- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पुष्कर’ इत्यस्मात् ङीप्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
किष्किन्धाकाण्डम् — प्रथमः सर्गः
पम्पादर्शनं रामविलापश्च
पम्पासरोदर्शनेन रामस्य व्याकुलता, वसन्तवर्णनम्, सीतास्मरणेन विलापः, लक्ष्मणस्य उत्साहोपदेशः, रामस्य धैर्यप्राप्तिः, राघवौ दृष्ट्वा सुग्रीवादीनां भयम्
कबन्धनिर्दिष्टं पम्पासरः प्राप्य आकुलेन्द्रियः रामः सौमित्रिणा सह विललाप। वैदूर्यविमलोदका, फुल्लपद्मोत्पलवती, विविधद्रुमशोभिता पम्पा तं हर्षयति, शोकं च उद्दीपयति। सः वसन्तं वर्णयति — सुखानिलः, प्रचुरमन्मथः कालः, पुष्पवर्षिणः द्रुमाः, षट्पदैः अनुगीयमानः मारुतः, मत्तकोकिलसंनादैः नर्तितः इव पादपाः, हाटकप्रतिसंछन्नाः कर्णिकाराः। किन्तु ‘सीतया विप्रहीणस्य अयं वसन्तः शोकसंदीपनः’ इति सः पुनःपुनः वदति। अशोकः अङ्गारकुण्डम् इव, वसन्तः अग्निः इव तं दहति। मयूरः शिखिन्या सह नृत्यति — ‘नूनं तस्य प्रिया रक्षसा न हृता’ इति सः विलपति। तिर्यग्योनिगतेषु अपि संरागं दृष्ट्वा सः जानकीं स्मरति। वायुः, वायसः, चूताः, नलिनानि, पम्पायाः जलम्, वृक्षाणां दीर्घा नामावली, भ्रमरस्य चापल्यम्, पुष्पप्रस्तराः, कारण्डवदम्पती — सर्वं तम् एव स्मारयति। ‘यदि सा दृश्येत, न शक्राय न अयोध्यायै स्पृहयेयम्’ इति सः वदति; जनकाय कौसल्यायै च किं वक्ष्यामि इति चिन्तयति; अन्ते ‘गच्छ लक्ष्मण, भरतं पश्य; अहं जनकात्मजाम् ऋते जीवितुं न शक्तः’ इति। ततः लक्ष्मणः आश्वासयति — ‘संस्तम्भ, मा शुचः; रावणः पातालं गतः अपि न भविष्यति; उत्साहो बलवान्, उत्साहात् परं बलं नास्ति; उत्साहमात्रम् आश्रित्य जानकीं प्रतिलप्स्यामहे।’ एवं सम्बोधितः रामः धैर्यम् उपागम्य पम्पाम् अतिक्रम्य लक्ष्मणेन सह प्रतस्थे। तौ दृष्ट्वा ऋष्यमूकसमीपचारी सुग्रीवः भयभारभग्नः विषादं जगाम, त्रस्ताः हरयः च आश्रमम् अभिजग्मुः।
१पम्पादर्शनं रामस्य विलापारम्भश्च
१स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः॥
२तत्र दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत्॥
३सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः॥
४सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्।
यत्र राजन्ति शैला वा द्रुमाः सशिखरा इव॥
५मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च॥
६शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैः शीतोदका शिवा॥
७नलिनैरपि संछन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला॥
८अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम्॥
अरण्यकाण्डस्य अन्ते कबन्धेन निर्दिष्टं पम्पासरः प्राप्य, पद्मोत्पलझषाकुलां तां पुष्करिणीं गत्वा, सौमित्रिसहितः रामः आकुलेन्द्रियः सन् विललाप। तस्याः दर्शनमात्रेण एव हर्षात् तस्य इन्द्रियाणि चकम्पिरे; कामवशम् आपन्नः सः लक्ष्मणम् इदम् अब्रवीत्। अत्र ‘हर्षात्’ इति पदं द्रष्टव्यम् — सरसः सौन्दर्यं तं प्रथमं हर्षयति, ततः एव च शोकम् उद्दीपयति; यतः प्रियाविरहिणे सर्वं सुन्दरं दुःखहेतुः एव भवति। सः वदति — ‘सौमित्रे, वैदूर्यविमलोदका पम्पा शोभते; फुल्लपद्मोत्पलवती विविधैः द्रुमैः शोभिता च। शुभदर्शनं पम्पायाः काननं पश्य, यत्र द्रुमाः सशिखराः शैलाः इव राजन्ति। मां तु शोकाभिसंतप्तम् आधयः पीडयन्ति — भरतस्य दुःखेन वैदेह्याः हरणेन च।’ ‘आधयः’ इति मानसाः व्यथाः, ‘व्याधयः’ इति तु शारीर्यः; अत्र मानसम् एव दुःखम् उक्तम्। ‘शोकार्तस्य अपि मे पम्पा चित्रकानना शोभते’ इति वाक्येन कविः विप्रलम्भशृङ्गारस्य मूलं दर्शयति — शोकः सौन्दर्यं न नाशयति, अपितु तत् तीव्रतरं करोति। बहुविधैः पुष्पैः व्यवकीर्णा, शीतोदका, शिवा, नलिनैः संछन्ना, अत्यर्थशुभदर्शना, सर्पव्यालानुचरिता, मृगद्विजसमाकुला च सा वर्ण्यते। नीलपीतं शाद्वलं च द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैः इव अर्पितम् अधिकं प्रविभाति। ‘परिस्तोमैः’ इति शय्यास्तरणानाम् उपमा अग्रिमेषु श्लोकेषु पुनः आवर्तिष्यते। अयं सर्गः किष्किन्धाकाण्डस्य द्वारम्, वाल्मीकेः वर्णनकौशलस्य च परमं निदर्शनम्। अरण्यकाण्डे कबन्धेन उक्तम् आसीत् — ‘पम्पां गच्छ, तत्र शबरी, ततः ऋष्यमूके सुग्रीवः’ इति; तस्य एव मार्गस्य अयम् आरम्भः। किन्तु कविः कथां न त्वरयति; प्रायः सार्धशतश्लोकैः सः वसन्तर्तोः पम्पासरसः च चित्रं लिखति, यतः तत् चित्रम् एव रामस्य विरहवेदनायाः दर्पणम्। प्रथमश्लोके एव ‘आकुलेन्द्रियः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् अग्रे यत् वर्ण्यते, तत् शान्तस्य दृष्टिः न, अपितु व्याकुलस्य दृष्टिः। ‘विललाप’ इति क्रियापदेन सर्गस्य समग्रः स्वरः निर्धारितः — इदं वर्णनं न स्तुतिः, अपितु विलापः एव। अत्र च द्रष्टव्यम् — प्रथमश्लोकः समीक्षितसंस्करणेन सह अक्षरशः मिलति, अतः अरण्यकिष्किन्धयोः सन्धिः उभयोः संस्करणयोः एकः एव।
At the close of the Araṇya Kāṇḍa Kabandha had shown Rāma the way: go to Pampā, where Śabarī lives, and then on to Ṛṣyamūka, where Sugrīva is. Now, with Saumitri beside him, Rāma reached that lotus pool, crowded with lotuses, water lilies and fish, and there, his senses in turmoil, he broke into lament. At the mere sight of it his senses trembled with joy, and, fallen into the power of desire, he spoke to Lakṣmaṇa. The word "joy" matters here: the beauty of the lake first delights him, and that same delight at once stirs up his grief, for to a man parted from the woman he loves every lovely thing becomes a cause of pain. "Saumitri," he said, "how lovely Pampā is, her water clear as beryl, full of open lotuses and water lilies and graced with trees of every kind. Look at her woods, how fair they are, where the trees rise shining like peaked mountains. But I am burning with grief, and anxieties torment me, for Bharata's sorrow and for the carrying off of Vaidehī." The anxieties he means are pains of the mind, not of the body. "Even to me in my grief," he went on, "Pampā is beautiful with her many-coloured woods, strewn with flowers of every kind, her water cool and kindly, covered with lotuses, wonderful to look at, haunted by snakes and beasts of prey and thronged with deer and birds. And this green and yellow turf shines all the more, as though spread with coverlets by the many blossoms of the trees." In that one line — even to one in sorrow Pampā is beautiful — the poet lays bare the root of love in separation: grief does not destroy beauty, it sharpens it. The image of coverlets spread on the ground will return later in the sarga. This sarga is the doorway to the Kiṣkindhā Kāṇḍa and one of the finest proofs of Vālmīki's descriptive art. The road Kabandha named begins here, yet the poet does not hurry the story: for some hundred and fifty verses he paints spring and the lake of Pampā, because that picture is itself the mirror of Rāma's longing. Already in the first verse the phrase "his senses in turmoil" warns us that what follows is not the gaze of a calm man but of a troubled one, and the verb "he lamented" sets the tone of the whole sarga: this is not a hymn of praise but a lament.
२वसन्तवर्णनम् — मारुतः पुष्पाणि च
९पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः॥
१०सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः॥
११पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव॥
१२प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम्॥
१३पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च मारुतः।
कुसुमैः पश्य सौमित्रे क्रीडतीव समन्ततः॥
१४विक्षिपन्विविधाः शाखां नगानां कुसुमोत्कटाः।
मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते॥
१५मत्तकोकिलसंनादैर्नर्तयन्निव पादपान्।
शैलकंदरनिष्क्रान्तः प्रगीत इव चानिलः॥
१६तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः।
अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः॥
१७स एव सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः।
गन्धमभ्यवहन्पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः॥
१८अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु॥
‘समन्ततः शिखराणि पुष्पभारसमृद्धानि, सर्वतः च पुष्पिताग्राभिः लताभिः उपगूढानि। सौमित्रे, अयं सुखानिलः; अयं प्रचुरमन्मथः कालः; गन्धवान् सुरभिः मासः, जातपुष्पफलद्रुमः च। पुष्पशालिनां वनानां रूपाणि पश्य, यानि तोयमुचां वर्षम् इव पुष्पवर्षाणि सृजन्ति। रम्येषु प्रस्तरेषु विविधाः काननद्रुमाः वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैः गां अवकिरन्ति। पतितैः, पतमानैः, पादपस्थैः च कुसुमैः मारुतः समन्ततः क्रीडति इव।’ एका एव उपमा त्रिधा विस्तार्यते — वायुः क्रीडति, वायुः गायति, वायुः नर्तयति इति। ‘नगानां कुसुमोत्कटाः विविधाः शाखाः विक्षिपन् मारुतः चलितस्थानैः षट्पदैः अनुगीयते; मत्तकोकिलसंनादैः पादपान् नर्तयन् इव, शैलकन्दरनिष्क्रान्तः सः प्रगीतः इव आभाति। तेन अत्यर्थं विक्षिपता पवनेन अमी पादपाः संसक्तशाखाग्राः ग्रथिताः इव दृश्यन्ते। सः एव सुखसंस्पर्शः चन्दनशीतलः पुण्यं गन्धम् अभ्यवहन् श्रमापनयनः अनिलः वाति। मधुगन्धिषु वनेषु अनुकूजद्भिः षट्पदैः अमी पवनविक्षिप्ताः पादपाः विनदन्ति इव।’ अत्र वायुः एव सर्गस्य नायकः इव — सः क्रीडति, गायति, नर्तयति, वहति, श्रमं च अपनयति; किन्तु तस्य एव स्पर्शः अग्रे रामाय पावकप्रतिमः भविष्यति। एषः विरोधः एव उद्दीपनविभावस्य लक्षणम्। अस्मिन् खण्डे प्रकृतेः चित्रणं षड्भिः इन्द्रियद्वारैः प्रवर्तते — रूपम् (पुष्पभारः, नीलपीतं शाद्वलम्), गन्धः (सुरभिः मासः, पुण्यः गन्धः), स्पर्शः (सुखानिलः, चन्दनशीतलः), शब्दः (षट्पदानां गुञ्जनम्, कोकिलानां संनादः), रसः (मधु), मनः (प्रचुरमन्मथः कालः) च। एतेन वर्णनं केवलं दृश्यं न भवति, अपितु सर्वाङ्गीणम् अनुभवरूपम्। ‘तोयमुचां वर्षम् इव पुष्पवर्षाणि’ इति उपमया वृक्षाः मेघाः इव कल्पिताः; इयम् उपमा अग्रे रामेण पुनःपुनः प्रयुज्यते, यतः वर्षाकालः अपि विरहिणां परमं दुःखकालः। ‘चलितस्थानैः षट्पदैः अनुगीयते’ इति वाक्ये वायुः गायकः, भ्रमराः च अनुगायकाः इति सङ्गीतसभायाः रूपकम्। ‘ग्रथिताः इव पादपाः’ इति च वायुना परस्परं सम्बद्धानां शाखाग्राणां चित्रम् — वियुक्तस्य रामस्य दृष्टौ संयोगः एव सर्वत्र दृश्यते, तत् च तस्य वेदनां वर्धयति। ‘श्रमापनयनः अनिलः’ इति यत् सामान्यजनाय सुखदम्, तत् एव विरहिणे दुःखदम् इति अग्रिमेषु श्लोकेषु स्पष्टीभविष्यति। दशमे श्लोके ‘कालः प्रचुरमन्मथः’ इति उक्त्वा एकादशे ‘वनानां रूपाणि पश्य’ इति लक्ष्मणं प्रति आदेशः; एवं प्रत्येकं श्लोके ‘पश्य’ इति क्रियापदेन कविः श्रोतुः दृष्टिं नयति। एषा ‘पश्य’-शैली अस्मिन् सर्गे प्रायः विंशतिवारं प्रयुक्ता, तया च वर्णनं संवादरूपं भवति, न तु केवलं कवेः कथनम्। लक्ष्मणः तु न किञ्चित् उत्तरं ददाति — तस्य मौनम् एव अस्मिन् दीर्घे विलापे श्रोतुः स्थानम्। ‘जातपुष्पफलद्रुमः मासः’ इति चैत्रमासस्य लक्षणम् — यस्मिन् वृक्षाः युगपत् पुष्पितः फलितः च भवन्ति।
"On every side," Rāma said, "the treetops are heavy with flowers, and everywhere creepers with blossoming tips embrace them. This breeze is pleasant, Saumitri; this is the season when love runs high; the month is fragrant, and the trees bear flower and fruit together." That last phrase marks the month of Caitra, when the trees blossom and fruit at once. "Look at the woods in blossom, how they pour down showers of flowers as rain clouds pour down rain. On the lovely rocky ledges the forest trees of many kinds, shaken by the wind, strew the ground with flowers. See how the wind seems to play on every side with the blossoms, those fallen, those falling and those still on the trees." One image is unfolded three ways: the wind plays, the wind sings, the wind makes the trees dance. "Tossing the flower-laden branches, the wind is sung to by the bees it has shaken from their places; with the calls of maddened cuckoos it seems to set the trees dancing, and, pouring out of the mountain caves, it seems itself to sing. Tossed hard on every side, these trees stand with their branch-tips clinging together as though woven into one. That same wind blows, pleasant to the touch and cool as sandal, carrying a holy fragrance and taking weariness away. And in these honey-scented woods the wind-shaken trees seem to cry aloud through the humming of the bees." The wind is almost the hero of the passage: it plays, sings, makes the trees dance, carries scent and lifts fatigue; yet this very touch will soon feel to Rāma like fire, and that contradiction is the mark of a scene that inflames longing. Nature is drawn here through every sense — sight in the burden of blossom and the green and yellow turf, smell in the fragrant month and holy scent, touch in the pleasant sandal-cool breeze, sound in the bees and cuckoos, taste in the honey, and the mind in "the season when love runs high" — so that the description becomes a whole experience, not a picture only. In "showers of flowers as rain clouds pour rain" the trees are imagined as clouds, an image Rāma will use again and again, for the rainy season too is the cruellest time for lovers apart. The wind as singer with the bees as its chorus is a picture of a concert; the branch-tips woven together show that to the separated Rāma union is visible everywhere, and that only deepens his pain; and the wind that "takes weariness away", a comfort to ordinary people, will soon prove a torment to the lover. Line after line Rāma says "look" to Lakṣmaṇa — some twenty times in the sarga — so that the description becomes a conversation rather than the poet's narration. Lakṣmaṇa answers nothing; his silence through this long lament is the listener's own place.
३द्रुमाः पक्षिणश्च — वसन्तस्य उद्दीपनम्
१९गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः।
संसक्तशिखराः शैला विराजन्ति महाद्रुमैः॥
२०पुष्पसंछन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः।
अमी मधुकरोत्तंसाः प्रगीता इव पादपाः॥
२१सुपुष्पितांस्तु पश्यैतान्कर्णिकारान्समन्ततः।
हाटकप्रतिसंछन्नान्नरान्पीताम्बरानिव॥
२२अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम॥
२३मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः।
हृष्टं प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः॥
२४एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण॥
२५श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत॥
२६एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः॥
२७विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः॥
२८अस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशः शकुनास्त्विह।
दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि॥
२९स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपकाः।
अशोकस्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः॥
‘रम्येषु गिरिप्रस्थेषु पुष्पवद्भिः मनोरमैः महाद्रुमैः संसक्तशिखराः शैलाः विराजन्ति। पुष्पसंछन्नशिखराः मारुतोत्क्षेपचञ्चलाः अमी मधुकरोत्तंसाः पादपाः प्रगीताः इव। समन्ततः सुपुष्पितान् कर्णिकारान् पश्य — हाटकप्रतिसंछन्नान् पीताम्बरान् नरान् इव।’ कर्णिकारस्य पीतपुष्पैः पीताम्बरधारिणां नराणाम् उपमा अत्यन्तं प्रसिद्धा। ततः रामः स्ववेदनां प्रकटयति — ‘सौमित्रे, नानाविहगनादितः अयं वसन्तः सीतया विप्रहीणस्य मम शोकसंदीपनः। शोकसमाक्रान्तं मां मन्मथः संतापयति; हृष्टः प्रवदमानः कोकिलः च मां समाह्वयति। लक्ष्मण, रम्ये वननिर्झरे एषः हृष्टः दात्यूहकः प्रणदन् मन्मथाविष्टं मां शोचयिष्यति। पुरा एतस्य शब्दं श्रुत्वा आश्रमस्था मम प्रिया माम् आहूय परमं प्रत्यनन्दत।’ स्मृतिः एव अत्र तीव्रतमं दुःखसाधनम् — पक्षिणः शब्दः पूर्वसुखं स्मारयति, तेन च वर्तमानं दुःखं द्विगुणितम्। ‘एवं नानारावविराविणः विचित्राः पतगाः वृक्षगुल्मलताः समन्ततः सम्पतन्ति। आत्मव्यूहाभिनन्दिताः पुंभिः विमिश्राः विहगाः भृङ्गराजप्रमुदिताः मधुरस्वराः च। अस्याः कूले सङ्घशः प्रमुदिताः शकुनाः; दात्यूहरतिविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैः च इमे पादपाः स्वनन्ति — ते मम अनङ्गप्रदीपकाः। अशोकः स्तबकाङ्गारः षट्पदस्वननिःस्वनः।’ अशोकवृक्षः अङ्गारपूर्णः अग्निकुण्डः इव कल्पितः — पुष्पस्तबकाः अङ्गाराः, भ्रमराणां गुञ्जनं च अग्नेः स्फुटनशब्दः। अत्र सर्गस्य गतिः परिवर्तते — यावत् एकोनविंशतितमात् एकविंशतितमपर्यन्तं बाह्यं वर्णनम् एव, तावत् द्वाविंशतितमात् आरभ्य रामः स्वहृदयं प्रकटयति। ‘नानाविहगनादितः अयं वसन्तः शोकसंदीपनः’ इति वाक्यम् एव सर्गस्य केन्द्रम् — यत् अन्येषां हर्षहेतुः, तत् एव अस्य शोकहेतुः। एषा एव उद्दीपनविभावस्य परिभाषा। ‘कोकिलः मां समाह्वयति’ इति पदेन पक्षी प्रतिद्वन्द्वी इव कल्पितः — यथा युद्धे शत्रुः आह्वयति, तथा कोकिलः विरहिणम् आह्वयति। स्मृतिखण्डः अपि अत्र मार्मिकः — ‘पुरा एतस्य शब्दं श्रुत्वा आश्रमस्था मम प्रिया माम् आहूय प्रत्यनन्दत’ इति; अत्र भूतकालस्य सुखं वर्तमानस्य दुःखेन सह समीकृतम्। मुद्रणे ‘प्रमुदिताः’ इति विसर्गान्तं दृश्यते, यद्यपि ‘प्रत्यनन्दत’ इति एकवचनेन सह ‘प्रमुदिता’ इति एकवचनं युज्येत; मुद्रितं चिह्नं स्पष्टं दृश्यते इति हेतोः तत् एव रक्षितम्। अन्ते अशोकवृक्षस्य अग्निकुण्डरूपकेन अग्रिमखण्डस्य ‘वसन्ताग्निः’ इति रूपकस्य भूमिका निर्मिता। पक्षिणां नामानि अपि अत्र प्रामाणिकानि — दात्यूहः (जलकुक्कुटः), कोकिलः, भृङ्गराजः, शकुनाः, पतगाः इति। ‘भृङ्गराजप्रमुदिताः’ इति पदे ‘भृङ्गराजः’ इति पक्षिविशेषः, न तु भ्रमरराजः, इति टीकाकाराणां मतम्; किन्तु उभयम् अपि सम्भवति, यतः अग्रे षट्पदाः बहुत्र वर्ण्यन्ते। ‘वृक्षगुल्मलताः सम्पतन्ति’ इति वाक्ये पक्षिणः वृक्षेषु गुल्मेषु लतासु च पतन्ति इति अर्थः; एतेन वनस्य त्रयः स्तराः एकेन एव पदेन गृहीताः। ‘अनङ्गप्रदीपकाः’ इति पदेन वृक्षाः एव कामदीपकाः इति उक्तम्, न तु पक्षिणः केवलम्।
"On the lovely slopes," Rāma continued, "the hills with their joined summits shine with great trees delightful in bloom. Their crests covered with flowers, quivering as the wind tosses them, crowned with bees, the trees seem to be singing. Look at the karṇikāras in full bloom all round, like men in yellow robes overlaid with gold." The yellow karṇikāra likened to men in yellow garments is a famous comparison. Then Rāma lays bare his own pain: "This spring, Saumitri, loud with the cries of many birds, kindles the grief of one parted from Sītā. Love torments me, already overwhelmed by sorrow, and the cuckoo calling in its joy challenges me. Here by this lovely forest stream the dātyūha, the water-cock, crying in its delight, will make me, seized by love, grieve the more, Lakṣmaṇa. In days gone by, when she heard this bird's note in the hermitage, my beloved would call me and greet me with the greatest delight." Memory is the sharpest instrument of pain here: the bird's call recalls past happiness and so doubles the present sorrow. "Look how these bright birds with their many cries fly down all about upon the trees, the bushes and the creepers" — the three layers of the forest caught in a single phrase. "Mingling with their mates, welcomed by their own flocks, made joyful by the king-bee, these birds sing sweetly." The commentators take the king-bee to be a kind of bird, though a bee is equally possible, since bees fill the whole passage. "Here on Pampā's bank the birds cry out in delight in their flocks, and with the love-calls of the dātyūhas and the notes of the male cuckoos these trees resound and kindle desire in me. The aśoka is a brazier: its flower-clusters are the coals, the humming of the bees its crackling." Here the movement of the sarga turns: up to this point the description has been outward, and now Rāma begins to open his heart. "This spring kindles grief" is the centre of the sarga — what gladdens others is the cause of his sorrow, which is the very definition of a scene that inflames longing. The cuckoo "challenges" him as an enemy challenges a warrior. The memory of Sītā calling him at the bird's note sets past joy beside present grief. The birds named — the dātyūha, the cuckoo, the king-bee — are real birds of the woods, and it is not only the birds but the trees themselves that kindle desire. The aśoka as a brazier of coals prepares the image of the "fire of spring" that follows.
४वसन्ताग्निः, मयूरनृत्यं च
३०मां हि पल्लवताम्रार्चिर्वसन्ताग्निः प्रधक्ष्यति।
नहि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम्॥
३१अपश्यतो मे सौमित्रे जीवितेऽस्ति प्रयोजनम्।
अयं हि रुचिरस्तस्याः कालो रुचिरकाननः॥
३२कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ।
मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः॥
३३अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्नचिरादिव।
अपश्यतस्तां वनितां पश्यतो रुचिरान्द्रुमान्॥
३४ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति।
अदृश्यमाना वैदेही शोकं वर्धयतीह मे॥
३५दृश्यमानो वसन्तश्च स्वेदसंसर्गदूषकः।
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्॥
३६संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः।
अमी मयूराः शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः॥
३७स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव।
शिखिनीभिः परिवृतास्त एते मदमूर्च्छिताः॥
३८मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः।
पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति॥
३९शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुनि।
तामेव मनसा रामां मयूरोऽप्यनुधावति॥
४०वितत्य रुचिरौ पक्षौ रुतैरुपहसन्निव।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया॥
४१तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह कान्तया।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः॥
‘पल्लवताम्रार्चिः अयं वसन्ताग्निः मां प्रधक्ष्यति। सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीं तां न पश्यतः मे, सौमित्रे, जीविते प्रयोजनं नास्ति। कोकिलाकुलसीमान्तः रुचिरकाननः अयं कालः तस्याः दयितायाः रुचिरः आसीत्। मन्मथायाससम्भूतः वसन्तगुणवर्धितः अयं शोकाग्निः तां वनिताम् अपश्यतः रुचिरान् द्रुमान् च पश्यतः मां नचिरात् एव क्षिप्रं धक्ष्यति। आत्मप्रभवः अयं भूयः त्वम् उपयास्यति। अदृश्यमाना वैदेही मे शोकं वर्धयति; दृश्यमानः वसन्तः च स्वेदसंसर्गदूषकः। मृगशावाक्षी सा, क्रूरः चैत्रवनानिलः च चिन्ताशोकबलात्कृतं मां संतापयतः।’ अत्र ‘अदृश्यमाना’ ‘दृश्यमानः’ इति विरोधः रमणीयः — या न दृश्यते सा पीडयति, यः दृश्यते सः अपि पीडयति। ततः मयूरचित्रम् — ‘अमी मयूराः ततस्ततः प्रनृत्यन्तः शोभन्ते; पवनोद्धूतैः स्वैः पक्षैः स्फाटिकैः गवाक्षैः इव। शिखिनीभिः परिवृताः एते मदमूर्च्छिताः मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः। लक्ष्मण, पश्य — नृत्यन्तं मयूरम् उपनृत्यति शिखिनी, गिरिसानुनि भर्तारं प्रति मन्मथार्ता। मयूरः अपि तां रामां मनसा अनुधावति, रुचिरौ पक्षौ वितत्य रुतैः माम् उपहसन् इव। नूनं वने मयूरस्य प्रिया रक्षसा न हृता, तस्मात् सः कान्तया सह रम्येषु वनेषु नृत्यति। मम तु पुष्पमासे तया विना वासः सुदुःसहः।’ पक्षिणः सुखं मनुष्यस्य दुःखं च समं स्थापयित्वा कविः करुणां तीव्रां करोति। अग्निरूपकम् अस्मिन् खण्डे पूर्णतां गच्छति — अशोकः अङ्गारकुण्डम्, पल्लवाः ज्वालाः, भ्रमरगुञ्जनं स्फुटनशब्दः, वसन्तः च दाहकः अग्निः। ‘आत्मप्रभवः’ इति पदेन कविः सूक्ष्मं सत्यं वदति — बाह्यः वसन्तः न दहति, अपितु स्वस्मात् एव उत्पन्नः शोकाग्निः; एतेन रामस्य आत्मज्ञानं च सूच्यते। मयूरप्रसङ्गः अस्य सर्गस्य रमणीयतमः अंशः। मयूरः नृत्यति, शिखिनी उपनृत्यति, मयूरः तां मनसा अनुधावति — एतत् त्रिपदं चित्रं दाम्पत्यसुखस्य सम्पूर्णं रूपम्। ततः रामः स्वयम् एव निष्कर्षं वदति — ‘नूनं मयूरस्य प्रिया रक्षसा न हृता’ इति; अस्मिन् वाक्ये हास्यस्य आभासः, करुणायाः च गभीरता युगपत् वर्तेते। तिर्यग्योनिगतानाम् अपि यत् सुखं लभ्यते, तत् मनुष्यश्रेष्ठाय न लभ्यते इति विपर्ययः अत्र ध्वन्यते। ‘स्वेदसंसर्गदूषकः’ इति पदेन ग्रीष्मस्य आगमनम् अपि सूच्यते — ऋतुः गच्छति, विरहः तु न गच्छति। ‘शिखिनी मन्मथार्ता’ इति पदे ‘शिखिनी’ इति मयूरी; ‘शिखा’ इति चूडा, सा यस्याः अस्ति सा शिखिनी। ‘रामाम्’ इति पदम् अपि द्व्यर्थकम् — रमणीयां मयूरीम्, अथवा रामस्य प्रियाम् इव; कविः शब्दक्रीडां न त्यजति। मयूरस्य नृत्यं वर्षाकाले प्रसिद्धम्, अत्र तु वसन्ते वर्णितम्; एतेन पम्पाप्रदेशस्य वैशिष्ट्यम् अपि सूच्यते। ‘गवाक्षैः स्फाटिकैः इव’ इति उपमया मयूरपिच्छेषु चन्द्रकाः स्फटिकनिर्मिताः जालगवाक्षाः इव कल्पिताः — प्रासादवर्णनस्य पदम् अत्र वनचित्रे प्रयुक्तम्। ‘चैत्रवनानिलः’ इति पदेन ऋतुः, स्थानम्, वायुः च त्रयम् एकस्मिन् समासे गृहीतम्।
"This fire of spring, with its flames of copper-red young leaves, will burn me up. If I cannot see her, with her fine eyelashes, her lovely hair and gentle speech, Saumitri, there is no point in my living. This season, with its lovely woods and its borders full of cuckoos, was the season she loved. Born of the torment of love and fed by all the charms of spring, this fire of grief will burn me swiftly and soon, since I do not see that woman and do see these lovely trees. This fire, sprung from my own self, will grow stronger in me still. Vaidehī, unseen, increases my sorrow, and spring, being seen, torments me with the sweat of longing. That doe-eyed woman and the cruel breeze of the Caitra woods together torment me, worn down as I am by anxiety and grief." The contrast is lovely: she who is not seen torments him, and the spring that is seen torments him too. Then comes the picture of the peacocks. "These peacocks are beautiful as they dance here and there, their plumes tossed up by the wind like windows of crystal. Surrounded by their peahens and drunk with passion, they only add to my passion. Look, Lakṣmaṇa: on the mountain slope the peahen dances beside the dancing peacock, herself tormented by love for her mate, and the peacock, his whole mind on her, runs after her, spreading his lovely tail and seeming to mock me with his cries. Surely no demon carried off the peacock's beloved in the forest, and so he dances with his mate in these pleasant woods. But for me, living without her in the month of flowers is almost past bearing." By setting the happiness of the birds beside the grief of the man the poet makes the pity keen. The fire image is now complete: the aśoka is the brazier, its young leaves are flames, the humming bees its crackle, and spring itself the burning fire. Yet when Rāma calls it "sprung from my own self" he speaks a subtle truth — it is not the outward spring that burns him but a fire of grief born within, and in saying so he shows he knows himself. The peacock passage is the loveliest in the sarga: the peacock dances, the peahen dances beside him, the peacock follows her in his heart — a three-step picture of the whole happiness of wedded love. Rāma's own conclusion, that surely no demon stole the peacock's mate, carries a glint of wry humour and deep pity at once: what even the creatures of the animal world enjoy is denied to the best of men. The "sweat" of spring hints that summer is on its way; the season passes, but separation does not. The peacock's plumes, their eye-marks like crystal lattice windows, borrow an image from palace description for a forest scene, and the "breeze of the Caitra woods" gathers season, place and wind into a single word. The peacock's dance belongs usually to the rains, and seeing it here in spring marks something special about the country round Pampā.
५तिर्यग्योनिषु अपि अनुरागः, सीताविषया चिन्ता
४२पश्य लक्ष्मण संरागस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि।
यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारमभिवर्तते॥
४३ममाप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत्॥
४४पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये॥
४५रुचिराण्यपि पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया।
निष्फलानि महीं यान्ति समं मधुकरोत्करैः॥
४६नदन्ति कामं शकुना मुदिताः सङ्घशः कलम्।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम॥
४७वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया।
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा॥
४८नूनं न तु वसन्तस्तं देशं स्पृशति यत्र सा।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना॥
४९अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः॥
५०श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया।
नूनं वसन्तमासाद्य परित्यक्ष्यति जीवितम्॥
५१दृढं हि हृदये बुद्धिर्मम सम्परिवर्तते।
नालं वर्तयितुं सीता साध्वी मद्विरहं गता॥
५२मयि भावो हि वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः।
ममापि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः॥
‘लक्ष्मण, पश्य — तिर्यग्योनिगतेषु अपि संरागः अस्ति, यत् एषा शिखिनी कामात् भर्तारम् अभिवर्तते। मम अपि विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा एवं मदनेन अभिवर्तेत, यदि सा न अपहृता भवेत्। पश्य, पुष्पाणि मे निष्फलानि भवन्ति; शिशिरात्यये पुष्पभारसमृद्धानां वनानां पादपानाम् अतिश्रिया रुचिराणि अपि पुष्पाणि मधुकरोत्करैः समं निष्फलानि महीं यान्ति।’ ‘निष्फलानि’ इति पदं द्विधा — फलरहितानि, प्रयोजनरहितानि च; सीताविरहे रामाय सर्वं निष्प्रयोजनम्। ‘मुदिताः शकुनाः सङ्घशः कलं कामं नदन्ति, अन्योन्यम् आह्वयन्तः इव, मम कामोन्मादकराः। यत्र मे प्रिया वसति, तत्र अपि यदि वसन्तः, तर्हि नूनं परवशा सीता अपि अहं यथा शोचति। अथवा सा यत्र, तं देशं वसन्तः न स्पृशति; असितपद्माक्षी सा मया विना कथं वर्तयेत्? अथवा यदि तत्र वसन्तः वर्तते, तर्हि परैः निर्भर्त्सिता सुश्रोणी किं करिष्यति? श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा मे प्रिया नूनं वसन्तम् आसाद्य जीवितं परित्यक्ष्यति।’ त्रयः विकल्पाः क्रमेण चिन्तिताः, त्रिषु अपि च दुःखम् एव निष्पद्यते — एषा विरहिणः चित्तवृत्तिः। ‘मम हृदये दृढा बुद्धिः सम्परिवर्तते — साध्वी सीता मद्विरहं गता वर्तयितुं न अलम्। वैदेह्याः भावः मयि तत्त्वतः विनिवेशितः, मम अपि भावः सीतायां सर्वथा विनिवेशितः।’ अन्ते च शोकः प्रेम्णः निश्चये विश्राम्यति। ‘तिर्यग्योनिगतेषु अपि संरागः’ इति वाक्यं रामायणस्य करुणरसस्य महत् उदाहरणम्; पशुपक्षिणाम् अपि यत् साहचर्यं दृश्यते, तत् रामाय दुर्लभम् इति। ‘जातसम्भ्रमा’ इति विशेषणेन सीतायाः प्रीतेः वेगः सूच्यते — सा अपि एवम् एव आगच्छेत् यदि न हृता स्यात्। ततः रामः त्रिभिः विकल्पैः सीतायाः दशां कल्पयति — तत्र वसन्तः अस्ति वा, नास्ति वा, अस्ति चेत् किं करिष्यति इति; एषा एव विरहिणः चित्तस्य अनवस्थितिः, या काव्ये ‘चिन्ता’ इति सञ्चारिभावः। अन्ते च सः निश्चयम् आप्नोति — ‘सीता मद्विरहं गता वर्तयितुं न अलम्’ इति; अयं निश्चयः न केवलं शोकात्, अपितु प्रेम्णः दार्ढ्यात् अपि जायते। ‘मयि भावः, मम अपि भावः तस्याम्’ इति परस्परनिष्ठा उक्ता, या सुन्दरकाण्डे सीतायाः वचनैः एव सिध्यति। ‘निष्फलानि पुष्पाणि महीं यान्ति’ इति वाक्ये प्रकृतेः समृद्धिः अपि व्यर्था इति भावः — विरहे सर्वं निष्फलम्। ‘असितपद्माक्षी’ इति पदे नीलोत्पलसदृशनेत्रा इति अर्थः; सीतायाः नेत्रवर्णनं सर्गे अनेकधा आवर्तते — पद्मपलाशाक्षी, पद्मनिभेक्षणा, मृगशावाक्षी, सूक्ष्मपक्ष्माक्षी, विशालाक्षी इति। प्रत्येकं विशेषणं भिन्नम् उपमानं गृह्णाति, तथापि सर्वेषु स्मृतेः एकः एव विषयः। ‘मधुकरोत्करैः समं महीं यान्ति’ इति वाक्ये पुष्पाणि भ्रमराः च युगपत् पतन्ति इति चित्रम्।
"See, Lakṣmaṇa: there is passion even among animals, for this peahen comes to her mate out of love. So too, all eagerness, would my large-eyed Jānakī come to me, moved by love, had she not been carried away. See how the flowers are fruitless for me: at winter's end the woods are heavy with blossom, and yet these lovely flowers, for all their beauty, fall fruitless to the ground along with the swarms of bees." "Fruitless" has two senses here, bearing no fruit and serving no purpose; without Sītā everything is purposeless to Rāma, and nature's very abundance is wasted. "The birds, gathered in flocks in their joy, cry sweetly at their pleasure, as if calling to one another, and drive me mad with desire. If spring has come there too, where my beloved lives, then surely Sītā, in another's power, grieves just as I do. Or perhaps spring does not touch the land where she is — yet how could my dark-lotus-eyed one live on without me? Or if spring does reign there, what will she do, my fair-hipped one, abused by her enemies? My dark-hued beloved, with her lotus-petal eyes and gentle speech, will surely lay down her life at spring's coming." He weighs three possibilities one after another, and every one of them ends in sorrow; this is the restless mind of a man in separation, what poetics calls the passing mood of anxious brooding. "A firm conviction turns and turns in my heart: that virtuous Sītā cannot live on apart from me. For Vaidehī's heart is truly set on me, and mine is set wholly on Sītā." At last his grief comes to rest in the certainty of love. That there is love even among animals is one of the great expressions of pathos in the Rāmāyaṇa: the companionship seen among beasts and birds is out of Rāma's reach. The word "all eagerness" shows the force of Sītā's own love, and the conviction he reaches springs not from grief alone but from the firmness of their love; the mutual devotion he speaks of here will be borne out by Sītā's own words in the Sundara Kāṇḍa. Sītā's eyes are described again and again through the sarga — lotus-petal eyes, eyes like the lotus, doe's eyes, eyes with fine lashes, large eyes, eyes like the dark water lily — each with a different comparison, yet all pointing to the one object of his memory.
६वायुः, वायसः, चूताः, पम्पायाः शोभा
५३एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम॥
५४सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया।
मारुतः स विना सीतां शोकसंजननो मम॥
५५तां विनाथ विहङ्गोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिकूजति॥
५६एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति॥
५७पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामवकूजताम्॥
५८विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्।
षट्पदः सहसाभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम्॥
५९कामिनामयमत्यन्तमशोकः शोकवर्धनः।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः॥
६०अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव॥
६१सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु।
किंनरा नरशार्दूल विचरन्ति यतस्ततः॥
६२इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्॥
६३एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता॥
६४जले तरुणसूर्याभैः षट्पदाहतकेसरैः।
पङ्कजैः शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता॥
‘सुखस्पर्शः हिमावहः एषः पुष्पवहः वायुः तां कान्तां विचिन्तयतः मम पावकप्रतिमः। यं पुरा सीतया सह सदा सुखं मन्ये, सः एव मारुतः सीतां विना मम शोकसंजननः।’ एकस्य एव वस्तुनः सुखहेतुत्वं दुःखहेतुत्वं च संयोगवियोगाभ्यां भिद्यते इति अत्र ध्वनितम्। ‘तां विना अथ असौ विहङ्गः तदा प्रणदितः; पादपगतः वायसः प्रहृष्टम् अभिकूजति। एषः वै तत्र वैदेह्याः विहगः प्रतिहारकः आसीत्; अयं पक्षी मां विशालाक्ष्याः समीपम् उपनेष्यति।’ शकुनशास्त्रानुसारं वायसस्य कूजनं प्रियसमागमस्य सूचकम्; अतः शोकमध्ये अपि आशायाः क्षणिकः उन्मेषः। ‘लक्ष्मण, पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु अवकूजतां द्विजानां मदविवर्धनं वने संनादं पश्य। पवनेन विक्षिप्ताम् एतां तिलकमञ्जरीम् असौ षट्पदः सहसा अभ्येति — मदोद्धूतां प्रियाम् इव। कामिनाम् अयम् अशोकः अत्यन्तं शोकवर्धनः; पवनोत्क्षिप्तैः स्तबकैः सः मां तर्जयन् इव स्थितः। लक्ष्मण, अमी चूताः कुसुमशालिनः दृश्यन्ते — विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागाः नराः इव। सौमित्रे, पम्पायाः चित्रासु वनराजिषु किंनराः यतस्ततः विचरन्ति। लक्ष्मण, इमानि शुभगन्धीनि नलिनानि सर्वशः जले तरुणसूर्यवत् प्रकाशन्ते। एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायुता हंसकारण्डवाकीर्णा सौगन्धिकायुता पम्पा; षट्पदाहतकेसरैः तरुणसूर्याभैः पङ्कजैः समन्तात् अभिसंवृता सा शोभते।’ अत्र सरसः वर्णनं पुनः आरभ्यते, येन रामस्य दृष्टिः बाह्यात् आन्तरं प्रति पुनःपुनः गच्छति। वायोः द्विविधं रूपम् अस्मिन् खण्डे स्पष्टीकृतम् — ‘यं पुरा सीतया सह सुखं मन्ये, सः एव अद्य शोकसंजननः’ इति। बाह्यं वस्तु न परिवर्तते, द्रष्टुः अवस्था एव परिवर्तते; एतत् काव्यस्य गभीरः मनोवैज्ञानिकः सिद्धान्तः। वायसप्रसङ्गे शकुनशास्त्रस्य स्पर्शः — पादपगतस्य वायसस्य प्रहृष्टं कूजनं प्रियसमागमस्य सूचकम् इति लोकविश्वासः; रामः च तम् एव आशारूपेण गृह्णाति। ‘वैदेह्याः प्रतिहारकः’ इति पदेन स्मृतिः पुनः आगच्छति — सुन्दरकाण्डे वायसप्रसङ्गः पुनः आवर्तिष्यते, यत्र सीता काकासुरस्य कथां हनूमते कथयिष्यति; अतः अयं श्लोकः कथायाः सूत्रम् अपि धरति। तिलकमञ्जर्याः षट्पदस्य च चित्रं दाम्पत्यचित्रम् एव — पवनविक्षिप्ता मञ्जरी मदोद्धूता प्रिया इव। ‘अशोकः शोकवर्धनः’ इति नामविरोधेन कविः वाक्चातुर्यं दर्शयति — यस्य नाम ‘अशोकः’, सः एव शोकं वर्धयति। चूतानां साङ्गरागनरोपमा अपि नागरजीवनस्य स्मृतिम् आनयति — वने स्थितः अपि रामः अयोध्यायाः चित्रैः एव उपमां रचयति। ‘किंनराः यतस्ततः विचरन्ति’ इति उल्लेखेन पम्पापरिसरः दिव्यस्थानम् इव वर्णितः; किंनराः गन्धर्वजातीयाः, गानप्रियाः च। ‘तरुणसूर्यवत् प्रकाशन्ते नलिनानि’ इति उपमा वर्णसाम्येन — बालसूर्यस्य रक्तपीता प्रभा, पद्मानां च तादृशः वर्णः। ‘सौगन्धिकायुता’ इति पदेन श्वेतकमलानि निर्दिष्टानि। ‘मदविवर्धनं संनादम्’ इति पदे पक्षिकलरवः एव मदस्य वर्धकः इति उक्तम्।
"This wind that carries the blossoms, cool and pleasant to the touch, is like fire to me as I brood on my beloved. The breeze I always thought pleasant when I was with Sītā breeds only grief now that she is gone." The same thing is a source of joy in union and of pain in separation: the outward object does not change, only the state of the one who sees it, and that is a deep psychological truth of poetry. "The bird that cried out then, when she was lost — a crow in a tree — now calls out joyfully. This bird was Vaidehī's herald there; this bird will bring me to the large-eyed one." By the lore of omens a crow calling joyfully from a tree foretells reunion with the beloved, so even in the midst of grief a moment of hope flickers, and Rāma seizes on it. The crow also holds a thread of the story, for in the Sundara Kāṇḍa Sītā will tell Hanumān the tale of the crow-demon. "Listen, Lakṣmaṇa, to the chorus in the forest that swells my passion, the twittering of the birds in the flowering treetops. That bee darts suddenly at this tilaka spray tossed by the wind, as at a beloved tossed in her passion." Bee and blossom make yet another picture of a loving pair. "For lovers this aśoka, for all its name, is a great increaser of grief; it stands as though threatening me with its wind-tossed clusters." The play on the name is deliberate: the tree called "griefless" is the one that heightens grief. "These mango trees in blossom look like men smeared with unguents, their minds brimming with amorous play" — even in the forest Rāma draws his comparisons from the life of the city of Ayodhyā. "Look, Saumitri: among the bright rows of trees by Pampā kinnaras are wandering here and there" — the kinnaras, heavenly beings akin to the gandharvas and lovers of song, make Pampā's shores seem a land of the gods. "Look, Lakṣmaṇa, at these fragrant lotuses all around, shining in the water like the newly risen sun" — the red-gold of the young sun matching the colour of the lotuses. "This is Pampā, her water clear, set with lotuses and blue water lilies, crowded with geese and karaṇḍava ducks and rich in white lotuses; ringed on every side by lotuses glowing like the young sun, their filaments struck by bees, she shines." With this the description of the lake begins again, and Rāma's gaze keeps moving between the world outside and the world within.
७पम्पाजलम्, कर्णिकारः, गिरिप्रस्थाः
६५चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः॥
६६पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण॥
६७पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते॥
६८अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम्॥
६९शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः॥
७०यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना॥
७१पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण॥
७२पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः॥
७३सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुषु।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभिताम्॥
७४अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्॥
७५गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव किंशुकैः॥
‘नित्यं चक्रवाकयुता, चित्रप्रस्थवनान्तरा सा सलिलार्थिभिः मातङ्गमृगयूथैः शोभते। लक्ष्मण, विमले अम्भसि पवनाहतवेगाभिः ऊर्मिभिः ताड्यमानानि पङ्कजानि विराजन्ते। पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजां वैदेहीम् अपश्यतः मे जीवितं न अभिरोचते। अहो कामस्य वामत्वम्, यः गताम् अपि दुर्लभां कल्याणीं कल्याणतरवादिनीं स्मारयिष्यति! अभ्यागतः कामः मया धारयितुं शक्यः भवेत्, यदि पुष्पितद्रुमः वसन्तः मां भूयः न हन्यात्। यानि तया सह रमणीयानि आसन्, तानि एव तया विना मे अरमणीयानि जायन्ते। लक्ष्मण, पद्मकोशपलाशानि दृष्ट्वा मम दृष्टिः ‘एतानि सीतायाः नेत्रकोशाभ्यां सदृशानि’ इति मन्यते। पद्मकेसरसंसृष्टः वृक्षान्तरविनिःसृतः मनोहरः वायुः सीतायाः निःश्वासः इव वाति।’ नेत्रयोः पद्मकोशसाम्यम्, निःश्वासस्य च वायुसाम्यम् — प्रत्येकं बाह्यं वस्तु प्रियायाः अङ्गम् एव स्मारयति। ‘सौमित्रे, पम्पायाः दक्षिणे गिरिसानुषु पुष्पितां परमशोभितां कर्णिकारस्य यष्टिं पश्य। धातुभिः विभूषितः अयं शैलराजः वायुवेगविघट्टितं विचित्रं रेणुम् अधिकं सृजते। सौमित्रे, गिरिप्रस्थाः सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः निष्पत्रैः सर्वतः रम्यैः किंशुकैः प्रदीप्ताः इव।’ किंशुकानां रक्तपुष्पैः पर्वतपृष्ठं दग्धम् इव दृश्यते — एषा उपमा वसन्ताग्नेः पूर्वोक्तस्य रूपकस्य एव विस्तारः। अस्मिन् खण्डे पम्पायाः जलम् एव मुख्यं विषयः — चक्रवाकाः, मातङ्गमृगयूथाः, ऊर्मिभिः ताड्यमानानि पङ्कजानि च। किन्तु प्रत्येकं चित्रं सीतायाः स्मृतिम् एव प्रति नयति। ‘पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं प्रियपङ्कजाम्’ इति विशेषणद्वयेन सीतायाः नेत्रे पद्मपत्रसदृशे, सा च स्वयं पङ्कजप्रिया इति उभयम् उक्तम्; अतः सरसि पङ्कजानि पश्यन् सः द्विगुणं स्मरति। ‘अहो कामस्य वामत्वम्’ इति उद्गारे कामः प्रतिकूलः देवः इव कल्पितः — यः प्राप्तुम् अशक्यां वस्तुम् एव स्मारयति। ‘यानि तया सह रमणीयानि, तानि एव तया विना अरमणीयानि’ इति श्लोकः सुभाषितवत् प्रसिद्धः; वस्तूनां रमणीयता वस्तुषु न, अपितु सहचरे तिष्ठति इति। ‘सीतायाः नेत्रकोशाभ्यां सदृशानि’, ‘सीतायाः निःश्वासः इव वायुः’ — इति द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां बाह्यजगतः प्रत्येकम् अंशः प्रियायाः अङ्गेन सह समीक्रियते; एषा एव विरहिणः दृष्टिः। अन्ते कर्णिकारः, धातुविभूषितः शैलराजः, किंशुकप्रदीप्ताः गिरिप्रस्थाः च वर्ण्यन्ते, येन दृष्टिः जलात् पर्वतं प्रति उत्तिष्ठति। ‘चित्रप्रस्थवनान्तरा’ इति समासः पम्पायाः तटवनानां वैचित्र्यं सूचयति। ‘सलिलार्थिभिः मातङ्गमृगयूथैः’ इति पदेन जलाशयस्य उपयोगिता अपि उक्ता — सौन्दर्यं च उपकारः च उभयं कवेः दृष्टौ। ‘वायुवेगविघट्टितं रेणुम्’ इति च धातुपर्वतस्य चित्रम्, यत् मेघदूते कालिदासेन अपि अनुसृतम् इति विदुषां मतम्। ‘पारिप्लवद्रुमाम्’ इति विशेषणं पञ्चविंशत्यधिकशततमे श्लोके पुनः आगमिष्यति।
"Always attended by cakravāka birds, her shores a bright stretch of varied woodland, she shines with herds of elephants and deer that come to drink" — beauty and usefulness both in the poet's eye. "In her clear water, Lakṣmaṇa, the lotuses shine as the wind-driven waves beat against them. Without Vaidehī, whose eyes are wide as lotus petals and who always loved the lotus, life gives me no pleasure." Her eyes are like lotus petals and she herself loved the lotus, so the lotuses on the lake remind him of her twice over. "Ah, how perverse desire is, that it makes me remember that lovely woman, gone now and hard to reach, whose words were lovelier still!" Desire is pictured as a hostile god who brings to mind just what cannot be had. "I might have held back the desire that has come upon me, if this spring with its flowering trees did not strike at me again. The things that were delightful when I was with her become joyless without her." That verse is quoted like a proverb: the delight of things lies not in the things but in the companion who shares them. "When my eyes look at the petals of the lotus buds, Lakṣmaṇa, they take them for Sītā's eyes, and this charming wind, touched with lotus pollen and coming from among the trees, blows like Sītā's own breath." Eyes and lotus buds, breath and breeze: every outward thing recalls some part of the beloved; this is the lover's way of seeing. Then his gaze rises from the water to the mountains. "Look, Saumitri, on the southern slopes of Pampā's hills, at that flowering spray of karṇikāra, so lovely. This king of mountains, adorned with mineral ores, sends up a wonderful coloured dust shaken loose by the force of the wind" — a picture of the mineral-streaked mountain that, the learned say, Kālidāsa too followed in the Meghadūta. "And the mountain ledges everywhere seem ablaze with kiṃśukas, leafless and in full bloom." The red kiṃśuka flowers make the mountainside look as though it were on fire, a further extension of the fire of spring.
८पुष्पितानां वृक्षाणां नामावली
७६पम्पातीररुहाश्चेमे संसिक्ता मधुगन्धिनः।
मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः॥
७७केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः॥
७८चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः॥
७९पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः॥
८०अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः।
चूताः पाटलयश्चापि कोविदाराश्च पुष्पिताः॥
८१मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु।
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः॥
८२शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा।
तिनिशा नक्तमालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा॥
८३हिन्तालास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः।
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिः परिवेष्टितान्॥
८४द्रुमान्पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान्बहून्।
वातविक्षिप्तविटपान्यथासन्नान्द्रुमानिमान्॥
८५लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः।
पादपात्पादपं गच्छञ्छैलाच्छैलं वनाद्वनम्॥
८६वाति नैकरसास्वादसम्मोदित इवानिलः।
केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः॥
८७केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः।
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि॥
‘पम्पातीररुहाः इमे संसिक्ताः मधुगन्धिनः; मालती, मल्लिका, पद्मकः, करवीरः च पुष्पिताः। केतक्यः, सिन्दुवाराः, वासन्त्यः च सुपुष्पिताः; माधव्यः गन्धपूर्णाः, कुन्दगुल्माः च सर्वशः। चिरिबिल्वाः, मधूकाः, वञ्जुलाः, बकुलाः, चम्पकाः, तिलकाः, नागवृक्षाः च पुष्पिताः। पद्मकाः शोभन्ते, नीलाशोकाः पुष्पिताः, गिरिपृष्ठेषु च लोध्राः सिंहकेसरपिञ्जराः। अङ्कोलाः, कुरण्टाः, चूर्णकाः, पारिभद्रकाः, चूताः, पाटलयः, कोविदाराः च पुष्पिताः। मुचुकुन्दार्जुनाः गिरिसानुषु दृश्यन्ते; केतकाः, उद्दालकाः, शिरीषाः, शिंशपाः, धवाः, शाल्मल्यः, किंशुकाः, रक्ताः कुरबकाः, तिनिशाः, नक्तमालाः, चन्दनाः, स्यन्दनाः, हिन्तालाः, तिलकाः, नागवृक्षाः च पुष्पिताः।’ एषा त्रिंशदधिकानां वृक्षाणां नामावली भारतीयस्य वनस्पतिकोशस्य अमूल्यः अंशः; कविः केवलं शोभां न वर्णयति, अपितु ऋतोः सम्पूर्णं चित्रं ददाति। ‘पुष्पिताग्राभिः लताभिः परिवेष्टितान् पुष्पितान् पम्पायाः रुचिरान् बहून् द्रुमान् इह पश्य — वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान् इमान् द्रुमान्। मत्ताः वरस्त्रियः इव लताः समनुवर्तन्ते। पादपात् पादपं, शैलात् शैलं, वनात् वनं गच्छन् अनिलः नैकरसास्वादसम्मोदितः इव वाति। केचित् पादपाः पर्याप्तकुसुमाः मधुगन्धिनः; केचित् मुकुलसंवीताः श्यामवर्णाः इव आबभुः।’ लतानां वृक्षान् प्रति आश्लेषः मत्तस्त्रीणाम् उपमया वर्णितः — एषा उपमा अपि रामस्य विरहं स्मारयति। वनस्पतीनाम् इयं दीर्घा नामावली वाल्मीकेः प्रत्यक्षनिरीक्षणस्य साक्ष्यम्; न सा केवलं शब्दशोभा, अपितु दक्षिणापथस्य वनस्पतिजगतः प्रामाणिकं चित्रम्। मालती, मल्लिका, केतकी, माधवी, कुन्दः इति लताः; चम्पकः, बकुलः, तिलकः, नागवृक्षः, अशोकः, लोध्रः, कोविदारः, अर्जुनः, शिरीषः, शिंशपा, धवः, शाल्मलिः, किंशुकः, तिनिशः, नक्तमालः, चन्दनः, स्यन्दनः, हिन्तालः इति वृक्षाः; एतेषु बहवः अद्य अपि तैः एव नामभिः दक्षिणभारते ज्ञायन्ते। ‘लोध्राः सिंहकेसरपिञ्जराः’ इति उपमा वर्णसाम्यमात्रेण न तुष्यति — सिंहस्य केसरः इव पिङ्गलः लोध्रपुष्पसमूहः इति वर्णः आकृतिः च उभे गृहीते। ‘मत्ताः वरस्त्रियः इव लताः समनुवर्तन्ते’ इति उपमया पुनः दाम्पत्यचित्रम्; वृक्षः पुरुषः, लता स्त्री इति संस्कृतकाव्यस्य चिरन्तनः रूपकः। ‘नैकरसास्वादसम्मोदितः अनिलः’ इति वाक्ये वायुः भ्रमरः इव कल्पितः — बहुभ्यः पुष्पेभ्यः रसम् आस्वाद्य सम्मोदितः सः वनात् वनं गच्छति। ‘केचित् पर्याप्तकुसुमाः, केचित् मुकुलसंवीताः श्यामवर्णाः’ इति भेदेन वृक्षाणाम् अपि विविधा अवस्था दर्शिता — प्रकृतौ अपि सर्वं समम् एव न भवति। ‘संसिक्ताः’ इति पदेन पम्पायाः जलेन एव एते वृक्षाः वर्धिताः इति सूच्यते; अतः सरः वनस्य माता इव। ‘वातविक्षिप्तविटपान् यथासन्नान्’ इति पदाभ्यां वायुना नामिताः शाखाः हस्तेन स्प्रष्टुं शक्याः इति हिन्दीटीकायाम् अपि स्पष्टीकृतम्। ‘पादपात् पादपं, शैलात् शैलं, वनात् वनम्’ इति त्रिवारम् आवृत्त्या वायोः अविरामा गतिः ध्वन्यते। ‘हाटकप्रतिसंछन्नान्’ इति एकविंशतितमस्य श्लोकस्य उपमा अत्र वृक्षनामावल्या सह सङ्गच्छते।
"These trees on Pampā's bank, watered by her, are fragrant with honey: mālatī, jasmine, padmaka and oleander are in flower; ketakīs, sinduvāras and vāsantīs are in full bloom; the mādhavī creepers are full of fragrance, and the kunda thickets everywhere. Ciribilvas, madhūkas, vañjulas, bakulas, campakas, tilakas and nāga trees are in flower; the padmakas are beautiful, the blue aśokas are in bloom, and on the ridges the lodhras are tawny as a lion's mane. Aṅkolas, kuraṇṭas, cūrṇakas and pāribhadrakas, mangoes, pāṭalas and kovidāras are in flower; mucukundas and arjunas are seen on the mountain slopes, with ketakas, uddālakas, śirīṣas, śiṃśapās and dhavas, śālmalīs and kiṃśukas, red kurabakas, tiniśas, naktamālas, sandalwoods, syandanas, hintālas, tilakas and nāga trees, all in flower." This list of more than thirty trees is a priceless page from India's botanical lexicon; the poet does not only describe beauty but gives the full portrait of the season, and his long catalogue is evidence of his own close observation, a true picture of the plant life of the south — many of these trees are still known by the same names in South India today. The lodhra "tawny as a lion's mane" captures both the colour and the shaggy form of its blossom clusters, and "watered by her" makes the lake the mother of these woods. "Look here, Saumitri, at Pampā's many lovely trees, flowering and wrapped in blossoming creepers, their boughs tossed by the wind and bent close enough to touch. The creepers cling to them like beautiful women drunk with passion" — the tree as man and the creeper as woman, an age-old figure of Sanskrit poetry, and one that again recalls Rāma's separation. "From tree to tree, from hill to hill, from wood to wood the wind goes, as if delighted by tasting many flavours" — the wind is imagined as a bee, sipping many flowers and wandering from wood to wood, and the triple repetition makes its restless movement heard. "Some trees are laden with blossom and sweet with honey; others, wrapped in buds, look dark" — even in nature not everything is at one stage.
९मधुकरः, पुष्पप्रस्तराः, कारण्डवः
८८रागरक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते।
निलीय पुनरुत्पत्य सहसान्यत्र गच्छति।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ॥
८९इयं कुसुमसंघातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता।
स्वयं निपतितैर्भूमिः शयनप्रस्तरैरिव॥
९०विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु।
विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः॥
९१हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसम्भवम्।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः॥
९२आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः।
कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण॥
९३एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्निव॥
‘इदं मृष्टम्, इदं स्वादु, इदं प्रफुल्लम्’ इति इव रागरक्तः मधुकरः कुसुमेषु एव लीयते; निलीय पुनः उत्पत्य सहसा अन्यत्र गच्छति; मधुलुब्धः असौ मधुकरः पम्पातीरद्रुमेषु विचरति। अयम् अष्टाशीतितमः श्लोकः षट्पादः — त्रिभिः अर्धश्लोकैः एकेन एव ‘॥ ८८॥’ इति अङ्केन निबद्धः। ‘स्वयं निपतितैः कुसुमसंघातैः उपस्तीर्णा इयं भूमिः शयनप्रस्तरैः इव सुखाकृता। तैः एव विविधैः पुष्पैः नगसानुषु विस्तीर्णाः पीतरक्ताभाः प्रस्तराः कृताः। सौमित्रे, हिमान्ते वृक्षाणां पुष्पसम्भवं पश्य; पुष्पमासे तरवः संघर्षात् इव पुष्पिताः। षट्पदनादिताः नगाः अन्योन्यम् आह्वयन्तः इव; कुसुमोत्तंसविटपाः ते बहु शोभन्ते। एषः कारण्डवः पक्षी शुभं सलिलं विगाह्य कान्तया सार्धं रमते, कामम् उद्दीपयन् इव।’ पुनः अपि दम्पत्योः सुखं दृष्ट्वा रामस्य विरहः तीव्रः भवति। ‘इदं मृष्टम्, इदं स्वादु, इदं प्रफुल्लम्’ इति भ्रमरस्य अन्तर्वाचः कल्पनम् अत्यन्तं रमणीयम् — कविः तिर्यग्जन्तोः अपि विवेकं कल्पयति, येन तस्य चापल्यं सजीवं भवति। भ्रमरस्य त्रयः क्रियाः — लयनम्, उत्पतनम्, अन्यत्र गमनम् — त्रिभिः एव अर्धश्लोकैः वर्णिताः; एतत् एव षट्पादत्वस्य कारणम् इति भाति। पुष्पप्रस्तराणां शय्योपमा पूर्वं ‘परिस्तोमैः इव अर्पितम्’ इति अष्टमे श्लोके सूचिता आसीत्, अत्र च सा पूर्णतां गच्छति — भूमिः शयनप्रस्तरैः इव सुखाकृता, पर्वतपृष्ठे च पीतरक्ताभाः प्रस्तराः कृताः। ‘संघर्षात् इव पुष्पिताः’ इति उत्प्रेक्षया वृक्षाणां स्पर्धा कल्पिता — कः अधिकं पुष्पिष्यति इति इव। अन्ते कारण्डवदम्पत्योः क्रीडा पुनः रामस्य विरहम् उद्दीपयति; एतेन खण्डस्य आरम्भः अन्तः च उभौ दाम्पत्यचित्रेण एव बद्धौ।
"This is sweet, this is tasty, this is more fully open," the bee seems to say to itself as, red with passion, it sinks into the blossoms; then, having sunk in, it flies up again and suddenly darts elsewhere, and so, greedy for honey, it roams among the trees on Pampā's bank. Imagining the bee's inner voice is a delightful touch: the poet lends even a small creature a power of judgement, and its fickleness comes alive. Its three actions — sinking in, flying up, darting away — take three half-verses, which seems to be why this one verse runs to six lines. "This ground, strewn with heaps of blossom that fell of their own accord, has been made soft like a spread of couches, and those same flowers of many kinds have made the broad rock-slabs on the mountainsides glow yellow and red." The image of coverlets hinted at in the eighth verse is now complete: the earth is made into a bed. "Look, Saumitri, at the flowering of the trees at winter's end: in the month of flowers they have blossomed as though in rivalry" — as if competing to see which would bloom the most. "Loud with bees, the trees seem to be calling to one another; their boughs crowned with blossom, they are very beautiful. And this karaṇḍava drake has plunged into the fair water and plays with his mate, as if to kindle desire." Once more the happiness of a pair makes Rāma's loneliness sharper, and the passage both opens and closes with a picture of mates together.
१०मन्दाकिनीसाम्यम्, सीतास्मरणम्
९४मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेतन्मनोरमम्।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः॥
९५यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम॥
९६न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहान्येषु वा भवेत्॥
९७अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो विविधच्छदाः।
काननेऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे॥
९८पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम्॥
९९प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां महामृगनिषेविताम्।
अधिकं शोभते पम्पा विकूजद्भिर्विहंगमैः॥
१००दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्॥
१०१पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान्मृगान्।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्।
व्यथयन्तीव मे चित्तं संचरन्तस्ततस्ततः॥
१०२अस्मिन्सानुनि रम्ये हि मत्तद्विजगणाकुले।
पश्येयं यदि तां कान्तां ततः स्वस्ति भवेन्मम॥
१०३जीवेयं खलु सौमित्रे मया सह सुमध्यमा।
सेवेत यदि वैदेही पम्पायाः पवनं शुभम्॥
१०४पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनम्।
धन्या लक्ष्मण सेवन्ते पम्पाया वनमारुतम्॥
‘मन्दाकिन्याः यत् इदं मनोरमं रूपम्, तत् दृष्ट्वा स्थाने एव जगति तस्याः मनोरमाः गुणाः विख्याताः। रघूत्तम, यदि सा साध्वी दृश्येत, यदि च इह वसेमहि, तर्हि अहं न शक्राय स्पृहयेयम्, न अयोध्यायै। एवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह रमतः मे चिन्ता न भवेत्, अन्येषु वा स्पृहा न भवेत्। अमी विविधच्छदाः विविधैः पुष्पैः युक्ताः तरवः अस्मिन् कानने कान्तां विना मे चिन्ताम् उत्पादयन्ति। सौमित्रे, इमां शीतजलां पुष्करायुतां चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेवितां प्लवैः क्रौञ्चैः च सम्पूर्णां महामृगनिषेवितां पश्य; विकूजद्भिः विहंगमैः पम्पा अधिकं शोभते। विविधाः मुदिताः द्विजाः मे कामं दीपयन्ति इव, श्यामां चन्द्रमुखीं पद्मनिभेक्षणां प्रियां स्मृत्वा।’ ततः एकशततमे श्लोके षट्पादे सः वदति — ‘चित्रेषु सानुषु मृगीभिः सहितान् मृगान् पश्य; मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतं मां तु ततस्ततः संचरन्तः ते व्यथयन्ति इव मे चित्तम्।’ ‘अस्मिन् मत्तद्विजगणाकुले रम्ये सानुनि यदि तां कान्तां पश्येयम्, ततः मम स्वस्ति भवेत्। सौमित्रे, यदि सुमध्यमा वैदेही मया सह पम्पायाः शुभं पवनं सेवेत, तर्हि खलु अहं जीवेयम्। लक्ष्मण, पद्मसौगन्धिकवहं शिवं शोकविनाशनं पम्पायाः वनमारुतं ये सेवन्ते, ते धन्याः।’ मन्दाकिनी इति स्वर्गङ्गायाः नाम; पम्पा तस्याः इव मनोरमा इति उपमानोत्कर्षः। ‘स्थाने’ इति पदं ‘युक्तम् एव’ इत्यर्थे प्रयुक्तम्। ‘न शक्राय स्पृहयेयं न अयोध्यायै’ इति वाक्यं रामस्य प्रेम्णः परमं प्रमाणम् — इन्द्रपदम् अपि, स्वराज्यम् अपि सीतासहवासस्य पुरतः तुच्छम्। अत्र च ध्वन्यते यत् रामः राज्यलोभात् न शोचति, अपितु प्रियाविरहात् एव। एकशततमे श्लोके षट्पादे मृगाणां दम्पतीनां चित्रं पुनः आगच्छति — सर्गे एतत् चतुर्थं दाम्पत्यचित्रम् (कोकिलौ, मयूरौ, कारण्डवौ, मृगौ); प्रतिवारं च रामस्य एकाकित्वं तीव्रतरं भवति। ‘मत्तद्विजगणाकुले सानुनि’ इति पदैः ऋष्यमूकस्य वर्णनम् आरभ्यते, यत्र अग्रे सुग्रीवः दृश्यते; एवं वर्णनात् कथायाः प्रति सङ्क्रमणं सूक्ष्मतया साधितम्। ‘धन्याः ये पम्पायाः वनमारुतं सेवन्ते’ इति वाक्ये रामः स्वात्मानं तेभ्यः पृथक् करोति — यत् सर्वेषां सुलभं सुखम्, तत् तस्य दुर्लभम्। ‘प्लवैः क्रौञ्चैः च सम्पूर्णाम्’ इति समीक्षितसंस्करणे ‘varāhamṛgasevitām’ इति पाठः; वुल्गेटे तु ‘महामृगनिषेविताम्’ इति। उभयत्र अर्थः प्रायः समः — महान्तः मृगाः जलम् आस्वादयन्ति इति। ‘विकूजद्भिः विहंगमैः’ इति च शब्दचित्रम्, येन दृश्यं श्रव्यं च मिलितम्। ‘सुमध्यमा’ इति सीतायाः शरीरलक्षणम्, सुन्दरकाण्डे अपि तत् एव विशेषणं प्रयुज्यते।
"Since Pampā, the very likeness of the Mandākinī, is so delightful, it is right that her charms are famous throughout the world." The Mandākinī is the heavenly Gaṅgā, and to compare Pampā with her is to raise her as high as possible. "If that virtuous woman could be found, and if we could live here, best of Raghus, I would not long for Indra's throne or for Ayodhyā. If I could take my pleasure with her on turf as lovely as this, no anxiety would touch me and I would want nothing else. But these trees, with their many kinds of leaves and flowers, only breed anxiety in me here without my beloved." Neither the rank of Indra nor his own kingdom weighs anything against life with Sītā — the highest proof of Rāma's love, and a sign that he grieves not for a lost throne but for his lost wife. "Look, Saumitri, at this cool water full of lotuses, visited by cakravākas and karaṇḍavas, filled with plava and krauñca birds and haunted by great beasts; Pampā is the lovelier for the birds that warble there. These joyful birds of many kinds seem to kindle my desire as I remember my dark, moon-faced beloved with her lotus eyes. Look at the deer on the bright slopes with their does; but I have been parted from doe-eyed Vaidehī, and as they roam here and there they seem to wound my heart." This is the fourth picture of a pair in the sarga — cuckoos, peacocks, karaṇḍavas, deer — and each time Rāma's solitude grows keener. "If on this lovely ridge, alive with flocks of exultant birds, I could see my beloved, all would be well with me. I could surely live, Saumitri, if slender-waisted Vaidehī were to enjoy Pampā's gentle breeze with me. Blessed are they, Lakṣmaṇa, who enjoy the forest breeze of Pampā, carrying the scent of lotus and white water lily, kindly and grief-dispelling." In saying so Rāma sets himself apart from them: the happiness that is within everyone's reach is beyond his. The ridge alive with birds already begins the description of Ṛṣyamūka, where Sugrīva will soon appear, and so the poem slips quietly from description back into story. "Slender-waisted" is a mark of Sītā that the Sundara Kāṇḍa will use again.
११जनकं कौसल्यां च प्रति चिन्ता, लक्ष्मणस्य वचनारम्भः
१०५श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विरहिता मया।
कथं धारयति प्राणान्विवशा जनकात्मजा॥
१०६किं नु वक्ष्यामि धर्मज्ञं राजानं सत्यवादिनम्।
जनकं पृष्टसीतं तं कुशलं जनसंसदि॥
१०७या मामनुगता मन्दं पित्रा प्रस्थापितं वनम्।
सीता धर्मं समास्थाय क्व नु सा वर्तते प्रिया॥
१०८तया विहीनः कृपणः कथं लक्ष्मण धारये।
या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं विहतचेतसम्॥
१०९तच्चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभमव्रणम्।
अपश्यतो मुखं तस्याः सीदतीव मतिर्मम॥
११०स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम्।
वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण॥
१११प्राप्य दुःखं वने श्यामा मां मन्मथविकर्शितम्।
नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वी साध्वभ्यभाषत॥
११२किं नु वक्ष्याम्ययोध्यायां कौसल्यां हि नृपात्मज।
क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चापि मनस्विनीम्॥
११३गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं भ्रातृवत्सलम्।
नह्यहं जीवितुं शक्तस्तामृते जनकात्मजाम्॥
११४इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत्।
उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम्॥
‘मया विरहिता श्यामा पद्मपलाशाक्षी प्रिया विवशा जनकात्मजा कथं प्राणान् धारयति? जनसंसदि पृष्टसीतं धर्मज्ञं सत्यवादिनं राजानं जनकं किं नु कुशलं वक्ष्यामि? पित्रा वनं प्रस्थापितं मन्दं मां या अनुगता, धर्मं समास्थाय सा प्रिया सीता क्व नु वर्तते? राज्यात् भ्रष्टं विहतचेतसं मां या अनुगता, तया विहीनः कृपणः अहं कथं धारये? तत् चार्वाञ्चितपद्माक्षं सुगन्धि शुभम् अव्रणं तस्याः मुखम् अपश्यतः मे मतिः सीदति इव। लक्ष्मण, स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवत् मधुरं हितं वैदेह्याः अतुलं वाक्यं कदा श्रोष्यामि? वने दुःखं प्राप्य मन्मथविकर्शितं मां दृष्ट्वा सा साध्वी श्यामा नष्टदुःखा इव हृष्टा इव साधु अभ्यभाषत। नृपात्मज, ‘क्व सा स्नुषा’ इति पृच्छन्तीं मनस्विनीं कौसल्यां च अयोध्यायां किं नु वक्ष्यामि? गच्छ लक्ष्मण, भ्रातृवत्सलं भरतं त्वं पश्य; अहं तु जनकात्मजाम् ऋते जीवितुं न शक्तः।’ अत्र रामस्य शोकः परमां सीमां स्पृशति — सः स्वमरणं निश्चित्य भ्रातरम् अयोध्यां प्रति प्रेषितुम् इच्छति। पितरं प्रति, श्वशुरं प्रति, मातरं प्रति च उत्तरदायित्वस्य स्मरणम् एव तस्य दुःखं द्विगुणयति। एवम् अनाथवत् विलपन्तं महात्मानं रामं भ्राता लक्ष्मणः युक्तम् अव्ययं वचनम् उवाच। अस्मिन् खण्डे शोकः वैयक्तिकात् सामाजिकं प्रति गच्छति — रामः न केवलं स्वदुःखं चिन्तयति, अपितु जनकाय कौसल्यायै च किं वक्ष्यामि इति लज्जाम् अपि अनुभवति। ‘जनसंसदि पृष्टसीतम्’ इति पदैः सभामध्ये प्रश्नस्य कल्पना — तत्र मौनम् एव उत्तरम् इति भावः। ‘या मां राज्यात् भ्रष्टं विहतचेतसम् अनुगता’ इति वाक्ये कृतज्ञता प्रकटिता — यदा सर्वं नष्टम्, तदा अपि सा न त्यक्तवती। ‘नष्टदुःखा इव हृष्टा इव’ इति द्वाभ्याम् उत्प्रेक्षाभ्यां सीतायाः स्वभावः चित्रितः — स्वदुःखं गोपयित्वा सा पतिम् आश्वासयति स्म; एतत् चित्रम् अरण्यकाण्डस्य वनवासदिनानां स्मृतिः। अन्ते ‘गच्छ लक्ष्मण, भरतं पश्य’ इति वाक्यं शोकस्य परमा सीमा — सः स्वमरणं निश्चित्य भ्रातरं विसर्जयितुम् इच्छति। अयोध्याकाण्डे यत् ‘न च सीतां विना जीवेयम्’ इति उक्तम्, तत् एव अत्र पुनरुच्यते। ‘अनाथवत् विलपन्तम्’ इति विशेषणेन सर्वैः त्यक्तस्य इव तस्य दशा वर्णिता — वस्तुतः तु भ्राता पार्श्वे एव तिष्ठति, एषः एव विरोधः करुणं वर्धयति। ‘मन्दम्’ इति आत्मनिन्दावचनम् — पित्रा प्रस्थापितं मन्दं माम् इति सः स्वयम् एव स्वं निन्दति। ‘भ्रातृवत्सलं भरतम्’ इति विशेषणेन भरतस्य स्वभावः स्मार्यते, यः अयोध्याकाण्डे विस्तरेण वर्णितः।
"Parted from me, how does my dark-hued, lotus-eyed beloved, the helpless daughter of Janaka, keep herself alive? What shall I say to King Janaka, that righteous and truthful man, when in the assembly he asks me how Sītā is?" He imagines the question put before the whole court, where his only answer would be silence. "She who followed me when my father sent me, wretch that I am, into the forest, holding fast to dharma — where is she now, my beloved Sītā? She followed me when I had lost my kingdom and was broken in spirit; without her, how shall I bear to live in my misery?" Here he calls himself a wretch, and his gratitude shows: when all was lost she did not leave him. "When I cannot see her face, fragrant, fair and flawless, with its lovely curving lotus eyes, my mind sinks. When shall I hear again, Lakṣmaṇa, Vaidehī's matchless words, sweet and kind and full of goodness, broken with smiles and laughter? When I suffered in the forest and she saw me wasted with love, that dark-hued, virtuous woman would speak to me gently, as if her own sorrow were gone and she were glad." Two touches draw her character: she hid her own pain to comfort her husband, a memory from their days in the forest. "And what shall I say in Ayodhyā, prince, to proud Kausalyā when she asks, 'Where is my daughter-in-law?' Go, Lakṣmaṇa, go and see Bharata, who loves his brothers; I cannot live without the daughter of Janaka." Here Rāma's grief reaches its limit: he resolves on his own death and wants to send his brother home. His grief also widens from the personal to the social — he feels shame at what he must say to Janaka and to Kausalyā, and that sense of what he owes his father-in-law and his mother doubles his pain. What he said in the Ayodhyā Kāṇḍa, that he could not live without Sītā, he says again here, and "Bharata, who loves his brothers" recalls the nature of Bharata so fully shown in that book. Rāma lamented like one forsaken — though in truth his brother stood beside him, and that contradiction only deepens the pathos. To that great soul, lamenting so, his brother Lakṣmaṇa spoke words that were fitting and sound.
१२लक्ष्मणस्य आश्वासनम् — उत्साहस्य माहात्म्यम्
११५संस्तम्भ राम भद्रं ते मा शुचः पुरुषोत्तम।
नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम्॥
११६स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने।
अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्रापि दह्यते॥
११७यदि गच्छति पातालं ततोऽभ्यधिकमेव वा।
सर्वथा रावणस्तात न भविष्यति राघव॥
११८प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य पापस्य रक्षसः।
ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति॥
११९यदि याति दितेर्गर्भं रावणं सह सीतया।
तत्राप्येनं हनिष्यामि न चेद्दास्यति मैथिलीम्॥
१२०स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां कृपणा मतिः।
अर्थो हि नष्टकार्यार्थैरयत्नेनाधिगम्यते॥
१२१उत्साहो बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम्।
सोत्साहस्य हि लोकेषु न किंचिदपि दुर्लभम्॥
१२२उत्साहवन्तः पुरुषा नावसीदन्ति कर्मसु।
उत्साहमात्रमाश्रित्य प्रतिलप्स्याम जानकीम्॥
१२३त्यजतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः।
महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे॥
‘राम, संस्तम्भ; ते भद्रम्; पुरुषोत्तम, मा शुचः। अकलुषात्मनाम् ईदृशानां मतिः मन्दा न भवति। वियोगजं दुःखं स्मृत्वा प्रिये जने स्नेहं त्यज; अतिस्नेहपरिष्वङ्गात् आर्द्रा अपि वर्तिः दह्यते।’ एषा उपमा सूक्ष्मा — जलार्द्रा अपि दीपवर्तिः अतितैलसम्पर्कात् दह्यते; तथा स्नेहस्य आधिक्यम् एव दाहकम्। ‘तात राघव, यदि सः पातालं गच्छति, ततः अभ्यधिकम् एव वा, सर्वथा रावणः न भविष्यति। तावत् तस्य पापस्य रक्षसः प्रवृत्तिः लभ्यताम्; ततः सः वा सीतां हास्यति, निधनं वा गमिष्यति। यदि सीतया सह दितेः गर्भं याति, तत्र अपि एनं हनिष्यामि, यदि मैथिलीं न दास्यति। आर्य, स्वास्थ्यं भजस्व; ते भद्रम्; कृपणा मतिः त्यज्यताम्। नष्टकार्यार्थैः अर्थः अयत्नेन न अधिगम्यते। आर्य, उत्साहः बलवान्; उत्साहात् परं बलं नास्ति; सोत्साहस्य लोकेषु किंचित् अपि दुर्लभं नास्ति। उत्साहवन्तः पुरुषाः कर्मसु न अवसीदन्ति; उत्साहमात्रम् आश्रित्य जानकीं प्रतिलप्स्यामहे। कामवृत्तत्वं त्यजताम्; शोकं पृष्ठतः संन्यस्य — महात्मानं कृतात्मानम् आत्मानं त्वं न अवबुध्यसे।’ उत्साहमहिमा इति एषः खण्डः रामायणस्य प्रसिद्धेषु नीतिवचनेषु अन्यतमः; अरण्यकाण्डस्य विषादात् किष्किन्धाकाण्डस्य कर्मयोगं प्रति एषः एव सेतुः। लक्ष्मणस्य इदं वचनं रामायणस्य नीतिखण्डेषु प्रसिद्धम्। तस्य युक्तिक्रमः शास्त्रीयः — प्रथमं सान्त्वनम् (‘संस्तम्भ, मा शुचः’), ततः वैराग्योपदेशः (‘वियोगजं दुःखं स्मृत्वा स्नेहं त्यज’), ततः प्रतिज्ञा (‘पातालं गतः अपि रावणः न भविष्यति’), ततः उपायकथनम् (‘तावत् प्रवृत्तिः लभ्यताम्’), अन्ते च उत्साहस्तुतिः। ‘अतिस्नेहपरिष्वङ्गात् आर्द्रा अपि वर्तिः दह्यते’ इति उपमा असाधारणा — ‘स्नेह’ इति शब्दस्य श्लेषेण प्रेम च तैलं च उभयम् उक्तम्; आर्द्रा वर्तिः अपि तैलाधिक्ये दह्यते, तथा प्रेमाधिक्यं दुःखहेतुः। ‘अर्थः नष्टकार्यार्थैः अयत्नेन न अधिगम्यते’ इति अर्थशास्त्रस्य वचनम् इव। ‘उत्साहो बलवान्’ इति श्लोकत्रयम् एव अस्य सर्गस्य, अपि च समग्रस्य काण्डस्य, केन्द्रीयः उपदेशः — यतः अग्रे सुग्रीवसख्यम्, वालिवधः, सीतान्वेषणम् इति सर्वं कर्मप्रधानम् एव। ‘महात्मानं कृतात्मानम् आत्मानं न अवबुध्यसे’ इति अन्तिमं वाक्यं मर्मस्पृशम् — त्वं स्वस्वरूपं विस्मृतवान् इति। ‘दितेः गर्भं याति’ इति अत्यन्तगहनस्थानस्य निदर्शनम्, यत् अयोध्याकाण्डे अपि सदृशरूपेण उक्तम्। ‘प्रतिलप्स्याम जानकीम्’ इति बहुवचनेन लक्ष्मणः स्वम् अपि कार्ये योजयति।
"Take hold of yourself, Rāma, and may all be well with you; do not grieve, best of men. The minds of men like you, whose souls are clear, do not give way. Remember that parting brings sorrow, and let go of this excess of attachment to the one you love: even a wick soaked in water will burn if it is steeped in too much oil." The image is subtle and turns on a double meaning, for the Sanskrit word for affection also means oil: just as too much oil sets even a damp wick burning, too much love becomes a cause of pain. "Even if Rāvaṇa goes down to the underworld or beyond it, my lord, he will not survive. Let us first get word of that wicked rākṣasa; then he will either give Sītā back or go to his death. Even if he hides with Sītā in the womb of Diti, I will kill him there if he does not return the princess of Mithilā." Diti's womb stands for the most hidden place imaginable, a phrase met in similar form in the Ayodhyā Kāṇḍa. "Be yourself again, noble brother, and cast off this wretched thought. Those whose undertakings have failed do not win their object without effort. Energy is strong, my lord; there is no strength greater than energy, and for a man of energy nothing in the world is hard to win. Men of energy do not sink down in what they undertake; relying on energy alone, we shall win back Jānakī." Saying "we", Lakṣmaṇa binds himself to the task. "Give up this lovesick behaviour and put your grief behind you. You are a great soul, a man of disciplined mind, and you are forgetting who you are." This praise of energy is among the most famous pieces of practical wisdom in the Rāmāyaṇa, and it is the bridge from the despair of the Araṇya Kāṇḍa to the action of the Kiṣkindhā Kāṇḍa. Lakṣmaṇa's argument runs in a careful order — first comfort ("do not grieve"), then a lesson in detachment, then a vow that Rāvaṇa will not live even in the underworld, then a plan (first find news of him), and lastly the praise of energy. His saying that effort is needed to recover what is lost sounds like a maxim of statecraft, and the verses on energy are the central teaching of this sarga and indeed of the whole kāṇḍa, for everything ahead — the alliance with Sugrīva, the killing of Vālī, the search for Sītā — is a matter of action. His last words cut deepest: you have forgotten your own true nature.
१३रामस्य धैर्यम्, प्रस्थानम्, सुग्रीवस्य भयम्
१२४एवं सम्बोधितस्तेन शोकोपहतचेतनः।
त्यज्य शोकं च मोहं च रामो धैर्यमुपागमत्॥
१२५सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः।
रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमाम्॥
१२६निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे॥
१२७तं मत्तमातङ्गविलासगामी गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा।
स लक्ष्मणो राघवमिष्टचेष्टो ररक्ष धर्मेण बलेन चैव॥
१२८तावृष्यमूकस्य समीपचारी चरन्ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ।
शाखामृगाणामधिपस्तरस्वी वितत्रसे नैव विचेष्ट चेष्टाम्॥
१२९स तौ महात्मा गजमन्दगामी शाखामृगस्तत्र चरंश्चरन्तौ।
दृष्ट्वा विषादं परमं जगाम चिन्तापरीतो भयभारभग्नः॥
१३०तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यं सदैव शाखामृगसेवितान्तम्।
त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ॥
तेन एवं सम्बोधितः शोकोपहतचेतनः रामः शोकं मोहं च त्यक्त्वा धैर्यम् उपागमत्। अचिन्त्यपराक्रमः सः अव्यग्रः सन् सुरुचिरां रम्यां पारिप्लवद्रुमां तां पम्पाम् अभ्यतिक्राम्यत्। षड्विंशत्यधिकशततमात् आरभ्य पञ्चापि श्लोकाः दीर्घवृत्तेन निबद्धाः; मुद्रणे ते चतुर्भिः पादैः दृश्यन्ते, अत्र तु द्वे एव अर्धे स्थापिते। ‘निर्झरकन्दरं सर्वं वनं सहसा निरीक्षमाणः उद्विग्नचेताः महात्मा लक्ष्मणेन सह विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे। मत्तमातङ्गविलासगामी अव्यग्रमनाः महात्मा इष्टचेष्टः लक्ष्मणः गच्छन्तं तं राघवं धर्मेण बलेन च ररक्ष।’ ततः दृश्यं परिवर्तते — ऋष्यमूकस्य समीपचारी शाखामृगाणाम् अधिपः तरस्वी सुग्रीवः चरन् अद्भुतदर्शनीयौ तौ ददर्श; सः वितत्रसे, चेष्टां च कर्तुं न अशक्नोत्। गजमन्दगामी सः महात्मा शाखामृगः तत्र चरन्तौ तौ दृष्ट्वा परमं विषादं जगाम, चिन्तापरीतः भयभारभग्नः च अभवत्। त्रस्ताः हरयः अपि महौजसौ तौ राघवलक्ष्मणौ दृष्ट्वा सदैव शाखामृगसेवितान्तं पुण्यसुखं शरण्यं तम् आश्रमम् अभिजग्मुः। एवं विप्रलम्भशृङ्गारेण आरब्धः सर्गः भयेन समाप्यते, अग्रिमसर्गस्य च बीजं निधीयते। ‘एवं सम्बोधितः’ इति पदेन उपदेशस्य तात्कालिकं फलं दर्शितम् — रामः शोकं मोहं च त्यक्त्वा धैर्यम् उपागमत्। एषः एव अरण्यकाण्डात् किष्किन्धाकाण्डं प्रति सङ्क्रमणस्य क्षणः। अन्तिमेषु पञ्चसु श्लोकेषु छन्दः परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने उपजातिवंशस्थादीनि दीर्घवृत्तानि प्रयुज्यन्ते, येन सर्गस्य समाप्तिः गाम्भीर्येण अङ्क्यते; एषा गीताप्रेससंस्करणस्य सर्वेषु काण्डेषु दृश्यमाना रीतिः। ‘इष्टचेष्टः लक्ष्मणः धर्मेण बलेन च ररक्ष’ इति वाक्ये लक्ष्मणस्य द्वैविध्यं सूचितम् — सः न केवलं बलेन रक्षति, अपितु धर्मेण अपि। अन्ते च कविः दृष्टिं परिवर्त्य सुग्रीवं प्रति नयति; यः रामः स्वशोकेन मग्नः आसीत्, सः एव अन्यस्य भयस्य हेतुः जातः इति विपर्ययः रमणीयः। ‘भयभारभग्नः’ इति समासेन भयस्य गुरुत्वं मूर्तम् इव कृतम्। द्वितीयसर्गः एतस्मात् एव भयात् आरभ्यते। ‘पुण्यसुखं शरण्यं तम् आश्रमम्’ इति मतङ्गाश्रमस्य निर्देशः, यत्र वालिनः प्रवेशः शापेन निषिद्धः।
Spoken to in this way, Rāma, whose mind had been struck down by grief, cast off grief and bewilderment and recovered his firmness — the immediate fruit of Lakṣmaṇa's counsel, and the moment of passage from the Araṇya to the Kiṣkindhā Kāṇḍa. Calm now, Rāma of unimaginable valour passed beyond the lovely, delightful Pampā with its swaying trees. Surveying the whole forest with its waterfalls and caves, that great soul, still troubled and stricken with sorrow, took counsel with Lakṣmaṇa and set out; and Lakṣmaṇa, walking with the grace of a rutting elephant, steady of mind and great of soul, doing all that pleased his brother, guarded Rāghava as he went, by righteousness and by strength — he protects him not with force alone but with dharma too. Then the scene changes. Near Ṛṣyamūka the swift lord of the tree-dwellers, Sugrīva, as he roamed, caught sight of those two of wondrous aspect; he was terrified and could not so much as move as he usually did. That great-souled monkey, pacing there with an elephant's slow gait, saw them walking and fell into utter despair; overcome with anxiety, he was crushed under the weight of his fear. The other monkeys too, terrified at the sight of the two mighty Rāghavas, fled to that holy, pleasant hermitage, a refuge always frequented by the tree-dwellers — the hermitage of Mataṅga, where a curse forbids Vālī to enter. So the sarga that began in the longing of separated love ends in fear, and the seed of the next sarga is sown. In the last five verses the metre changes from the steady epic couplet to longer, weightier metres, marking the close of the sarga with solemnity. And there is a fine reversal at the end: Rāma, who was drowning in his own grief, has himself become the cause of another's fear. The second sarga begins from that very fear.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- पद्म + उत्पल → पद्मोत्पल — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); झष + आकुल → झषाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पद्मैः उत्पलैः झषैः च आकुलाम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- विललाप + आकुल → विललापाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आकुल + इन्द्रिय → आकुलेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- आकुलानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वशम् + आपन्नः → वशमापन्नः — मकारस्य अनुनासिकलोपः सन्धौ
- समासः
- कामस्य वशम् आपन्नः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- विमल + उदक → विमलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- वैदूर्यम् इव विमलम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- ‘शोकाभिसंतप्तम् + आधयः’ → शोकाभिसंतप्तमाधयः; पदस्य आन्तरः सन्धिः नास्ति — ‘आ’ इति उपसर्गः, ‘धा’ धातुः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- परिस्तोमैः + इव → परिस्तोमैरिव — विसर्गस्य रेफः; इव + अर्पितम् → इवार्पितम् — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — तृतीयान्तपदेन सह क्तान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम् + प्रथमा एकवचनम् नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- पुष्पित + अग्र → पुष्पिताग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः; ‘अग्राभिः + उपगूढानि’ → विसर्गस्य रेफः
- समासः
- पुष्पितानि अग्राणि यासां ताभिः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया बहुवचनम् (लताभिः) + प्रथमा बहुवचनम् नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रचुरः मन्मथः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कालः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तोयमुचाम् + इव → तोयमुचामिव — मकारस्य अनुनासिकलोपः
- समासः
- तोयं मुञ्चन्ति इति तोयमुचः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् + अव्ययम्
- सन्धिः
- अव + किरन्ति → अवकिरन्ति — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कॄ’ धातोः लट्, ‘अव’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कुसुम + उत्कट → कुसुमोत्कट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कुसुमैः उत्कटाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (शाखानां विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + क्रान्त → निष्क्रान्त — विसर्गस्य षत्वम्; मुद्रणे ‘कंदर’ इति अनुस्वारेण
- समासः
- शैलस्य कन्दरात् निष्क्रान्तः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अनिलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + सक्त → संसक्त — मकारस्य अनुस्वारः; शाखा + अग्र → शाखाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- संसक्तानि शाखाग्राणि येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘पादपाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- श्रम + अपनयन → श्रमापनयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- श्रमस्य अपनयनं करोति इति — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + छन्न → प्रतिच्छन्न; सम् + छन्न → संछन्न — अनुस्वारः
- समासः
- हाटकेन प्रतिसंछन्नान् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + दीपन → संदीपन — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- शोकस्य संदीपनः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसन्तः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नाना + राव → नानाराव — सन्धिकार्यं नास्ति (आ + र)
- समासः
- नानाभिः रावैः विराविणः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पतगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निः + स्वन → निःस्वन — विसर्गः यथावत् (सकारात् पूर्वम्)
- समासः
- षट्पदानां स्वनः एव निःस्वनः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अशोकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ताम्र + अर्चिस् → ताम्रार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पल्लवाः एव ताम्राणि अर्चींषि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसन्ताग्निः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कोकिल + आकुल → कोकिलाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः; सीमा + अन्त → सीमान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कोकिलैः आकुलाः सीमान्ताः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कालः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + सर्ग → संसर्ग — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- स्वेदस्य संसर्गेण दूषकः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसन्तः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तिर्यक् + योनि → तिर्यग्योनि — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्); श्लोके ‘गतेषु + अपि’ → ‘गतेष्वपि’ यण्सन्धिः
- समासः
- तिर्यग्योनिं गताः, तेषु — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- श्लोके सप्तमी, बहुवचनम्; अत्र प्रातिपदिकम् उद्धृतम्
- सन्धिः
- मधुकर + उत्कर → मधुकरोत्कर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- मधुकराणाम् उत्कराः, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पद्म + अक्षि → पद्माक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः; श्लोके ‘हि + असितपद्माक्षी’ → ‘ह्यसितपद्माक्षी’ यण्सन्धिः
- समासः
- असिते पद्मे इव अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पावकस्य प्रतिमा यस्य सः, अथवा पावकः इव — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वायुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तिलकस्य मञ्जरी, ताम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- विभ्रम + उत्सिक्त → विभ्रमोत्सिक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- विभ्रमेण उत्सिक्तं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘नराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कारण्डव + आकीर्ण → कारण्डवाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हंसैः कारण्डवैः च आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- षट्पद + आहत → षट्पदाहत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- षट्पदैः आहताः केसराः येषां तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘पङ्कजैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सलिल + अर्थिन् → सलिलार्थिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सलिलम् अर्थयन्ते इति, तैः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वाम’ इत्यस्मात् भावे त्वप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मकोशानां पलाशानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + घट्टित → विघट्टित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वायोः वेगेन विघट्टितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘रेणुम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सिंहस्य केसरः इव पिञ्जराः — उपमानपूर्वपदकर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘लोध्राः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + एक → नैक — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); रस + आस्वाद → रसास्वाद — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- नैकेषां रसानाम् आस्वादेन सम्मोदितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अनिलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + वीत → संवीत — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- मुकुलैः संवीताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते ‘रागरक्तः + मधुकरः’ इति विसर्गस्य उकारे ओकारः
- समासः
- रागेण रक्तः — तृतीयातत्पुरुषः (श्लेषेण ‘अनुरागेण रक्तः’ इति अपि)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + घात → संघात — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- कुसुमानां संघाताः, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कुसुम + उत्तंस → कुसुमोत्तंस — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- कुसुमानाम् उत्तंसः येषां विटपेषु ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘नगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘मन्दाकिन्याः + तु’ → मन्दाकिन्यास्तु — विसर्गस्य सकारः (सत्वसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — रूढशब्दः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- वि + विध → विविध; ‘विविध + छद’ इत्यत्र छकारात् पूर्वं तुक्, ततः श्चुत्वम् → विविधच्छद
- समासः
- विविधाः छदाः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘तरवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मृगशाव + अक्षि → मृगशावाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मृगशावस्य इव अक्षिणी यस्याः सा, तया — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वैदेह्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सुगन्धिक + अण् → सौगन्धिक — वृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- पद्मानां सौगन्धिकानां च गन्धं वहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वनमारुतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चारु + अञ्चित → चार्वञ्चित — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); पद्म + अक्ष → पद्माक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- चारूणि अञ्चितानि पद्माक्षीणि यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हास्य + अन्तर → हास्यान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- स्मितस्य हास्यस्य च अन्तरेण युतम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + स्वङ्ग → परिष्वङ्ग — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः); श्लोके ‘परिष्वङ्गात् + वर्तिः’ → जश्त्वसन्धिना ‘परिष्वङ्गाद्वर्तिः’
- समासः
- अतिस्नेहस्य परिष्वङ्गः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- कार्य + अर्थ → कार्यार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नष्टाः कार्यार्थाः येषां तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सह + उत्साह → सोत्साह — बहुव्रीहौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- उत्साहेन सहितः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); श्लोके ‘कृतात्मानम् + आत्मानम्’ → कृतात्मानमात्मानं
- समासः
- कृतः संस्कृतः आत्मा येन सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निः + झर → निर्झर — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- निर्झराः च कन्दराः च, तत् — द्वन्द्वः (समाहारे नपुंसकम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — समासे स्वरसन्निधिः नास्ति
- समासः
- मत्तस्य मातङ्गस्य विलासेन गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + तत्रसे → वितत्रसे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘त्रस्’ धातोः लिट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयस्य भारेण भग्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सेवित + अन्त → सेवितान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शाखामृगैः सेवितः अन्तः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्)