
- सन्धिः
- प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रहृष्टं मनः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
शुद्धात्मानौ
२.२७
निष्कपटहृदयौ
- सन्धिः
- शुद्ध + आत्मन् → शुद्धात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- शुद्धः आत्मा ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
दुरासदस्य
२.२९
दुर्धर्षस्य, कठिनतया अभिगम्यस्य
- सन्धिः
- दुर् + आसद → दुरासद — विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्वम्), ततः स्वरसन्धिः
- समासः
- दुःखेन आसदितुं शक्यः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘कपेः’ इत्यस्य विशेषणम्)