॥वाल्मीकिरामायणम् किष्किन्धाकाण्डम् — सर्गः ६

किष्किन्धाकाण्डम् — षष्ठः सर्गः

सीताभरणदर्शनं रामस्य शोकरोषौ च

सुग्रीवस्य सीतानयनप्रतिज्ञा, हरणवृत्तान्तः, आभरणदर्शनम्, रामस्य विलापः, लक्ष्मणस्य नूपुरप्रत्यभिज्ञानम्, रामस्य रोषवचनम्

सुग्रीवः प्रीतः पुनः राघवम् अवदत् — मम सचिवः हनुमान् तव आगमनकारणम् आख्यातवान्; लक्ष्मणेन सह वने वसतः तव भार्या मैथिली रक्षसा अपहृता, जटायुश्च हतः। भार्यावियोगजात् दुःखात् त्वं नचिरात् विमोक्ष्यसे; नष्टां वेदश्रुतिम् इव तां रसातलात् नभस्तलात् वा आनयिष्यामि। सा मया रावणस्य अङ्के ह्रियमाणा दृष्टा, ‘राम राम’ इति ‘लक्ष्मण’ इति च विस्वरं क्रोशन्ती; सचिवैः सह शैलतले स्थितं मां दृष्ट्वा तया उत्तरीयम् आभरणानि च उत्सृष्टानि, तानि च अस्माभिः गृहीतानि। रामस्य आज्ञया सुग्रीवः गुहां प्रविश्य तानि आनीय दर्शयति। तानि दृष्ट्वा रामः नीहारावृतः चन्द्रमाः इव बाष्पसंरुद्धः ‘हा प्रिये’ इति रुदन् भूमौ पतति, आभरणं हृदि कृत्वा सर्पः इव निःश्वसिति। लक्ष्मणः केयूरे कुण्डले च न जानाति, नूपुरे तु पादाभिवन्दनात् अभिजानाति। अन्ते रामः रौद्ररूपस्य राक्षसस्य दिशं निवासं च पृच्छन् सर्वेषां राक्षसानां विनाशं प्रतिजानीते।

१सुग्रीवस्य आश्वासनं सीतानयनप्रतिज्ञा च

१पुनरेवाब्रवीत्प्रीतो राघवं रघुनन्दनम्।
अयमाख्याति ते राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः॥

२हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव॥

३रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा।
त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता॥

४अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम्।
भार्यावियोगजं दुःखं प्रापितस्तेन राक्षसा॥

५भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात्त्वं विमोक्ष्यसे।
अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतीमिव॥

६रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले।
अहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिंदम॥

पुनः प्रीतः सुग्रीवः रघुनन्दनं राघवम् अब्रवीत् — मम मन्त्रिसत्तमः सचिवः अयं हनुमान् ते वृत्तान्तम् आख्याति, येन निमित्तेन त्वं निर्जनं वनम् आगतः इति। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह वने वसतः तव भार्या जनकात्मजा मैथिली रक्षसा अपहृता। त्वया वियुक्ता धीमता लक्ष्मणेन च वियुक्ता सा रुदती आसीत्; अन्तरं प्रेप्सुना तेन गृध्रं जटायुषं हत्वा भार्यावियोगजं दुःखं त्वं प्रापितः। ‘अन्तरम्’ इति पदेन कविः सूचयति — रक्षोभिः बलेन न, अपितु छिद्रेण एव कार्यं साधितम्। ततः सुग्रीवः आश्वासयति — भार्यावियोगजात् दुःखात् त्वं नचिरात् विमोक्ष्यसे; नष्टां वेदश्रुतिम् इव तां पुनः आनयिष्यामि। रसातले वा वर्तमानां नभस्तले वा वर्तमानां तव भार्याम् आनीय दास्यामि, हे अरिंदम। वेदश्रुतेः उपमा अत्यन्तम् अर्थवती — या नष्टा अपि पुनः लभ्यते, या च स्वयं पवित्रा तिष्ठति, तादृशी सीता इति ध्वन्यते। रसातलनभस्तलयोः उल्लेखेन च अन्वेषणस्य अपरिमिता व्याप्तिः सूचिता। अस्मिन् खण्डे सुग्रीवस्य वाक्ये त्रयः भागाः — प्रथमं हनुमतः निवेदनस्य अनुवादः, ततः रामस्य दुःखस्य कारणकथनम्, अन्ते च स्वप्रतिज्ञा। पूर्वसर्गे कृतं सख्यम् इदानीं कार्येण सफलं क्रियते; मित्रस्य दुःखं स्वदुःखवत् गृह्यते इति सख्यधर्मः। ‘नचिरात्’ इति पदेन कालस्य अल्पत्वम् उक्तम्, तेन च रामस्य आश्वासः शीघ्रं जायते। जटायुषः वधः अत्र सङ्क्षेपेण स्मारितः — यः पक्षी प्राणान् अत्यजत्, तस्य स्मरणम् अपि रामस्य शोकं वर्धयति।

Delighted once more, Sugrīva said to Rāghava, joy of Raghu's line: "Hanumān, this minister of mine, the best of counsellors, has told me why you have come to this empty forest. While you were living in the forest with your brother Lakṣmaṇa, your wife Maithilī, Janaka's daughter, was carried off by a rākṣasa. Weeping, she was parted from you and from wise Lakṣmaṇa; the rākṣasa, watching for his chance, killed the vulture Jaṭāyu, and so brought on you the grief of losing your wife." "Watching for his chance" shows that the rākṣasas won not by strength but through an opening. Then Sugrīva comforts him: "You will soon be free of this grief. I will bring her back to you as the lost Veda was brought back. Whether she is in the underworld or in the sky, I will find your wife and give her back to you, tamer of foes." The comparison with the Veda is rich in meaning: like revealed scripture, Sītā may be lost but can be recovered, and she remains pure in herself; the underworld and the sky mark how boundless the search will be. Sugrīva's speech has three parts — a report of what Hanumān told him, the cause of Rāma's grief, and his own pledge. The friendship made in the last sarga is now made fruitful in action, for a friend takes his friend's sorrow as his own. "Soon" promises that the wait will be short, and so Rāma is quickly comforted. Jaṭāyu's death is briefly recalled, and the memory of the bird who gave his life deepens Rāma's grief.

२सीतादर्शनस्य वृत्तान्तः, आभरणनिक्षेपः

७इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव।
न शक्या सा जरयितुमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः॥

८तव भार्या महाबाहो भक्ष्यं विषकृतं यथा।
त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते॥

९अनुमानात्तु जानामि मैथिली सा न संशयः।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा रौद्रकर्मणा॥

१०क्रोशन्ती रामरामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम्।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा॥

११आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतले स्थितम्।
उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च॥

१२तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव।
आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि॥

१३तमब्रवीत्ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्।
आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे॥

इदं मम वचः तथ्यं त्वम् अवेहि, राघव — इन्द्रसहितैः सुरासुरैः अपि सा जरयितुं न शक्या, विषकृतं भक्ष्यम् इव। अतः हे महाबाहो, शोकं त्यज; तां कान्ताम् अहम् आनयामि ते। अनुमानात् अहं जानामि सा मैथिली एव आसीत् इति, न अत्र संशयः; रौद्रकर्मणा रक्षसा ह्रियमाणा सा मया दृष्टा। ‘राम राम’ इति ‘लक्ष्मण’ इति च विस्वरं क्रोशन्ती, रावणस्य अङ्के पन्नगेन्द्रवधूः इव स्फुरन्ती सा दृष्टा। सर्पवधूसादृश्येन तस्याः विवशता चलनं च युगपत् वर्णिते। आत्मना पञ्चमं माम् — चतुर्भिः सचिवैः सह शैलतले स्थितम् — दृष्ट्वा तया उत्तरीयं शुभानि आभरणानि च त्यक्तानि। तानि अस्माभिः गृहीतानि निहितानि च, राघव; तानि अहम् आनयिष्यामि, त्वं प्रत्यभिज्ञातुम् अर्हसि। सीतायाः बुद्धिकौशलम् अत्र प्रकाशते — असहाया अपि सा चिह्नं त्यजति, येन मार्गः ज्ञायेत। ततः रामः प्रियवादिनं सुग्रीवम् अब्रवीत् — सखे, शीघ्रम् आनय, किमर्थं प्रविलम्बसे इति। ‘सखे’ इति सम्बोधनेन नूतनस्य सख्यस्य प्रथमम् उपयोगः सूचितः। ‘विषकृतं भक्ष्यम्’ इति उपमया सुग्रीवः रावणस्य विनाशं सूचयति — यः तां भोक्तुम् इच्छति, सः एव तया नश्यति। ‘अनुमानात् जानामि’ इति वचने सुग्रीवस्य सत्यनिष्ठा प्रकाशते; यत् न निश्चितं तत् निश्चितम् इव न वदति। शैलतले चतुर्भिः सचिवैः सह स्थितः सुग्रीवः तया दूरात् एव दृष्टः; तस्मिन् क्षणे च तया विवेकपूर्वकं चिह्नं त्यक्तम्। सप्तमे श्लोके ‘सेन्द्रैः सुरासुरैः’ इति उक्त्वा सुग्रीवः देवासुराणाम् अपि सामर्थ्यम् अतिक्रम्य सीतायाः पातिव्रत्यबलं वर्णयति। अष्टमे च द्विः ‘महाबाहो’ इति सम्बोधनेन रामस्य बलं स्मार्यते, येन शोकस्थाने उत्साहः जायेत।

"Take my word as the truth, Rāghava: your wife can no more be digested, even by the gods and demons with Indra at their head, than food laced with poison. So give up your grief, mighty-armed one; I will bring your beloved back to you." With the image of poisoned food Sugrīva foretells Rāvaṇa's ruin: whoever tries to enjoy her will be destroyed by her. By naming the gods and demons with Indra he places the power of her chastity above theirs, and calling Rāma "mighty-armed" twice reminds him of his strength, so that energy may take the place of grief. "I know by inference that it was Maithilī — of that there is no doubt. I saw her being carried off by a rākṣasa of cruel deeds, crying 'Rāma, Rāma!' and 'Lakṣmaṇa!' in a broken voice, writhing in Rāvaṇa's lap like the wife of a serpent king." "By inference" shows Sugrīva's honesty: what he does not know for certain he does not claim as certain. The image of the she-serpent conveys both her helplessness and her struggling. "When she saw me sitting on the mountainside with my four ministers, the fifth of our group, she let fall her upper garment and some fine ornaments. We picked them up and put them away, Rāghava; I will bring them, and you will be able to recognise them." Sītā's presence of mind shines out here: helpless as she was, she dropped a token so that her path could be traced, spotting Sugrīva and his ministers from far off and choosing her moment. Then Rāma said to kind-spoken Sugrīva, "Bring them at once, my friend — why do you delay?" "My friend" is the first use of the new friendship.

३आभरणदर्शनं रामस्य मूर्च्छा च

१४एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम्।
प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया॥

१५उत्तरीयं गृहीत्वा तु स तान्याभरणानि च।
इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः॥

१६ततो गृहीत्वा वासस्तु शुभान्याभरणानि च।
अभवद्बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः॥

१७सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः।
हा प्रियेति रुदन्धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत्क्षितौ॥

१८हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम्।
निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः॥

एवम् उक्तः सुग्रीवः राघवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छया शीघ्रं शैलस्य गहनां गुहां प्रविवेश। उत्तरीयं तानि च आभरणानि गृहीत्वा ‘इदं पश्य’ इति उक्त्वा वानरः रामाय दर्शयामास। ततः वासः शुभानि च आभरणानि गृहीत्वा रामः नीहारेण आवृतः चन्द्रमाः इव बाष्पसंरुद्धः अभवत्। उपमा अत्र सूक्ष्मा — ज्योतिः न नष्टम्, केवलम् आवृतम्; तथा रामस्य धैर्यम् अपि न नष्टम्, किन्तु शोकेन आवृतम्। सीतास्नेहप्रवृत्तेन बाष्पेण दूषितः सः ‘हा प्रिये’ इति रुदन् धैर्यम् उत्सृज्य क्षितौ न्यपतत्। तम् उत्तमम् अलंकारं बहुशः हृदि कृत्वा बिलस्थः रोषितः सर्पः इव भृशं निशश्वास। सर्पोपमया शोकस्य अन्तर्गतः रोषः अपि सूचितः — यः अद्य निःश्वासरूपेण निर्गच्छति, सः एव अग्रे बाणरूपेण निर्गमिष्यति। गुहायां निहितानि आभरणानि इति वर्णनेन सुग्रीवस्य सावधानता दर्शिता — यत् परस्य निक्षेपः, तत् रक्षणीयम् इति सः जानाति। ‘इदं पश्य’ इति लघु वाक्यम् एव महतः शोकस्य निमित्तं भवति। रामस्य पतनम् अत्र दौर्बल्यं न, अपितु स्नेहस्य गभीरतां सूचयति। षोडशे श्लोके ‘नीहारेणेव चन्द्रमाः’ इति उपमा रामस्य सौम्यत्वम् अपि सूचयति; सप्तदशे च ‘हा प्रिये’ इति एकं पदम् एव सर्वं विप्रलम्भशृङ्गारं वहति। अष्टादशे ‘बहुशः’ इति पदेन पुनःपुनः हृदि धारणं सूच्यते।

At that Sugrīva, eager to please Rāghava, quickly went into a deep cave in the mountain — keeping them hidden there shows his care, for he knew that what belongs to another must be guarded. He took up the upper garment and the ornaments and showed them to Rāma, saying simply, "Look at this" — a few words that become the cause of a great grief. Taking the garment and the lovely ornaments, Rāma was choked with tears, like the moon veiled in mist. The image is subtle: the light is not gone, only covered; so too Rāma's firmness was not lost but hidden by grief, and the moon also suggests his gentleness. Stained with the tears his love for Sītā drew from him, he cried "Ah, my beloved!" — two words that carry the whole of love in separation — and, losing his self-command, fell to the ground. Pressing that finest ornament to his heart again and again, he hissed hard, like an angry snake in its hole. The snake shows the anger hidden inside his grief: what comes out now as breath will later come out as arrows. His falling is not weakness but a sign of the depth of his love.

४रामस्य विलापः, लक्ष्मणस्य प्रत्यभिज्ञानम्

१९अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं प्रेक्ष्य पार्श्वतः।
परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे॥

२०पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया।
उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद्भूषणानि च॥

२१शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया।
उत्सृष्टं भूषणमिदं तथा रूपं हि दृश्यते॥

२२एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले॥

२३नूपुरे त्वभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात्।
ततस्तु राघवो वाक्यं सुग्रीवमिदमब्रवीत्॥

अविच्छिन्नाश्रुवेगः रामः पार्श्वतः स्थितं सौमित्रिं प्रेक्ष्य दीनं परिदेवयितुं समुपचक्रमे। पश्य लक्ष्मण — ह्रियमाणया वैदेह्या शरीरात् इदम् उत्तरीयम् इमानि च भूषणानि भूमौ संत्यक्तानि। शाद्वलिन्यां भूम्यां ध्रुवं सीतया ह्रियमाणया इदं भूषणम् उत्सृष्टम्, यतः तथा एव अक्षतं रूपं दृश्यते इति सः अनुमिनोति। शोकाकुलः अपि रामः प्रमाणेन एव वदति — इदं तस्य प्रकृतेः चिह्नम्। एवम् उक्तः लक्ष्मणः वाक्यम् अब्रवीत् — अहं केयूरे न जानामि, कुण्डले अपि न जानामि; नूपुरे तु नित्यं पादाभिवन्दनात् अभिजानामि इति। एतत् वचनं लक्ष्मणस्य विनयस्य शीलस्य च परमं प्रमाणम् — भ्रातृजायायाः चरणौ एव तेन दृष्टौ, न अन्यत् किञ्चित्। ततः राघवः सुग्रीवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘तथा रूपं हि दृश्यते’ इति हेतुवचनेन रामः स्वानुमानस्य प्रमाणम् अपि दर्शयति — यदि कठिनायां भूमौ पतितानि स्युः, भग्नानि दृश्येरन्; अभग्नानि च दृश्यन्ते, अतः शाद्वलायां भूमौ पतितानि इति। शोकेन आक्रान्तस्य अपि तस्य बुद्धिः न विचलति। द्वाविंशे लक्ष्मणस्य उत्तरं संक्षिप्तं स्पष्टं च — यत् न जानाति तत् न जानामि इति निःसंकोचम् उक्तम्; एतत् एव सत्यवादिनः लक्षणम्।

With his tears streaming without pause, Rāma looked at Saumitri beside him and began to lament piteously. "Look, Lakṣmaṇa: as she was carried off, Vaidehī let this upper garment and these ornaments fall from her body to the ground. She must surely have dropped them on grassy ground, for they look just as they were." Even overwhelmed with grief, Rāma reasons from evidence, which is true to his nature: had they fallen on hard ground they would have been broken; they are unbroken, so they fell on grass. Grief has not shaken his judgement. So addressed, Lakṣmaṇa said: "I do not know the armlets, nor do I know the earrings; but the anklets I recognise, because I bowed at her feet every day." These words are the highest proof of Lakṣmaṇa's modesty and character: of his brother's wife he had looked only at her feet, nothing more. His answer is short and clear, and he says without hesitation that he does not know what he does not know — the mark of a truthful man. Then Rāghava spoke to Sugrīva.

५रामस्य प्रश्नः रोषपूर्णं वचनं च

२४ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया।
राक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणप्रिया हृता॥

२५क्व वा वसति तद्रक्षो महद्व्यसनदं मम।
यन्निमित्तमहं सर्वान्नाशयिष्यामि राक्षसान्॥

२६हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता ध्रुवम्।
आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम्॥

२७मम दयिततमा हृता वनाद्रजनिचरेण विमथ्य येन सा।
कथय मम रिपुं तमद्य वै प्लवगपते यमसंनिधिं नयामि॥

ब्रूहि सुग्रीव — ह्रियन्ती सा कं देशं प्रति त्वया लक्षिता, रौद्ररूपेण राक्षसेन मम प्राणप्रिया हृता। क्व वा वसति तत् रक्षः, यत् मम महत् व्यसनदम् अभवत्? यन्निमित्तम् अहं सर्वान् राक्षसान् नाशयिष्यामि। मैथिलीं हरता मां च रोषयता तेन ध्रुवम् आत्मनः जीवितान्ताय मृत्युद्वारम् अपावृतम्। ‘मृत्युद्वारम् अपावृतम्’ इति रूपकेण कविः दर्शयति — रावणः स्वयम् एव स्वविनाशस्य आरम्भं कृतवान्। अन्ते रामः प्लवगपतिं प्रार्थयते — येन रजनिचरेण विमथ्य मम दयिततमा वनात् हृता, तं मम रिपुं कथय; अद्य एव अहं तं यमसंनिधिं नयामि इति। ‘सर्वान् राक्षसान् नाशयिष्यामि’ इति रामस्य रोषवचनम् अत्र प्रथमवारं सर्वव्यापि भवति; पूर्वं सः एकस्य एव वधं प्रतिजज्ञे। अन्ते दीर्घवृत्तेन निबद्धे श्लोके ‘विमथ्य’ इति पदं छलस्य क्रौर्यं सूचयति। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन निबद्धः, मुद्रणे च चतस्रः पङ्क्तयः पादशः दृश्यन्ते।

"Tell me, Sugrīva, in what direction did you see her being carried? A rākṣasa of dreadful form has taken my wife, who is dearer to me than life. And where does that rākṣasa live, who has brought this great calamity upon me? Because of him I will destroy all the rākṣasas. In carrying off Maithilī and rousing my anger he has surely flung open the door of death to end his own life." By this image the poet shows that Rāvaṇa himself set his own destruction in motion. Here for the first time Rāma's anger reaches out to all the rākṣasas, where before he had vowed the death of one alone. Last he begs the lord of the monkeys: "Tell me who he is, the night-rover who by treachery tore my dearest from the forest; I will send him to Yama this very day." "By treachery" marks the cruelty of the deceit.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
रघुनन्दनम् ६.१ रघुकुलस्य आनन्दवर्धनम्, रामम्
सन्धिः
रघु + नन्दनम् → रघुनन्दनम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रघूणां नन्दनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मन्त्रिसत्तमः ६.१ मन्त्रिणां श्रेष्ठः
सन्धिः
मन्त्रिन् + सत्तम → मन्त्रिसत्तम — नकारलोपः समासे
समासः
मन्त्रिणां सत्तमः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘सत्तम’ इति ‘सत्’ शब्दात् तमप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यन्निमित्तम् ६.२ येन कारणेन
सन्धिः
यत् + निमित्तम् → यन्निमित्तम् — तकारस्य अनुनासिके परे नकारः (यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा)
समासः
यत् निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणतया प्रयुक्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, हेत्वर्थे
जनकात्मजा ६.३ जनकस्य पुत्री, सीता
सन्धिः
जनक + आत्मजा → जनकात्मजा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जनकस्य आत्मजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वियुक्ता ६.३ विरहिता, पृथक्कृता
सन्धिः
वि + युक्ता → वियुक्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘युज्’ धातोः क्तप्रत्ययः, ‘वि’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रेप्सुना ६.४ प्राप्तुम् इच्छता, अवसरं मृगयमाणेन
सन्धिः
प्र + ईप्सु → प्रेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘तेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
जटायुषम् ६.४ गृध्रराजं जटायुषम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जटायुस्’ इति सान्तः शब्दः
समासः
जटाः आयुषि यस्य इति व्युत्पत्तिः, किन्तु रूढं नाम
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रापितः ६.४ प्रापितः, अनुभावितः
सन्धिः
प्र + आपितः → प्रापितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘प्रापितः + तेन’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘आप्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, ‘प्र’ उपसर्गः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इति अध्याहार्यम्)
भार्यावियोगजम् ६.५ पत्नीविरहजनितम्
सन्धिः
भार्या + वियोग → भार्यावियोग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वियोग + ज’ इत्यत्र अपि न
समासः
भार्यायाः वियोगात् जातम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘दुःखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेदश्रुतीम् ६.५ वेदवाणीम्; समीक्षिते ‘vedaśrutiṃ yathā’ इति पाठः
सन्धिः
वेद + श्रुति → वेदश्रुति — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वेदश्रुतीम् + इव’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः न, सन्धिः रक्षितः
समासः
वेदरूपा श्रुतिः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रसातले ६.६ पाताले, अधोलोके
सन्धिः
रस + अतल → रसातल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रसानाम् अतलम् इति व्युत्पत्तिः; पातालविशेषस्य रूढं नाम
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
अरिंदम ६.६ हे शत्रुदमन
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः (मुद्रणे अनुस्वारः एव)
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बुद्धिः, एकवचनम्
तथ्यम् ६.७ सत्यम्, यथार्थम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तथ्य’ इति तथाशब्दात् यत्प्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
जरयितुम् ६.७ जीर्णं कर्तुम्, पक्तुम्, वशीकर्तुम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जॄ’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
सेन्द्रैः ६.७ इन्द्रसहितैः
सन्धिः
स + इन्द्रैः → सेन्द्रैः — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
इन्द्रेण सहिताः — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘सुरासुरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विषकृतम् ६.८ विषमिश्रितम्
सन्धिः
विष + कृतम् → विषकृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विषेण कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भक्ष्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुमानात् ६.९ लिङ्गदर्शनात् जातेन ज्ञानेन
सन्धिः
अनु + मानात् → अनुमानात् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अनुमानात् + तु’ इत्यत्र हलन्तस्य अवकाशः संवृतः
समासः
समासः नास्ति — ‘मा’ धातोः ल्युट्, ‘अनु’ उपसर्गः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, हेत्वर्थे
ह्रियमाणा ६.९ अपह्रियमाणा, नीयमाना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्, सम्प्रसारणे ‘ह्रि’
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
विस्वरम् ६.१० विकृतस्वरेण, भग्नकण्ठेन
सन्धिः
वि + स्वरम् → विस्वरम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगतः स्वरः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणतया
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, क्रियाविशेषणम्
पन्नगेन्द्रवधूः ६.१० नागराजस्य पत्नी
सन्धिः
पन्नग + इन्द्र → पन्नगेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ‘वधूः + यथा’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफः
समासः
पन्नगानाम् इन्द्रः, तस्य वधूः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उत्तरीयम् ६.११ उपरि धार्यं वस्त्रम्, चादरः
सन्धिः
उत्तर + छ (ईय) → उत्तरीय — तद्धितः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि प्रयोगे)
प्रत्यभिज्ञातुम् ६.१२ पूर्वदृष्टम् इदम् एव इति ज्ञातुम्
सन्धिः
प्रति + अभि + ज्ञातुम् → प्रत्यभिज्ञातुम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः तुमुन्, ‘प्रति’ ‘अभि’ इति उपसर्गौ
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
प्रविलम्बसे ६.१३ विलम्बं करोषि
सन्धिः
प्र + वि + लम्बसे → प्रविलम्बसे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘लम्ब्’ धातोः लट्, ‘प्र’ ‘वि’ उपसर्गौ
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्
राघवप्रियकाम्यया ६.१४ राघवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छया
सन्धिः
राघव + प्रिय → राघवप्रिय — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘काम्या’ इति क्यच्प्रत्ययान्तात् अप्रत्ययः
समासः
राघवस्य प्रियं कर्तुं काम्या, तया — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
बाष्पसंरुद्धः ६.१६ अश्रुभिः अवरुद्धकण्ठः
सन्धिः
सम् + रुद्धः → संरुद्धः — मकारस्य अनुस्वारः; ‘अभवत् + बाष्पसंरुद्धः’ इत्यत्र हलन्तस्य अवकाशः संवृतः
समासः
बाष्पेण संरुद्धः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सीतास्नेहप्रवृत्तेन ६.१७ सीताविषयकस्नेहात् प्रवृत्तेन
सन्धिः
सीता + स्नेह → सीतास्नेह — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्र + वृत्त’ इत्यत्र अपि न
समासः
सीतायाः स्नेहात् प्रवृत्तेन — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘बाष्पेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
अलंकारम् ६.१८ भूषणम्
सन्धिः
अलम् + कारम् → अलंकारम् — मकारस्य अनुस्वारः (मुद्रणे अनुस्वारः एव)
समासः
अलं क्रियते अनेन इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिदेवयितुम् ६.१९ विलपितुम्, शोकेन प्रलपितुम्
सन्धिः
परि + देवयितुम् → परिदेवयितुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दिव्’ धातोः णिजन्तात् तुमुन्, ‘परि’ उपसर्गः
विभक्तिः
अव्ययम् — तुमुन्नन्तम्
शाद्वलिन्याम् ६.२१ हरितशष्पयुक्तायाम्, घासवत्याम्
सन्धिः
शाद्वल + इनि + ङीप् → शाद्वलिनी — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शाद्वलम् अस्यां विद्यते इति शाद्वलिनी, तस्याम् — मत्वर्थीयः तद्धितः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘भूम्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पादाभिवन्दनात् ६.२३ चरणयोः प्रणामकरणात्
सन्धिः
पाद + अभिवन्दन → पादाभिवन्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पादयोः अभिवन्दनम्, तस्मात् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम्, हेत्वर्थे
मृत्युद्वारम् ६.२६ मरणस्य कपाटम्
सन्धिः
मृत्यु + द्वारम् → मृत्युद्वारम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मृत्योः द्वारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (कर्मणि प्रयोगे)
दयिततमा ६.२७ अतिशयेन प्रिया
सन्धिः
दयित + तम + टाप् → दयिततमा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘दयित’ शब्दात् अतिशये तमप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्