महात्मनः सुग्रीवस्य वचः विज्ञाय हनुमान् ऋष्यमूकात् पर्वतात् तत्र पुप्लुवे, यत्र राघवौ आस्ताम्। ‘विज्ञाय’ इति पदेन सूच्यते — सः केवलम् आज्ञां न शृणोति, अपितु तस्याः तात्पर्यम् अपि गृह्णाति; एषः एव उत्तमस्य दूतस्य प्रथमः गुणः। मारुतात्मजः स्वं कपिरूपं परित्यज्य शठबुद्धितया भिक्षुरूपं भेजे — वानररूपेण विश्वासः न जायेत इति चिन्तयित्वा। ‘शठबुद्धितया’ इति शब्दः कपटं न निन्दति, अपितु स्वामिकार्ये नियुक्तस्य नीतिकौशलं सूचयति। ततः सः श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया वाचा विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य आबभाषे, यथावत् प्रशशंस च। विधिवत् सम्पूज्य वानरोत्तमः सत्यपराक्रमौ तौ राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ कामतः मृदु वाक्यम् उवाच। प्रणामः, प्रशंसा, पूजा, मृदुवाक्यम् — इति चतुर्भिः सोपानैः दूतः सम्भाषणम् आरभते। द्वितीयसर्गे सुग्रीवेण यत् आदिष्टम् — ‘प्राकृतेन इव गत्वा तौ ज्ञेयौ’ इति, तस्य एव अत्र पालनम्। किन्तु हनुमान् भिक्षुरूपं गृह्णाति, न तु प्राकृतमनुष्यरूपम्; यतः तापसाभ्यां सह तापसवेषेण एव सम्भाषणम् उचितम् इति सः बुध्यते। दूतस्य स्वतन्त्रा प्रज्ञा अत्र प्रथमं प्रकाशते। ‘सम्पूज्य विधिवत्’ इति पदाभ्यां शिष्टाचारस्य पालनम् उक्तम्।

‘वरवर्णिनौ भवन्तौ इमं देशं कथं प्राप्तौ? मृगगणान् अन्यान् च वनचारिणः त्रासयन्तौ, पम्पातीररुहान् वृक्षान् समन्ततः वीक्षमाणौ, इमां शुभजलां नदीं शोभयन्तौ तरस्विनौ कौ युवाम्? धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ चीरवाससौ निःश्वसन्तौ वरभुजौ इमाः प्रजाः पीडयन्तौ कौ स्थः?’ हनुमान् प्रथमं यत् प्रत्यक्षं तत् एव वर्णयति — वेषः तापसस्य, तेजः तु राज्ञः; निःश्वासः शोकस्य, भुजौ तु वीरस्य। एतत् वैषम्यम् एव तस्य प्रश्नस्य मूलम्। ‘सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलपराक्रमौ, शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुनाशनौ; श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ, हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ।’ सिंहः, वृषभः, हस्ती इति त्रिभिः उपमानैः दृष्टिः, विक्रमः, भुजौ च क्रमेण वर्ण्यन्ते। प्रश्नः बहुधा पुनःपुनः पृच्छ्यते — ‘कथं प्राप्तौ’, ‘कौ युवाम्’ इति; एतेन च सम्भाषणस्य द्वारम् उद्घाट्यते। वस्तुतः सः तयोः परिचयं प्रायः जानाति एव, तथापि तयोः मुखात् एव श्रोतुम् इच्छति — एतत् दूतकौशलम्। ‘त्रासयन्तौ’, ‘पीडयन्तौ’ इति पदाभ्यां च सूक्ष्मः उपालम्भः अपि निहितः — शान्ते वने युवयोः आगमनेन क्षोभः जातः इति। ‘सुवर्णाभौ’ इति वर्णनेन तपसा अपि अक्षीणं तेजः सूच्यते; ‘निःश्वसन्तौ’ इति च अन्तरङ्गं दुःखम्। एवं बाह्यं तेजः आन्तरः शोकः च एकत्र दृष्ट्वा हनुमान् विस्मितः।

‘युवयोः प्रभया अयं पर्वतेन्द्रः अवभासितः। अमरप्रख्यौ राज्यार्हौ युवां कथम् इमं देशम् आगतौ? पद्मपत्रेक्षणौ जटामण्डलधारिणौ अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकात् इह आगतौ? यदृच्छया इव वसुंधरां सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ इव विशालवक्षसौ मानुषौ देवरूपिणौ! सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदौ गोवृषौ इव; युवयोः बाहवः आयताः सुवृत्ताः परिघोपमाः च। सर्वभूषणभूषार्हाः ते किमर्थं न विभूषिताः? ससागरवनां विन्ध्यमेरुविभूषितां कृत्स्नाम् इमां पृथिवीं रक्षितुम् उभौ योग्यौ इति अहं मन्ये।’ अत्र हनुमान् प्रशंसाच्छलेन परीक्षां करोति — ‘राज्यार्हौ किमर्थं वनवासिनौ?’ इति प्रश्नेन सः तयोः वृत्तान्तम् आकर्षति। ‘अभूषिताः बाहवः’ इति सूक्ष्मा सूचना — राज्यं त्यक्तम् इति तस्य अनुमानम्। सुग्रीवस्य आदेशानुसारं प्रशंसया विश्वासः उत्पाद्यते, प्रश्नेन च प्रयोजनं पृच्छ्यते। ‘देवलोकात् इह आगतौ?’ इति प्रश्नः प्रशंसायाः उत्कर्षः; ‘चन्द्रसूर्यौ यदृच्छया भूमिम् आगतौ’ इति उपमया च द्वयोः तेजसः वैलक्षण्यं सूच्यते — रामः शीतलः चन्द्रः इव, लक्ष्मणः तीव्रः सूर्यः इव। ‘मानुषौ देवरूपिणौ’ इति पदाभ्यां हनुमान् स्वसन्देहं प्रकटयति — मनुष्यौ स्तः किन्तु देवाकारौ। ‘ससागरवनां विन्ध्यमेरुविभूषिताम्’ इति भूमेः वर्णनेन राज्यस्य विस्तारः सूच्यते, येन तयोः योग्यता महती इति व्यज्यते। ‘जटामण्डलधारिणौ’ इति तापसचिह्नम्, ‘पद्मपत्रेक्षणौ’ इति राजलक्षणम् — पुनः तत् एव वैषम्यम्।

‘इमे धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने हेमविभूषिते इन्द्रस्य वज्रे इव प्रकाशेते। तूणाः शितैः बाणैः सम्पूर्णाः शुभदर्शनाः च — ते च जीवितान्तकरैः घोरैः ज्वलद्भिः पन्नगैः इव युक्ताः। महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषणौ एतौ खड्गौ निर्मुक्तभुजगौ इव विराजेते।’ आयुधानाम् एतत् विस्तृतं वर्णनं द्विधा सार्थकम् — एकतः प्रशंसा, अन्यतः शङ्का; यतः तापसस्य आयुधैः किं प्रयोजनम्। ‘एवं परिभाषन्तं माम् कस्मात् वै न अभिभाषथः?’ इति अन्ते सः स्वयम् एव मौनस्य कारणं पृच्छति — बहु उक्तम्, उत्तरं तु न लब्धम् इति दूतस्य विनयपूर्वकः उपालम्भः। सर्पोपमा त्रिः प्रयुक्ता — बाणाः ज्वलन्तः पन्नगाः इव, खड्गौ निर्मुक्तभुजगौ इव; तेन आयुधानां भयङ्करत्वं च सौन्दर्यं च युगपत् वर्ण्यते। ‘चित्रानुलेपने’ इति धनुषोः अलङ्कारः, राजपुरुषयोः चिह्नम् एव।

‘सुग्रीवः नाम कश्चित् धर्मात्मा वानरपुङ्गवः अस्ति; सः वीरः भ्रात्रा विनिकृतः दुःखितः जगत् भ्रमति। तेन महात्मना सुग्रीवेण वानरमुख्यानां राज्ञा प्रेषितः अहं प्राप्तः; हनुमान् नाम वानरः अस्मि। सः धर्मात्मा युवाभ्यां सख्यम् इच्छति। मां तस्य सचिवं वानरं पवनात्मजं वित्तम् — सुग्रीवप्रियकारणात् भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं कामगं कामचारिणम् ऋष्यमूकात् इह प्राप्तम्।’ अत्र दूतः प्रथमं स्वामिनं परिचाययति, ततः स्वम्; प्रथमं प्रयोजनं कथयति — सख्यम् इच्छति इति; अन्ते च स्ववेषस्य कारणं स्वयम् एव प्रकटयति, येन कपटशङ्का न अवशिष्येत। एवम् उक्त्वा वाक्यज्ञः वाक्यकुशलः हनुमान् तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ प्रति पुनः किंचन न उवाच — वक्तव्यम् उक्त्वा मौनम् अपि दूतस्य गुणः। ‘कश्चित्’ इति पदेन हनुमान् स्वामिनं साधारणम् इव निर्दिशति — अतिप्रशंसा दूतस्य न शोभते इति नीतिः। ‘जगत् भ्रमति’ इति च करुणां जनयति। ‘कामगं कामचारिणम्’ इति आत्मविषये उक्तेन सः स्वस्य वायुपुत्रत्वं सामर्थ्यं च सूचयति, तथापि गर्वः न प्रकाश्यते। वक्तव्यस्य क्रमः अपि निपुणः — प्रथमं स्वामिनः दुःखम्, ततः स्वस्य प्रेषणम्, ततः सख्यप्रार्थना, अन्ते च वेषकारणम्।

तस्य तत् वचः श्रुत्वा प्रहृष्टवदनः श्रीमान् रामः पार्श्वतः स्थितं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अयं महात्मनः कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य सचिवः; तम् एव काङ्क्षमाणस्य मम अन्तिकम् इह आगतः।’ ‘तम् एव काङ्क्षमाणस्य’ इति पदैः कविः दैवस्य अनुकूलतां सूचयति — यम् अन्वेष्टुं गच्छन्तौ, तस्य एव दूतः स्वयम् आगतः। ‘सौमित्रे, सुग्रीवसचिवं वाक्यज्ञम् अरिंदमं तं कपिं मधुरैः वाक्यैः स्नेहयुक्तम् अभिभाष।’ रामः स्वयं न वदति, लक्ष्मणं नियोजयति; एतत् मर्यादापालनम् — प्रथमसम्भाषणे कनीयसा एव वक्तव्यम् इति, अथवा दूतेन सह दूतवत् एव व्यवहर्तव्यम् इति नीतिः। ‘प्रहृष्टवदनः’ इति पदेन दीर्घकालात् अनन्तरं रामस्य मुखे प्रथमः हर्षः दृश्यते। ‘मधुरैः वाक्यैः स्नेहयुक्तम्’ इति उत्तरस्य अपि विधिः निर्दिष्टः।

‘अनृग्वेदविनीतस्य, अयजुर्वेदधारिणः, असामवेदविदुषः च एवं विभाषितुं न शक्यम्। नूनम् अनेन कृत्स्नं व्याकरणं बहुधा श्रुतम्; बहु व्याहरता अनेन न किंचित् अपशब्दितम्। अस्य मुखे, नेत्रयोः, ललाटे, भ्रुवोः, अन्येषु सर्वेषु अङ्गेषु च क्वचित् अपि दोषः न संविदितः। अविस्तरम्, असंदिग्धम्, अविलम्बितम्, अव्यथं च अस्य वाक्यं वर्तते; तत् उरःस्थं कण्ठगं मध्यमस्वरं च। संस्कारक्रमसम्पन्नाम्, अद्भुताम्, अविलम्बितां, हृदयहर्षिणीं कल्याणीं वाचम् अयम् उच्चारयति। त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया अनया चित्रया वाचा कस्य चित्तं न आराध्यते — उद्यतासेः अरेः अपि!’ एषा प्रशंसा भारतीयस्य वाग्विज्ञानस्य संक्षिप्तं शास्त्रम् एव — त्रयी विद्या, व्याकरणसंस्कारः, अङ्गचेष्टायाः निर्दोषता, वाक्यस्य चत्वारः गुणाः, उरःकण्ठशिरःस्थानत्रयम्, मध्यमः स्वरः च। अस्याः प्रशंसायाः विशेषः — रामः हनूमतः न बलं न रूपं प्रशंसति, अपितु वाचम् एव; यतः दूतस्य मुख्यं साधनं वाक् एव। ‘बहु व्याहरता न किंचित् अपशब्दितम्’ इति प्रशंसायाः सूक्ष्मता — बहुभाषिणः दोषः सुलभः, तथापि अत्र एकः अपि दोषः न जातः। ‘न मुखे नेत्रयोः…’ इति श्लोकेन अङ्गचेष्टायाः अपि परीक्षा सूच्यते — वक्तुः अभिप्रायः मुखेन नेत्राभ्यां च प्रकाश्यते, तत्र अपि अस्य निर्दोषता। अयं खण्डः समीक्षितसंस्करणे सर्वथा नास्ति, वुल्गेटस्य तु अलङ्कारः। श्रोतुः हृदयम् आराध्यते इति वाचः परमं फलम् इति अत्र सिद्धान्तः।

‘अनघ, यस्य पार्थिवस्य एवंविधः दूतः न भवेत्, तस्य कार्याणां गतयः कथं सिद्ध्यन्ति? यस्य एवंगुणगणैः युक्ताः कार्यसाधकाः स्युः, तस्य सर्वे अर्थाः दूतवाक्यप्रचोदिताः सिद्ध्यन्ति।’ अत्र रामः हनूमतः प्रशंसां सुग्रीवस्य भाग्यरूपेण परिणमयति — उत्तमः दूतः एव राज्ञः सिद्धेः मूलम्। एतेन च सुग्रीवेण सह सख्यस्य औचित्यं स्वयम् एव सिद्ध्यति, यतः यस्य दूतः ईदृशः, सः स्वामी अपि श्रेष्ठः भवेत् इति अर्थापत्तिः। ‘गतयः’ इति बहुवचनेन कार्यसिद्धेः अनेके मार्गाः सूच्यन्ते।

एवम् उक्तः वाक्यज्ञः सौमित्रिः सुग्रीवसचिवं वाक्यज्ञं पवनात्मजं कपिम् अभ्यभाषत — ‘विद्वन्, महात्मनः सुग्रीवस्य गुणाः नौ विदिताः; तम् एव प्लवगेश्वरं सुग्रीवम् आवां मार्गावः। हनुमन्, यथा त्वं सुग्रीववचनात् इह ब्रवीषि, सत्तम, तव वचनात् तत् तथा एव आवां करिष्यावः।’ ‘विदिताः’ इति वचनेन दनोः कथनं स्मार्यते; ‘तव वचनात्’ इति च दूतस्य सम्मानः क्रियते — न केवलं स्वामिनः वचनात्, अपितु दूतस्य वचनात् अपि इति। तस्य तत् निपुणं वाक्यं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः जयोपपत्तौ मनः समाधाय ताभ्यां सह तदा सख्यं कर्तुम् इयेष। दूतस्य कार्यं सिद्धम्, सुग्रीवस्य जयः च निश्चितः इति तस्य आनन्दः। अत्र च कविः सर्गं सन्धिस्थाने समापयति — सख्यस्य इच्छा जाता, सङ्गमः तु अग्रिमे सर्गे। ‘जयोपपत्तौ मनः समाधाय’ इति पदैः हनूमतः दूरदर्शित्वं सूच्यते — सख्यं केवलं मैत्री न, अपितु सुग्रीवस्य विजयस्य उपायः। ‘सत्तम’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणः दूतस्य गुणान् स्वीकरोति।

మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని మాటను బాగా గ్రహించి హనుమంతుడు ఋష్యమూక పర్వతం నుండి రాఘవులిద్దరూ ఉన్నచోటికి దూకాడు. ‘విజ్ఞాయ’ (బాగా గ్రహించి) అనే పదంతో సూచించబడుతుంది — అతడు ఆజ్ఞను కేవలం వినడు, దాని తాత్పర్యాన్ని కూడా గ్రహిస్తాడు; ఉత్తమదూతకు ఇదే మొదటి గుణం. వానరరూపంలో నమ్మకం కలగదని ఆలోచించి, మారుతాత్మజుడు తన కపిరూపాన్ని విడిచిపెట్టి నేర్పుతో కూడిన కపటబుద్ధితో భిక్షురూపాన్ని ధరించాడు. ‘శఠబుద్ధితయా’ (కపటబుద్ధితో) అనే మాట కపటాన్ని నిందించదు, యజమాని కార్యంలో నియుక్తుడైనవాని నీతికౌశలాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత అతడు మృదువైన, మిక్కిలి మనోహరమైన వాక్కుతో వినయంగా సమీపించి, రాఘవులకు నమస్కరించి మాట్లాడాడు, యథావిధిగా ప్రశంసించాడు. విధిపూర్వకంగా పూజించి ఆ వానరోత్తముడు సత్యపరాక్రములూ, రాజర్షులలా దేవతలలా ఉన్నవారూ, తాపసులూ, తీక్ష్ణమైన వ్రతాలు గలవారూ అయిన వారిద్దరితో తనకు తోచినట్లు మృదువైన మాట చెప్పాడు. నమస్కారం, ప్రశంస, పూజ, మృదువాక్యం — ఈ నాలుగు మెట్లతో దూత సంభాషణను ఆరంభిస్తాడు. రెండవ సర్గలో సుగ్రీవుడు ‘సాధారణ మనిషిలా వెళ్ళి వారిద్దరినీ తెలుసుకో’ అని ఆదేశించినదానికే ఇక్కడ పాలన. కాని హనుమంతుడు సాధారణ మనిషి రూపం కాకుండా భిక్షురూపాన్ని ధరిస్తాడు; ఎందుకంటే తాపసులతో తాపసవేషంలోనే సంభాషించడం ఉచితమని అతడు గ్రహిస్తాడు. దూత స్వతంత్ర ప్రజ్ఞ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ప్రకాశిస్తుంది. ‘విధిపూర్వకంగా పూజించి’ అనే మాటలతో శిష్టాచార పాలన చెప్పబడింది.

‘శ్రేష్ఠమైన వర్ణం గల మీరు ఈ ప్రదేశానికి ఎలా వచ్చారు? మృగగణాలనూ ఇతర వనచరులనూ భయపెడుతూ, పంపా తీరంలో మొలిచిన చెట్లను అన్ని వైపులా పరికిస్తూ, శుభమైన నీరు గల ఈ నదిని శోభింపజేస్తూ ఉన్న వేగశాలులైన మీరిద్దరూ ఎవరు? ధైర్యవంతులూ, బంగారు కాంతి గలవారూ, నారచీరలు ధరించినవారూ, నిట్టూరుస్తున్నవారూ, శ్రేష్ఠమైన భుజాలు గలవారూ, ఈ ప్రాణులను బాధిస్తున్నవారూ అయిన మీరు ఎవరు?’ హనుమంతుడు మొదట ప్రత్యక్షంగా కనిపించేదాన్నే వర్ణిస్తాడు — వేషం తాపసునిది, తేజస్సు రాజుది; నిట్టూర్పు శోకానిది, భుజాలు వీరునివి. ఈ వైషమ్యమే అతని ప్రశ్నకు మూలం. ‘సింహంలా చూసేవారూ, వీరులూ, మహాబలపరాక్రమాలు గలవారూ, ఇంద్రధనుస్సు వంటి విల్లులను పట్టుకున్న శత్రునాశకులూ; శ్రీమంతులూ, రూపసంపన్నులూ, శ్రేష్ఠమైన వృషభాల వంటి విక్రమం గలవారూ, ఏనుగు తొండం వంటి భుజాలు గలవారూ, కాంతిమంతులూ, నరశ్రేష్ఠులూ మీరు.’ సింహం, వృషభం, ఏనుగు అనే మూడు ఉపమానాలతో వరుసగా దృష్టీ, విక్రమమూ, భుజాలూ వర్ణించబడతాయి. ప్రశ్న అనేకసార్లు మళ్ళీ మళ్ళీ అడగబడుతుంది — ‘ఎలా వచ్చారు’, ‘మీరిద్దరూ ఎవరు’ అని; దీనితో సంభాషణ ద్వారం తెరుచుకుంటుంది. నిజానికి అతనికి వారి పరిచయం దాదాపు తెలుసు, అయినా వారి నోటినుండే వినాలనుకుంటాడు — ఇది దూతకౌశలం. ‘భయపెడుతూ’, ‘బాధిస్తూ’ అనే రెండు పదాలలో సూక్ష్మమైన నింద కూడా దాగి ఉంది — ప్రశాంతమైన వనంలో మీ రాకతో కలవరం కలిగింది అని. ‘బంగారు కాంతి గలవారు’ అనే వర్ణనతో తపస్సు వల్ల కూడా క్షీణించని తేజస్సు సూచించబడుతుంది; ‘నిట్టూరుస్తున్నవారు’ అనేది లోపలి దుఃఖం. ఇలా బాహ్యమైన తేజస్సునూ ఆంతరిక శోకాన్నీ ఒకేచోట చూసి హనుమంతుడు విస్మయం చెందాడు.

‘మీ కాంతితో ఈ పర్వతరాజు ప్రకాశిస్తోంది. దేవతలలా ఉన్నవారూ, రాజ్యానికి అర్హులూ అయిన మీరు ఈ ప్రదేశానికి ఎలా వచ్చారు? పద్మపత్రాల వంటి కళ్ళు గలవారూ, జటామండలం ధరించినవారూ, ఒకరినొకరు పోలినవారూ అయిన మీరు దేవలోకం నుండి ఇక్కడికి వచ్చారా? చంద్రసూర్యులు యాదృచ్ఛికంగా భూమికి వచ్చినట్లు ఉన్నారు, విశాలమైన వక్షస్సులు గల మనుషులై ఉండీ దేవరూపం గలవారు! సింహాల వంటి మూపులూ, గొప్ప ఉత్సాహమూ గలవారు, మదించిన ఎద్దుల్లా ఉన్నారు; మీ బాహువులు పొడవైనవీ, బాగా గుండ్రనివీ, ఇనుపగదల వంటివీ. అన్ని ఆభరణాలకూ అర్హమైన అవి ఎందుకు అలంకరించబడలేదు? సముద్రాలతో వనాలతో కూడినదీ, వింధ్యమేరువులతో అలంకరించబడినదీ అయిన ఈ భూమినంతటినీ రక్షించడానికి మీరిద్దరూ యోగ్యులని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ హనుమంతుడు ప్రశంస నెపంతో పరీక్ష చేస్తాడు — ‘రాజ్యానికి అర్హులు ఎందుకు వనవాసులయ్యారు?’ అనే ప్రశ్నతో అతడు వారి వృత్తాంతాన్ని రాబడతాడు. ‘అలంకరించబడని బాహువులు’ అనేది సూక్ష్మమైన సూచన — రాజ్యం విడిచిపెట్టబడింది అని అతని ఊహ. సుగ్రీవుని ఆదేశం ప్రకారం ప్రశంసతో నమ్మకం కలిగించబడుతుంది, ప్రశ్నతో ప్రయోజనం అడగబడుతుంది. ‘దేవలోకం నుండి ఇక్కడికి వచ్చారా?’ అనే ప్రశ్న ప్రశంసకు పరాకాష్ఠ; ‘చంద్రసూర్యులు యాదృచ్ఛికంగా భూమికి వచ్చినట్లు’ అనే ఉపమానంతో ఇద్దరి తేజస్సుల విలక్షణత సూచించబడుతుంది — రాముడు చల్లని చంద్రునిలా, లక్ష్మణుడు తీవ్రమైన సూర్యునిలా. ‘మనుషులై ఉండీ దేవరూపం గలవారు’ అనే పదాలతో హనుమంతుడు తన సందేహాన్ని బయటపెడతాడు — వీరు మనుషులే, కాని దేవాకారం గలవారు అని. ‘సముద్రాలతో వనాలతో కూడినదీ, వింధ్యమేరువులతో అలంకరించబడినదీ’ అనే భూవర్ణనతో రాజ్యపు విస్తారం సూచించబడుతుంది, దానితో వారి యోగ్యత గొప్పదని వ్యక్తమవుతుంది. ‘జటామండలం ధరించినవారు’ అనేది తాపసచిహ్నం, ‘పద్మపత్రాల వంటి కళ్ళు గలవారు’ అనేది రాజలక్షణం — మళ్ళీ అదే వైషమ్యం.

‘చిత్రమైనవీ, నునుపైనవీ, చిత్రమైన పూతలు గలవీ, బంగారంతో అలంకరించబడినవీ అయిన ఈ రెండు విల్లులు ఇంద్రుని వజ్రాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. పదునైన బాణాలతో నిండిన అమ్ములపొదులు చూడముచ్చటగా ఉన్నాయి — ప్రాణాలు తీసేవీ, భయంకరమైనవీ, మండుతున్నవీ అయిన పాములతో నిండినట్లున్నాయి. గొప్ప పరిమాణం గలవీ, విశాలమైనవీ, పుటం పెట్టిన బంగారపు అలంకారాలు గలవీ అయిన ఈ రెండు కత్తులు కుబుసం విడిచిన పాముల్లా విరాజిల్లుతున్నాయి.’ ఆయుధాల ఈ విస్తారమైన వర్ణన రెండు విధాలుగా సార్థకం — ఒకవైపు ప్రశంస, మరొకవైపు శంక; ఎందుకంటే తాపసునికి ఆయుధాలతో ఏమి పని? ‘ఇలా మాట్లాడుతున్న నాతో మీరు ఎందుకు మాట్లాడడం లేదు?’ అని చివరకు అతడే మౌనానికి కారణం అడుగుతాడు — చాలా చెప్పాను, జవాబు మాత్రం రాలేదు అని దూత చేసే వినయపూర్వకమైన నింద. పాము ఉపమానం మూడుసార్లు వాడబడింది — బాణాలు మండుతున్న పాముల్లా, కత్తులు కుబుసం విడిచిన పాముల్లా; దానితో ఆయుధాల భయంకరత్వమూ సౌందర్యమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. ‘చిత్రమైన పూతలు గలవి’ అనేది విల్లుల అలంకారం, రాజపురుషుల చిహ్నమే.

‘సుగ్రీవుడనే ఒక ధర్మాత్ముడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఉన్నాడు; ఆ వీరుడు అన్న చేత అవమానించబడి దుఃఖితుడై లోకమంతా తిరుగుతున్నాడు. వానరముఖ్యులకు రాజైన ఆ మహాత్ముడు సుగ్రీవుడు పంపగా నేను వచ్చాను; నేను హనుమంతుడనే వానరుడను. ఆ ధర్మాత్ముడు మీతో స్నేహం కోరుతున్నాడు. నన్ను అతని మంత్రిగా, వానరునిగా, వాయుపుత్రునిగా తెలుసుకోండి — సుగ్రీవునికి ప్రియం చేయడం కోసం భిక్షురూపంలో దాగి, కోరినచోటికి వెళ్ళగలవాడినీ కోరినట్లు సంచరించగలవాడినీ, ఋష్యమూకం నుండి ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ దూత మొదట యజమానిని పరిచయం చేస్తాడు, తరువాత తనను; మొదట ప్రయోజనం చెబుతాడు — స్నేహం కోరుతున్నాడు అని; చివరకు తన వేషానికి కారణాన్ని తానే బయటపెడతాడు, దానితో కపటశంక మిగలదు. ఇలా చెప్పి మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ మాటలలో నేర్పరీ అయిన హనుమంతుడు వీరులైన ఆ రామలక్ష్మణులతో మళ్ళీ ఏమీ మాట్లాడలేదు — చెప్పవలసినది చెప్పి మౌనంగా ఉండడం కూడా దూతకు గుణమే. ‘కశ్చిత్’ (ఒకడు) అనే పదంతో హనుమంతుడు యజమానిని సాధారణుడిలా ప్రస్తావిస్తాడు — అతిప్రశంస దూతకు శోభించదు అనేది నీతి. ‘లోకమంతా తిరుగుతున్నాడు’ అనే మాట కరుణను పుట్టిస్తుంది. ‘కోరినచోటికి వెళ్ళగలవాడినీ కోరినట్లు సంచరించగలవాడినీ’ అని తన గురించి చెప్పడంతో అతడు తన వాయుపుత్రత్వాన్నీ సామర్థ్యాన్నీ సూచిస్తాడు, అయినా గర్వం ప్రకటించబడదు. చెప్పవలసినదాని క్రమం కూడా నేర్పుతో కూడినది — మొదట యజమాని దుఃఖం, తరువాత తనను పంపడం, తరువాత స్నేహప్రార్థన, చివరకు వేషానికి కారణం.

అతని ఆ మాట విని సంతోషించిన ముఖంతో శ్రీమంతుడైన రాముడు పక్కనే నిలిచిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘ఇతడు మహాత్ముడైన కపీంద్రుడు సుగ్రీవుని మంత్రి; అతనినే కోరుకుంటున్న నా దగ్గరికి ఇక్కడికి వచ్చాడు.’ ‘అతనినే కోరుకుంటున్న’ అనే పదాలతో కవి దైవం అనుకూలించడాన్ని సూచిస్తాడు — ఎవరిని వెదకడానికి వెళుతున్నారో, అతని దూతే తనంతట తానే వచ్చాడు. ‘సౌమిత్రీ, సుగ్రీవుని మంత్రీ, మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ, శత్రువులను అణచేవాడూ అయిన ఆ కపితో స్నేహంతో కూడిన మధురమైన మాటలతో మాట్లాడు.’ రాముడు తానే మాట్లాడడు, లక్ష్మణుణ్ణి నియోగిస్తాడు; ఇది మర్యాదపాలన — మొదటి సంభాషణలో చిన్నవాడే మాట్లాడాలి అని, లేదా దూతతో దూతలాగే వ్యవహరించాలి అనే నీతి. ‘సంతోషించిన ముఖంతో’ అనే పదంతో చాలాకాలం తరువాత రాముని ముఖంలో మొదటిసారిగా సంతోషం కనిపిస్తుంది. ‘స్నేహంతో కూడిన మధురమైన మాటలతో’ అని జవాబు చెప్పే విధానం కూడా నిర్దేశించబడింది.

‘ఋగ్వేదంలో శిక్షణ పొందనివాడూ, యజుర్వేదాన్ని ధరించనివాడూ, సామవేదం తెలియనివాడూ ఇలా మాట్లాడలేడు. ఇతడు తప్పకుండా వ్యాకరణాన్నంతా అనేకసార్లు విన్నాడు; ఇంత ఎక్కువగా మాట్లాడినా ఇతడు ఒక్క అపశబ్దమూ పలకలేదు. ఇతని ముఖంలో, కళ్ళలో, నుదుటిపై, కనుబొమలలో, ఇతర అవయవాలన్నిటిలో ఎక్కడా ఏ దోషమూ కనిపించలేదు. ఇతని మాట అతివిస్తారం కానిది, సందేహం లేనిది, ఆలస్యం లేనిది, బాధ కలిగించనిది; అది వక్షస్సులో నిలిచి, కంఠంగుండా వచ్చి, మధ్యమస్వరంలో ఉంది. సంస్కారమూ క్రమమూ గలదీ, అద్భుతమైనదీ, ఆలస్యం లేనిదీ, హృదయానికి సంతోషం కలిగించేదీ, కల్యాణమైనదీ అయిన వాక్కును ఇతడు ఉచ్చరిస్తున్నాడు. మూడు స్థానాల నుండి స్పష్టంగా వెలువడే ఈ చిత్రమైన వాక్కుతో ఎవరి మనస్సు ఆరాధించబడదు — కత్తి ఎత్తిన శత్రువుదైనా సరే!’ ఈ ప్రశంస భారతీయ వాగ్విజ్ఞానానికి సంక్షిప్త శాస్త్రమే — త్రయీవిద్య, వ్యాకరణ సంస్కారం, అంగచేష్టల నిర్దోషత, వాక్యపు నాలుగు గుణాలు, వక్షస్సు-కంఠం-శిరస్సు అనే మూడు స్థానాలు, మధ్యమస్వరం. ఈ ప్రశంసలోని విశేషం — రాముడు హనుమంతుని బలాన్నీ రూపాన్నీ ప్రశంసించడు, వాక్కునే ప్రశంసిస్తాడు; ఎందుకంటే దూతకు ముఖ్యసాధనం వాక్కే. ‘ఇంత ఎక్కువగా మాట్లాడినా ఒక్క అపశబ్దమూ పలకలేదు’ అనేది ప్రశంసలోని సూక్ష్మత — ఎక్కువగా మాట్లాడేవానికి దోషం సులభంగా దొర్లుతుంది, అయినా ఇక్కడ ఒక్క దోషమూ రాలేదు. ‘ముఖంలో కళ్ళలో…’ అనే శ్లోకంతో అంగచేష్టల పరీక్ష కూడా సూచించబడుతుంది — వక్త అభిప్రాయం ముఖంతో కళ్ళతో వ్యక్తమవుతుంది, అక్కడ కూడా ఇతడు నిర్దోషి. ఈ భాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు, ప్రచలిత పాఠానికి మాత్రం అలంకారం. శ్రోత హృదయాన్ని ఆరాధించడమే వాక్కుకు పరమఫలం అనేది ఇక్కడి సిద్ధాంతం.

‘పాపరహితుడా, ఏ రాజుకు ఇలాంటి దూత ఉండడో, అతని కార్యాల గతులు ఎలా సిద్ధిస్తాయి? ఎవరికి ఇలాంటి గుణగణాలు గల కార్యసాధకులు ఉంటారో, అతని ప్రయోజనాలన్నీ దూతవాక్యాల ప్రేరణతో సిద్ధిస్తాయి.’ ఇక్కడ రాముడు హనుమంతుని ప్రశంసను సుగ్రీవుని భాగ్యంగా మారుస్తాడు — ఉత్తమదూతే రాజు సిద్ధికి మూలం. దీనితో సుగ్రీవునితో స్నేహపు ఔచిత్యం తనంతట తానే సిద్ధిస్తుంది, ఎందుకంటే ఎవరి దూత ఇలాంటివాడో ఆ యజమానీ శ్రేష్ఠుడై ఉండాలి అనే అర్థాపత్తి. ‘గతయః’ (గతులు) అనే బహువచనంతో కార్యసిద్ధికి అనేక మార్గాలు సూచించబడతాయి.

ఇలా చెప్పబడిన, మాటల మర్మం తెలిసిన సౌమిత్రి, సుగ్రీవుని మంత్రీ మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ అయిన వాయుపుత్రుడైన ఆ కపితో అన్నాడు — ‘విద్వాంసుడా, మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని గుణాలు మాకు తెలుసు; ఆ వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవునినే మేము వెదకుతున్నాం. హనుమంతా, సుగ్రీవుని మాట ప్రకారం నువ్వు ఇక్కడ ఏమి చెబుతున్నావో, సజ్జనశ్రేష్ఠుడా, నీ మాట ప్రకారం మేము అలాగే చేస్తాం.’ ‘తెలుసు’ అనే మాటతో దనువు (కబంధుడు) చెప్పినది గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘నీ మాట ప్రకారం’ అనే మాటతో దూతకు సమ్మానం జరుగుతుంది — కేవలం యజమాని మాట ప్రకారమే కాదు, దూత మాట ప్రకారం కూడా అని. అతని ఆ నేర్పుతో కూడిన మాట విని సంతోషరూపుడైన వాయుపుత్రుడైన ఆ కపి విజయం సిద్ధించడంపై మనస్సు నిలిపి, అప్పుడు వారిద్దరితో స్నేహం చేయాలని కోరుకున్నాడు. దూత కార్యం సిద్ధించింది, సుగ్రీవుని విజయమూ నిశ్చయమైంది అని అతని ఆనందం. ఇక్కడ కవి సర్గను సంధిస్థానంలో ముగిస్తాడు — స్నేహానికి కోరిక పుట్టింది, కలయిక మాత్రం తరువాతి సర్గలో. ‘విజయం సిద్ధించడంపై మనస్సు నిలిపి’ అనే పదాలతో హనుమంతుని దూరదృష్టి సూచించబడుతుంది — స్నేహం కేవలం మైత్రి కాదు, సుగ్రీవుని విజయానికి ఉపాయం. ‘సజ్జనశ్రేష్ఠుడా’ అనే సంబోధనతో లక్ష్మణుడు దూత గుణాలను అంగీకరిస్తాడు.

மகாத்மாவான சுக்ரீவனின் சொல்லை நன்கு உணர்ந்து, அனுமன் ரிஷ்யமூக மலையிலிருந்து ராகவர்கள் இருவரும் இருந்த இடத்துக்குத் தாவிச் சென்றான். ‘விஜ்ஞாய’ (நன்கு உணர்ந்து) என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுகிறது — அவன் கட்டளையை வெறுமனே கேட்பதில்லை; அதன் உட்கருத்தையும் புரிந்துகொள்கிறான்; இதுவே சிறந்த தூதனின் முதல் குணம். வாயுமைந்தன் தன் வானர உருவைக் கைவிட்டு, சூழ்ச்சிமதியால் துறவி உருவை மேற்கொண்டான் — வானர உருவில் நம்பிக்கை பிறக்காது என்று எண்ணி. ‘ஶடபுத்திதயா’ (சூழ்ச்சிமதியால்) என்ற சொல் வஞ்சகத்தைப் பழிப்பதில்லை; தலைவனின் பணியில் அமர்த்தப்பட்டவனின் நீதித்திறனையே சுட்டுகிறது. பிறகு அவன் மென்மையான, மிக இனிய சொல்லால் பணிவுடையவன்போல அணுகி, ராகவர்களை வணங்கிப் பேசினான்; முறைப்படி அவர்களைப் புகழ்ந்தான். முறைப்படி போற்றி, அந்த வானரசிரேஷ்டன், சத்தியமான வீரமுடைய, ராஜரிஷிகளுக்கும் தேவர்களுக்கும் நிகரான, கடுமையான விரதமுடைய தவசிகளான அவ்விருவரிடமும், தன் விருப்பப்படி மென்மையான சொல்லைச் சொன்னான். வணக்கம், புகழ்ச்சி, போற்றுதல், மென்சொல் — இந்த நான்கு படிகளால் தூதன் உரையாடலைத் தொடங்குகிறான். இரண்டாம் சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் ‘சாதாரணனைப்போலச் சென்று அவ்விருவரையும் அறிந்துகொள்’ என்று கட்டளையிட்டதே இங்கே நிறைவேற்றப்படுகிறது. ஆனால் அனுமன் துறவி உருவை எடுக்கிறான், சாதாரண மனித உருவை அல்ல; ஏனெனில் தவசிகளோடு தவசி வேடத்திலேயே பேசுவது பொருத்தம் என்று அவன் உணர்கிறான். தூதனின் தன்னிச்சையான அறிவு இங்கே முதன்முறையாக ஒளிர்கிறது. ‘முறைப்படி போற்றி’ என்ற சொற்களால் நல்லொழுக்க முறை கடைப்பிடிக்கப்பட்டது சொல்லப்படுகிறது.

‘சிறந்த நிறமுடைய நீங்கள் இந்த இடத்தை எப்படி அடைந்தீர்கள்? மான்கூட்டங்களையும் பிற காட்டுயிர்களையும் அச்சுறுத்திக்கொண்டு, பம்பைக் கரையில் வளர்ந்த மரங்களை எங்கும் நோக்கிக்கொண்டு, மங்கள நீருடைய இந்த நதியை அழகுபடுத்திக்கொண்டிருக்கும் வேகமுடைய நீங்கள் இருவரும் யார்? மனஉறுதியுடைய, பொன்னிற மேனியுடைய, மரவுரி அணிந்த, பெருமூச்சு விடுகின்ற, சிறந்த தோள்களுடைய, இந்த உயிர்களை வருத்துகின்ற நீங்கள் யார்?’ அனுமன் முதலில் கண்முன் தெரிவதையே வர்ணிக்கிறான் — வேடம் தவசியுடையது, ஒளியோ அரசனுடையது; பெருமூச்சு சோகத்தினுடையது, தோள்களோ வீரனுடையவை. இந்த முரணே அவனுடைய கேள்வியின் வேர். ‘சிங்கம்போல் நோக்கும் வீரர்கள், பெருவலிமையும் வீரமும் உடையவர்கள், இந்திரவில்லுக்கு நிகரான விற்களை ஏந்திப் பகைவரை அழிப்பவர்கள்; திருமகள் அருள்பெற்றவர்கள், அழகு நிறைந்தவர்கள், சிறந்த காளைகள்போன்ற நடையுடையவர்கள், யானையின் துதிக்கைபோன்ற கைகளுடையவர்கள், ஒளிமிக்கவர்கள், மனிதருள் காளைகள்.’ சிங்கம், காளை, யானை என்ற மூன்று உவமானங்களால் பார்வை, நடை, கைகள் வரிசையாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன. கேள்வி பலவாறு மீண்டும் மீண்டும் கேட்கப்படுகிறது — ‘எப்படி அடைந்தீர்கள்’, ‘நீங்கள் இருவரும் யார்’ என்று; இதனால் உரையாடலின் கதவு திறக்கப்படுகிறது. உண்மையில் அவன் அவர்களைப் பற்றி ஏறக்குறைய அறிந்தே இருக்கிறான்; இருந்தும் அவர்களுடைய வாயாலேயே கேட்க விரும்புகிறான் — இது தூதனின் திறமை. ‘அச்சுறுத்திக்கொண்டு’, ‘வருத்திக்கொண்டு’ என்ற சொற்களில் நுட்பமான ஒரு கண்டனமும் பொதிந்திருக்கிறது — அமைதியான காட்டில் உங்கள் வருகையால் கலக்கம் உண்டாயிற்று என்று. ‘பொன்னிற மேனியுடையவர்கள்’ என்ற வர்ணனையால் தவத்தாலும் குன்றாத ஒளி சுட்டப்படுகிறது; ‘பெருமூச்சு விடுகின்றவர்கள்’ என்பதால் உள்ளத் துயரம். இவ்வாறு புற ஒளியையும் அகச் சோகத்தையும் ஒருங்கே கண்டு அனுமன் வியப்படைகிறான்.

‘உங்கள் ஒளியால் இந்த மலையரசன் ஒளிர்கிறது. தேவர்களுக்கு நிகரான, ராஜ்யத்துக்குத் தகுதியான நீங்கள் இந்த இடத்துக்கு எப்படி வந்தீர்கள்? தாமரையிதழ்க் கண்களுடைய, சடைமுடி தரித்த, ஒருவரையொருவர் ஒத்த வீரர்களான நீங்கள் தேவலோகத்திலிருந்து இங்கே வந்தீர்களா? தற்செயலாகப் பூமிக்கு வந்த சந்திர சூரியர்கள்போல, அகன்ற மார்புடைய, தேவ உருவுடைய மனிதர்களே! சிங்கத்தோள்களும் பெருமுனைப்பும் உடையவர்கள், மதங்கொண்ட காளைகள்போன்றவர்கள்; உங்கள் கைகள் நீண்டவை, நன்கு உருண்டவை, இரும்புத் தண்டங்கள் போன்றவை. எல்லா அணிகலன்களுக்கும் தகுதியான அவை ஏன் அணிகலன்கள் இன்றி இருக்கின்றன? கடல்களோடும் காடுகளோடும் கூடிய, விந்தியமும் மேருவும் அணிசெய்யும் இந்த முழுப் பூமியையும் காக்க நீங்கள் இருவரும் தகுதியானவர்கள் என்று நான் எண்ணுகிறேன்.’ இங்கே அனுமன் புகழ்ச்சி என்ற சாக்கில் சோதனை செய்கிறான் — ‘ராஜ்யத்துக்குத் தகுதியானவர்கள் ஏன் காட்டில் வாழ்கிறீர்கள்?’ என்ற கேள்வியால் அவர்களுடைய வரலாற்றை வெளியே இழுக்கிறான். ‘அணிகலன்களற்ற கைகள்’ என்பது நுட்பமான குறிப்பு — ராஜ்யம் கைவிடப்பட்டது என்பது அவனுடைய ஊகம். சுக்ரீவனின் கட்டளைப்படி புகழ்ச்சியால் நம்பிக்கை ஊட்டப்படுகிறது; கேள்வியால் நோக்கம் கேட்கப்படுகிறது. ‘தேவலோகத்திலிருந்து இங்கே வந்தீர்களா?’ என்ற கேள்வி புகழ்ச்சியின் உச்சம்; ‘தற்செயலாகப் பூமிக்கு வந்த சந்திர சூரியர்கள்’ என்ற உவமையால் இருவரின் ஒளியின் வேறுபாடும் சுட்டப்படுகிறது — ராமன் குளிர்ந்த சந்திரன்போல, லக்ஷ்மணன் கடுமையான சூரியன்போல. ‘தேவ உருவுடைய மனிதர்கள்’ என்ற சொற்களால் அனுமன் தன் ஐயத்தை வெளிப்படுத்துகிறான் — மனிதர்கள்தான், ஆனால் தேவ வடிவினர். ‘கடல்களோடும் காடுகளோடும் கூடிய, விந்தியமும் மேருவும் அணிசெய்யும்’ என்ற பூமியின் வர்ணனையால் ராஜ்யத்தின் பரப்பு சுட்டப்படுகிறது; இதனால் அவர்களுடைய தகுதி பெரிது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ‘சடைமுடி தரித்தவர்கள்’ என்பது தவசியின் அடையாளம், ‘தாமரையிதழ்க் கண்ணர்கள்’ என்பது அரசனின் இலக்கணம் — மீண்டும் அதே முரண்.

‘பலவண்ணமான, வழுவழுப்பான, பலவண்ணப் பூச்சுடைய, பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட இந்த இரு விற்களும் இந்திரனின் வஜ்ராயுதம்போல் ஒளிர்கின்றன. கூரிய அம்புகளால் நிறைந்த அம்பறாத்தூணிகள் காண்பதற்கு அழகியவை — அவை உயிரை முடிக்கும், கொடிய, ஒளிரும் பாம்புகளைக் கொண்டவைபோல் இருக்கின்றன. பெரிய அளவுடைய, அகன்ற, புடம்போட்ட பொன்னணிகளுடைய இந்த இரு வாள்களும் சட்டையை உரித்த பாம்புகள்போல் விளங்குகின்றன.’ ஆயுதங்களின் இந்த விரிவான வர்ணனை இருவகையில் பொருள்படுகிறது — ஒருபுறம் புகழ்ச்சி, மறுபுறம் ஐயம்; ஏனெனில் தவசிக்கு ஆயுதங்களால் என்ன பயன்? ‘இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும் என்னிடம் நீங்கள் ஏன் பதில் பேசவில்லை?’ என்று இறுதியில் அவனே மௌனத்தின் காரணத்தைக் கேட்கிறான் — நிறையச் சொல்லியாயிற்று, ஆனால் பதில் கிடைக்கவில்லை என்ற தூதனின் பணிவான கண்டனம். பாம்பு உவமை இங்கே மீண்டும் மீண்டும் கையாளப்படுகிறது — அம்புகள் ஒளிரும் பாம்புகள்போல, வாள்கள் சட்டையை உரித்த பாம்புகள்போல; அதனால் ஆயுதங்களின் அச்சுறுத்தலும் அழகும் ஒருங்கே வர்ணிக்கப்படுகின்றன. ‘பலவண்ணப் பூச்சுடைய’ என்பது விற்களின் அலங்காரம்; அது அரசகுலத்தவர்களின் அடையாளமே.

‘சுக்ரீவன் என்ற பெயருடைய தர்மாத்மாவான வானரசிரேஷ்டன் ஒருவன் இருக்கிறான்; அந்த வீரன் தன் தமையனால் வஞ்சிக்கப்பட்டுத் துயருற்று உலகெங்கும் அலைகிறான். வானரத் தலைவர்களின் அரசனான அந்த மகாத்மா சுக்ரீவனால் அனுப்பப்பட்டு நான் வந்திருக்கிறேன்; நான் அனுமன் என்ற பெயருடைய வானரன். அந்தத் தர்மாத்மா உங்களோடு நட்பை விரும்புகிறான். என்னை அவனுடைய அமைச்சனான வானரன், வாயுமைந்தன் என்று அறிந்துகொள்ளுங்கள் — சுக்ரீவனுக்கு விருப்பமானதைச் செய்யும் பொருட்டுத் துறவி உருவில் மறைந்து, விரும்பிய இடம் செல்லும், விரும்பியவாறு திரியும் நான் ரிஷ்யமூகத்திலிருந்து இங்கே வந்திருக்கிறேன்.’ இங்கே தூதன் முதலில் தன் தலைவனை அறிமுகம் செய்கிறான், பிறகு தன்னை; முதலில் நோக்கத்தைச் சொல்கிறான் — நட்பை விரும்புகிறான் என்று; இறுதியில் தன் வேடத்தின் காரணத்தைத் தானே வெளிப்படுத்துகிறான்; இதனால் வஞ்சக ஐயம் எதுவும் மிஞ்சுவதில்லை. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த, சொல்வன்மையுடைய அனுமன் வீரர்களான ராம லக்ஷ்மணர்களிடம் மேற்கொண்டு எதுவும் சொல்லவில்லை — சொல்ல வேண்டியதைச் சொன்ன பிறகு மௌனமாக இருப்பதும் தூதனின் குணமே. ‘ஒருவன்’ என்ற சொல்லால் அனுமன் தன் தலைவனைச் சாதாரணமானவன்போலக் குறிப்பிடுகிறான் — மிகைப்புகழ்ச்சி தூதனுக்கு அழகல்ல என்பது நீதி. ‘உலகெங்கும் அலைகிறான்’ என்பது கருணையைத் தோற்றுவிக்கிறது. தன்னைப் பற்றிச் சொன்ன ‘விரும்பிய இடம் செல்லும், விரும்பியவாறு திரியும்’ என்ற சொற்களால் அவன் தன் வாயுமைந்தன் தன்மையையும் ஆற்றலையும் சுட்டுகிறான்; இருந்தும் செருக்கு வெளிப்படுவதில்லை. சொல்ல வேண்டியவற்றின் வரிசையும் திறமையானது — முதலில் தலைவனின் துயரம், பிறகு தான் அனுப்பப்பட்டது, பிறகு நட்பு வேண்டுகோள், இறுதியில் வேடத்தின் காரணம்.

அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மகிழ்ந்த முகத்துடன் சீர்மிகு ராமன் பக்கத்தில் நின்ற தம்பி லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான் — ‘இவன் மகாத்மாவான வானர அரசன் சுக்ரீவனின் அமைச்சன்; அவனையே நாடிக்கொண்டிருக்கும் என்னிடம் இங்கே வந்திருக்கிறான்.’ ‘அவனையே நாடிக்கொண்டிருக்கும்’ என்ற சொற்களால் கவி விதியின் அனுகூலத்தைச் சுட்டுகிறார் — யாரைத் தேடிச் சென்றுகொண்டிருந்தார்களோ, அவனுடைய தூதனே தானாக வந்திருக்கிறான். ‘சௌமித்ரியே, சுக்ரீவனின் அமைச்சனும், சொல்லின் நுட்பம் அறிந்தவனும், பகைவரை அடக்குபவனுமான அந்த வானரனிடம், அன்பு நிறைந்த இனிய சொற்களால் பேசு.’ ராமன் தானே பேசுவதில்லை; லக்ஷ்மணனை அமர்த்துகிறான்; இது மரியாதையைக் கடைப்பிடிப்பதாகும் — முதல் உரையாடலில் இளையவனே பேச வேண்டும் என்றோ, தூதனோடு தூதன்போலவே நடந்துகொள்ள வேண்டும் என்றோ நீதி. ‘மகிழ்ந்த முகத்துடன்’ என்ற சொல்லால் நெடுங்காலத்துக்குப் பிறகு ராமனின் முகத்தில் முதல் மகிழ்ச்சி தெரிகிறது. ‘அன்பு நிறைந்த இனிய சொற்களால்’ என்பதால் பதில் சொல்லும் முறையும் குறிக்கப்படுகிறது.

‘ருக்வேதத்தில் பயிற்சி பெறாதவனாலும், யஜுர்வேதத்தைத் தாங்காதவனாலும், சாமவேதம் அறியாதவனாலும் இவ்வாறு பேச இயலாது. நிச்சயமாக இவன் முழு இலக்கணத்தையும் பலமுறை கேட்டிருக்கிறான்; நிறையப் பேசியும் இவன் ஒரு பிழைச்சொல்லும் சொல்லவில்லை. இவனுடைய முகத்திலோ, கண்களிலோ, நெற்றியிலோ, புருவங்களிலோ, பிற எல்லா உறுப்புகளிலோ எங்கும் எந்தக் குறையும் தென்படவில்லை. இவனுடைய சொல் மிகை விரிவற்றது, ஐயத்துக்கு இடமற்றது, இழுத்தடிக்காதது, தடுமாற்றமற்றது; அது மார்பில் நிலைகொண்டு, தொண்டையில் எழுந்து, நடுத்தர ஸ்வரத்தில் இருக்கிறது. இலக்கணச் செம்மையும் முறையும் நிறைந்த, வியப்பூட்டும், தாமதமற்ற, இதயத்தை மகிழ்விக்கும் மங்களமான சொல்லை இவன் உச்சரிக்கிறான். மூன்று இடங்களில் ஒலியெழும் இந்த அழகிய சொல்லால் யாருடைய மனம்தான் கவரப்படாது — வாளை ஓங்கிய பகைவனுடையதும்கூட!’ இந்தப் புகழ்ச்சி இந்தியச் சொல்லியலின் சுருக்கமான ஒரு சாஸ்திரமே — மூன்று வேதக் கல்வி, இலக்கணப் பண்பாடு, உடலசைவின் குறையின்மை, சொல்லின் நான்கு குணங்கள், மார்பு-தொண்டை-தலை என்ற மூன்று ஒலியிடங்கள், நடுத்தர ஸ்வரம். இந்தப் புகழ்ச்சியின் தனிச்சிறப்பு — ராமன் அனுமனின் வலிமையையோ அழகையோ புகழவில்லை; சொல்லையே புகழ்கிறான்; ஏனெனில் தூதனின் முக்கியக் கருவி சொல்லே. ‘நிறையப் பேசியும் ஒரு பிழைச்சொல்லும் இல்லை’ என்பதில் புகழ்ச்சியின் நுட்பம் — அதிகம் பேசுபவனுக்குப் பிழை எளிதில் நேரும்; இருந்தும் இங்கே ஒரு பிழையும் நேரவில்லை. ‘முகத்திலோ கண்களிலோ…’ என்ற சுலோகத்தால் உடலசைவுக்கும் சோதனை உண்டு என்பது சுட்டப்படுகிறது — பேசுபவனின் உள்நோக்கம் முகத்தாலும் கண்களாலும் வெளிப்படுகிறது; அங்கும் இவனிடம் குறையில்லை. இந்தப் பகுதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் அறவே இல்லை; இது வல்கேட்டின் அணிகலன். கேட்போனின் இதயம் கவரப்படுவதே சொல்லின் உயர்ந்த பலன் என்பது இங்கே கோட்பாடு.

‘குற்றமற்றவனே, இத்தகைய தூதன் இல்லாத அரசனின் காரியங்களின் போக்குகள் எப்படி நிறைவேறும்? இத்தகைய குணக்கூட்டங்கள் நிறைந்த காரியசாதகர்கள் எவனுக்கு உண்டோ, அவனுடைய எல்லாக் காரியங்களும் தூதனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்டு நிறைவேறும்.’ இங்கே ராமன் அனுமனைப் பற்றிய புகழ்ச்சியைச் சுக்ரீவனின் பாக்கியமாக மாற்றுகிறான் — சிறந்த தூதனே அரசனின் வெற்றிக்கு வேர். இதனால் சுக்ரீவனோடு நட்புக்கொள்வதன் பொருத்தமும் தானாகவே நிறுவப்படுகிறது; ஏனெனில் எவனுடைய தூதன் இப்படிப்பட்டவனோ, அந்தத் தலைவனும் சிறந்தவனாகவே இருப்பான் என்பது பொருள்கோளால் பெறப்படுகிறது. ‘கதய:’ (போக்குகள்) என்ற பன்மையால் காரியசித்திக்குப் பல வழிகள் உண்டு என்பது சுட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும், சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த சௌமித்ரி, சுக்ரீவனின் அமைச்சனும் சொல்வன்மையுடையவனுமான வாயுமைந்தனான வானரனிடம் பேசினான் — ‘அறிஞனே, மகாத்மாவான சுக்ரீவனின் குணங்கள் எங்களுக்குத் தெரியும்; வானரர்களின் தலைவனான அந்தச் சுக்ரீவனையே நாங்கள் தேடிக்கொண்டிருக்கிறோம். அனுமனே, நல்லோருள் சிறந்தவனே, சுக்ரீவனின் சொல்லாக நீ இங்கே எதைச் சொல்கிறாயோ, உன் சொல்லின்படி அதை அப்படியே நாங்கள் செய்வோம்.’ ‘தெரியும்’ என்ற சொல்லால் தனு (கபந்தன்) சொன்னது நினைவூட்டப்படுகிறது; ‘உன் சொல்லின்படி’ என்பதால் தூதன் கௌரவிக்கப்படுகிறான் — தலைவனின் சொல்லால் மட்டுமல்ல, தூதனின் சொல்லாலும் என்று. அவனுடைய அந்தத் திறமையான சொல்லைக் கேட்டு, மகிழ்ந்த தோற்றமுடைய வாயுமைந்தனான வானரன், வெற்றி கைகூடுவதில் மனத்தை நிலைநிறுத்தி, அப்போது அவ்விருவரோடும் நட்புக்கொள்ள விரும்பினான். தூதனின் பணி நிறைவேறியது, சுக்ரீவனின் வெற்றியும் உறுதியானது என்பதே அவனுடைய மகிழ்ச்சி. இங்கே கவி சர்க்கத்தை ஒரு சந்திப்புநிலையில் முடிக்கிறார் — நட்புக்கான விருப்பம் பிறந்தது; சந்திப்போ அடுத்த சர்க்கத்தில். ‘வெற்றி கைகூடுவதில் மனத்தை நிலைநிறுத்தி’ என்ற சொற்களால் அனுமனின் தொலைநோக்கு சுட்டப்படுகிறது — இந்த நட்பு வெறும் நட்பு அல்ல, சுக்ரீவனின் வெற்றிக்கான உபாயம். ‘நல்லோருள் சிறந்தவனே’ என்ற விளியால் லக்ஷ்மணன் தூதனின் குணங்களை ஏற்றுக்கொள்கிறான்.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಅರಿತು ಹನುಮಂತನು ಋಷ್ಯಮೂಕ ಪರ್ವತದಿಂದ ರಾಘವರಿಬ್ಬರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹಾರಿದನು. ‘ವಿಜ್ಞಾಯ’ (ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಉತ್ತಮ ದೂತನ ಮೊದಲ ಗುಣ. ವಾಯುಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಕಪಿರೂಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಭಿಕ್ಷುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು — ವಾನರರೂಪದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಲಾರದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ. ‘ಶಠಬುದ್ಧಿತಯಾ’ (ಚತುರ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಕಪಟವನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಒಡೆಯನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾದವನ ನೀತಿಕೌಶಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅವನು ನಯವಾದ, ಅತಿ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿನೀತನಂತೆ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ರಾಘವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು, ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಆ ವಾನರೋತ್ತಮನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಂತೆ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಇರುವವರೂ ಕಠಿಣ ವ್ರತಧಾರಿಗಳೂ ಆದ ಆ ತಾಪಸರಿಬ್ಬರಿಗೆ ಮನಬಂದಂತೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ನಮಸ್ಕಾರ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪೂಜೆ, ಮೃದುವಾಕ್ಯ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ದೂತನು ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊ’ ಎಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದನು, ಅದರ ಪಾಲನೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ. ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ರೂಪವನ್ನಲ್ಲ, ಭಿಕ್ಷುವಿನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಾಪಸರೊಡನೆ ತಾಪಸವೇಷದಲ್ಲೇ ಸಂಭಾಷಿಸುವುದು ಉಚಿತ ಎಂದು ಅವನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ದೂತನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನೀವು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿರಿ? ಮೃಗಗಣಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವನಚರರನ್ನೂ ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ, ಪಂಪೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತಾ, ಶುಭವಾದ ನೀರುಳ್ಳ ಈ ನದಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ನೀವು ಯಾರು? ಧೈರ್ಯವಂತರೂ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರೂ ನಾರುಮಡಿ ಧರಿಸಿದವರೂ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವವರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವ ನೀವು ಯಾರು?’ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೇಷ ತಾಪಸನದು, ತೇಜಸ್ಸು ರಾಜನದು; ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಶೋಕದ್ದು, ಭುಜಗಳು ವೀರನವು. ಈ ವೈಷಮ್ಯವೇ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲ. ‘ಸಿಂಹದಂತೆ ನೋಡುವ ವೀರರು, ಮಹಾಬಲಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸಿನಂಥ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಶತ್ರುನಾಶಕರು; ಶ್ರೀಮಂತರು, ರೂಪಸಂಪನ್ನರು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೋರಿಯಂಥ ವಿಕ್ರಮವುಳ್ಳವರು, ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂಥ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವರು, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು.’ ಸಿಂಹ, ಹೋರಿ, ಆನೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ, ವಿಕ್ರಮ, ಭುಜಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ — ‘ಹೇಗೆ ಬಂದಿರಿ’, ‘ನೀವು ಯಾರು’ ಎಂದು; ಇದರಿಂದ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅವರ ಪರಿಚಯ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ, ಆದರೂ ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೂತಕೌಶಲ. ‘ಬೆದರಿಸುತ್ತಾ’, ‘ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಶಾಂತವಾದ ವನದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಆಗಮನದಿಂದ ಕ್ಷೋಭೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು. ‘ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯವರು’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಕುಂದದ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿರುವವರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಒಳಗಿನ ದುಃಖ. ಹೀಗೆ ಹೊರಗಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಒಳಗಿನ ಶೋಕವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

‘ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಈ ಪರ್ವತರಾಜ ಬೆಳಗುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತರೂ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೂ ಆದ ನೀವು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿರಿ? ಕಮಲದಳದಂಥ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಜಟಾಮಂಡಲ ಧರಿಸಿದ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೋಲುವ ವೀರರೇ, ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರೋ? ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರಂತೆ ವಿಶಾಲವಕ್ಷಸ್ಥಲದ, ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು ನೀವು! ಸಿಂಹದ ಹೆಗಲುಳ್ಳವರು, ಮಹೋತ್ಸಾಹಿಗಳು, ಮದಿಸಿದ ಹೋರಿಗಳಂತಿರುವವರು; ನಿಮ್ಮ ಭುಜಗಳು ನೀಳವಾಗಿ, ದುಂಡಾಗಿ, ಪರಿಘದಂತಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಆಭರಣಗಳಿಗೂ ಅರ್ಹವಾದ ಅವು ಏಕೆ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಲ್ಲ? ಸಾಗರಗಳೂ ವನಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮೇರುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಯೋಗ್ಯರು ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾದವರು ಏಕೆ ವನವಾಸಿಗಳು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ಅವರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೊರಸೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಲಂಕೃತವಾಗಿಲ್ಲದ ಭುಜಗಳು’ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸೂಚನೆ — ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅನುಮಾನ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆದೇಶದಂತೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರೋ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ; ‘ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಬ್ಬರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾಮನು ತಂಪಾದ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ. ‘ದೇವರೂಪಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮನುಷ್ಯರು, ಆದರೆ ದೇವಾಕಾರದವರು. ‘ಸಾಗರಗಳೂ ವನಗಳೂ ಉಳ್ಳ, ವಿಂಧ್ಯ-ಮೇರುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ’ ಎಂಬ ಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆ ಮಹತ್ತಾದುದೆಂದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಟಾಮಂಡಲ ಧರಿಸಿದ’ ಎಂಬುದು ತಾಪಸನ ಚಿಹ್ನೆ, ‘ಕಮಲದಳದಂಥ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂಬುದು ರಾಜಲಕ್ಷಣ — ಮತ್ತೆ ಅದೇ ವೈಷಮ್ಯ.

‘ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ, ನಯವಾದ, ಚಿತ್ರಾಲಂಕಾರದ ಲೇಪನವುಳ್ಳ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಈ ಎರಡು ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ನೋಡಲು ಶುಭವಾಗಿವೆ — ಅವು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಘೋರವಾದ ಉರಿಯುವ ಸರ್ಪಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಂತಿವೆ. ಮಹಾಪ್ರಮಾಣದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ಕರಗಿಸಿದ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳುಳ್ಳ ಈ ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು ಪೊರೆ ಬಿಟ್ಟ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ.’ ಆಯುಧಗಳ ಈ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಒಂದೆಡೆ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಶಂಕೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತಾಪಸನಿಗೆ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ‘ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ನೀವು ಏಕೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಮೌನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಬಹಳಷ್ಟು ಹೇಳಿದೆ, ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ದೂತನ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ. ಸರ್ಪದ ಉಪಮೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಬಾಣಗಳು ಉರಿಯುವ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ, ಖಡ್ಗಗಳು ಪೊರೆ ಬಿಟ್ಟ ಹಾವುಗಳಂತೆ; ಅದರಿಂದ ಆಯುಧಗಳ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಚಿತ್ರಾನುಲೇಪನೆ’ ಎಂಬುದು ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ರಾಜಪುರುಷರ ಚಿಹ್ನೆಯೇ.

‘ಸುಗ್ರೀವನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನಿದ್ದಾನೆ; ಆ ವೀರನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾನರಮುಖ್ಯರ ರಾಜನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನಾನು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಹನುಮಂತನೆಂಬ ವಾನರ. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅವನ ಸಚಿವನೆಂದು, ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ವಾನರನೆಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ — ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಿಕ್ಷುರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗಿ, ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲ ನಾನು ಋಷ್ಯಮೂಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ದೂತನು ಮೊದಲು ಒಡೆಯನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನನ್ನು; ಮೊದಲು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೇಷದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಕಪಟದ ಶಂಕೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ವಾಕ್ಯಕುಶಲನೂ ಆದ ಹನುಮಂತನು ಆ ವೀರರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ — ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿ ಮೌನವಾಗಿರುವುದೂ ದೂತನ ಗುಣ. ‘ಒಬ್ಬ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಒಡೆಯನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅತಿಪ್ರಶಂಸೆ ದೂತನಿಗೆ ಶೋಭಿಸದು ಎಂಬ ನೀತಿ. ‘ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದು ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಇಚ್ಛೆಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಬಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸಬಲ್ಲ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವಾಯುಪುತ್ರತ್ವವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಗರ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಳಬೇಕಾದುದರ ಕ್ರಮವೂ ನಿಪುಣವಾದುದು — ಮೊದಲು ಒಡೆಯನ ದುಃಖ, ಅನಂತರ ತನ್ನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದುದು, ಅನಂತರ ಸಖ್ಯದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಷದ ಕಾರಣ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಸನ್ನವದನನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಇವನು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಪೀಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವ; ಅವನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ.’ ‘ಅವನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೈವದ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೊರಟಿದ್ದರೋ, ಅವನ ದೂತನೇ ತಾನಾಗಿ ಬಂದನು. ‘ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನೂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ಶತ್ರುದಮನನೂ ಆದ ಆ ಕಪಿಯೊಡನೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾತಾಡು.’ ರಾಮನು ತಾನೇ ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಪಾಲನೆ — ಮೊದಲ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವನೇ ಮಾತಾಡಬೇಕು ಎಂದು, ಅಥವಾ ದೂತನೊಡನೆ ದೂತನಂತೆಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನೀತಿ. ‘ಪ್ರಸನ್ನವದನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಿಕ ರಾಮನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹರ್ಷ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ‘ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಉತ್ತರದ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಋಗ್ವೇದದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯದವನು, ಯಜುರ್ವೇದವನ್ನು ಧರಿಸದವನು, ಸಾಮವೇದವನ್ನು ಅರಿಯದವನು ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇವನು ಇಡೀ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಕೇಳಿರಬೇಕು ನಿಶ್ಚಯ; ಇಷ್ಟು ಮಾತಾಡಿದರೂ ಇವನು ಒಂದೂ ತಪ್ಪು ಶಬ್ದವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಹಣೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ, ಹುಬ್ಬುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಇತರ ಯಾವ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ಮಾತು ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲದ್ದು, ಸಂದಿಗ್ಧವಿಲ್ಲದ್ದು, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದ್ದು, ತಡವರಿಕೆಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಅದು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಕಂಠದಿಂದ ಹೊರಡುವ, ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರದ್ದು. ಸಂಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅದ್ಭುತವಾದ, ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದ, ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಹರ್ಷ ನೀಡುವ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಮಾತನ್ನು ಇವನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಈ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಒಲಿಯದು — ಕತ್ತಿ ಎತ್ತಿದ ಶತ್ರುವಿನದೂ!’ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಭಾರತೀಯ ವಾಗ್ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ — ತ್ರಯೀವಿದ್ಯೆ, ವ್ಯಾಕರಣಸಂಸ್ಕಾರ, ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆ, ವಾಕ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು, ಎದೆ-ಕಂಠ-ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳು, ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರ. ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ — ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನಾಗಲಿ ರೂಪವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದೂತನ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಮಾತೇ. ‘ಇಷ್ಟು ಮಾತಾಡಿದರೂ ಒಂದೂ ತಪ್ಪು ಶಬ್ದವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ — ಬಹಳ ಮಾತಾಡುವವನಲ್ಲಿ ದೋಷ ಸುಲಭ, ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೋಷವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಮುಖದಲ್ಲಾಗಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ…’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಾತಾಡುವವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮುಖದಿಂದಲೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇವನು ನಿರ್ದೋಷ. ಈ ಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಅಲಂಕಾರ ಇದು. ಕೇಳುಗನ ಹೃದಯವನ್ನು ಒಲಿಸುವುದೇ ಮಾತಿನ ಪರಮ ಫಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

‘ಅನಘ, ಯಾವ ರಾಜನಿಗೆ ಇಂಥ ದೂತನಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಗತಿಗಳು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ? ಯಾರಿಗೆ ಇಂಥ ಗುಣಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕರಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಉದ್ದೇಶಗಳೂ ದೂತನ ಮಾತಿನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಭಾಗ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ — ಉತ್ತಮ ದೂತನೇ ರಾಜನ ಸಿದ್ಧಿಯ ಮೂಲ. ಇದರಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯದ ಔಚಿತ್ಯ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ದೂತನು ಇಂಥವನೋ ಆ ಒಡೆಯನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ ಆಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿ. ‘ಗತಯಃ’ (ಗತಿಗಳು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಅನೇಕ ಮಾರ್ಗಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಸಚಿವನೂ ವಾಕ್ಯಜ್ಞನೂ ಆದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿದ್ವಾಂಸನೇ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಗುಣಗಳು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿವೆ; ಆ ಕಪೀಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೇ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತಿನಂತೆ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುವೆವು.’ ‘ತಿಳಿದಿವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದನುವಿನ ಕಥನವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೂತನಿಗೆ ಸಮ್ಮಾನ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ — ಕೇವಲ ಒಡೆಯನ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ದೂತನ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಎಂದು. ಅವನ ಆ ನಿಪುಣ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾಯುಪುತ್ರ ಕಪಿ, ಜಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ, ಆಗ ಅವರೊಡನೆ ಸಖ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು. ದೂತನ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು, ಸುಗ್ರೀವನ ಜಯವೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆನಂದ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸರ್ಗವನ್ನು ಸಂಧಿಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಖ್ಯದ ಇಚ್ಛೆ ಹುಟ್ಟಿತು, ಸಂಗಮ ಮಾತ್ರ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ. ‘ಜಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಖ್ಯ ಕೇವಲ ಮೈತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ವಿಜಯದ ಉಪಾಯ. ‘ಸತ್ತಮ’ (ಸಜ್ಜನಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ വാക്ക് ഗ്രഹിച്ച് ഹനുമാൻ ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽനിന്ന് രാഘവന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്കു ചാടിച്ചെന്നു. ‘വിജ്ഞായ’ (ഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദത്താൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ആജ്ഞ കേൾക്കുക മാത്രമല്ല, അതിന്റെ താത്പര്യവും ഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഉത്തമദൂതന്റെ ഒന്നാമത്തെ ഗുണം. വാനരരൂപത്തിൽ വിശ്വാസം ജനിക്കില്ല എന്നു ചിന്തിച്ച്, മാരുതപുത്രൻ തന്റെ കപിരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച് തന്ത്രബുദ്ധിയോടെ ഭിക്ഷുരൂപം സ്വീകരിച്ചു. ‘ശഠബുദ്ധിതയാ’ (തന്ത്രബുദ്ധിയോടെ) എന്ന ശബ്ദം കപടത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, സ്വാമികാര്യത്തിനു നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവന്റെ നീതികൗശലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ മൃദുവും അതിമനോഹരവുമായ വാക്കോടെ വിനീതനായി സമീപിച്ച്, രാഘവന്മാരെ പ്രണമിച്ച് സംസാരിച്ചു, യഥാവിധി പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്തു. സത്യപരാക്രമികളും രാജർഷികളെയും ദേവന്മാരെയുംപോലെയുള്ളവരും കഠിനവ്രതരുമായ ആ താപസന്മാരെ യഥാവിധി പൂജിച്ച്, വാനരോത്തമൻ സ്വേച്ഛയാ മൃദുവായ വാക്ക് പറഞ്ഞു. പ്രണാമം, പ്രശംസ, പൂജ, മൃദുവാക്ക് — ഈ നാലു പടവുകളിലൂടെ ദൂതൻ സംഭാഷണം ആരംഭിക്കുന്നു. രണ്ടാം സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ആജ്ഞാപിച്ചതിന്റെ — ‘സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ ചെന്ന് അവരെ അറിയണം’ എന്നതിന്റെ — പാലനമാണ് ഇവിടെ. എന്നാൽ ഹനുമാൻ സ്വീകരിക്കുന്നത് ഭിക്ഷുരൂപമാണ്, സാധാരണമനുഷ്യരൂപമല്ല; കാരണം താപസന്മാരോട് താപസവേഷത്തിൽത്തന്നെ സംസാരിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം എന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. ദൂതന്റെ സ്വതന്ത്രപ്രജ്ഞ ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘യഥാവിധി പൂജിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ പാലനം പറയപ്പെടുന്നു.

‘ശ്രേഷ്ഠവർണരായ നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്ത് എങ്ങനെ എത്തി? മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളെയും മറ്റു വനചാരികളെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്, പമ്പാതീരത്തു വളരുന്ന വൃക്ഷങ്ങളെ ചുറ്റും നോക്കിക്കൊണ്ട്, ശുഭജലമുള്ള ഈ നദിയെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നിൽക്കുന്ന വേഗശാലികളായ നിങ്ങൾ ആരാണ്? ധൈര്യശാലികളും സ്വർണവർണരും മരവുരി ധരിച്ചവരും നെടുവീർപ്പിടുന്നവരും ശ്രേഷ്ഠഭുജരുമായി, ഈ ജീവികളെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന നിങ്ങൾ ആരാണ്?’ ഹനുമാൻ ആദ്യം പ്രത്യക്ഷമായതുതന്നെ വർണിക്കുന്നു — വേഷം താപസന്റേത്, തേജസ്സോ രാജാവിന്റേത്; നെടുവീർപ്പ് ശോകത്തിന്റേത്, കൈകളോ വീരന്റേത്. ഈ വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് അവന്റെ ചോദ്യത്തിന്റെ മൂലം. ‘സിംഹത്തെപ്പോലെ നോക്കുന്നവരും മഹാബലപരാക്രമികളുമായ വീരന്മാർ, ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലുള്ള വില്ലുകൾ ധരിച്ച ശത്രുനാശകർ; ശ്രീമാന്മാരും രൂപസമ്പന്നരും ശ്രേഷ്ഠവൃഷഭത്തിന്റെ വിക്രമമുള്ളവരും, ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള കൈകളുള്ളവരും ദ്യുതിമാന്മാരുമായ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ.’ സിംഹം, വൃഷഭം, ആന എന്നീ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളാൽ ക്രമമായി നോട്ടവും വിക്രമവും കൈകളും വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ചോദ്യം പലവിധത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കപ്പെടുന്നു — ‘എങ്ങനെ എത്തി’, ‘നിങ്ങൾ ആരാണ്’ എന്ന്; ഇതിലൂടെ സംഭാഷണത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നു. യഥാർഥത്തിൽ അവൻ അവരുടെ പരിചയം ഏറെക്കുറെ അറിയുന്നുണ്ട്; എങ്കിലും അവരുടെ വായിൽനിന്നുതന്നെ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇത് ദൂതകൗശലമാണ്. ‘ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട്’, ‘പീഡിപ്പിക്കുന്ന’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ ശകാരവും നിഹിതമാണ് — ശാന്തമായ വനത്തിൽ നിങ്ങളുടെ വരവോടെ ക്ഷോഭമുണ്ടായി എന്ന്. ‘സ്വർണവർണർ’ എന്ന വർണനയാൽ തപസ്സുകൊണ്ടും ക്ഷയിക്കാത്ത തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നെടുവീർപ്പിടുന്നവർ’ എന്നതിനാൽ ആന്തരികമായ ദുഃഖവും. ഇങ്ങനെ ബാഹ്യമായ തേജസ്സും ആന്തരികമായ ശോകവും ഒന്നിച്ചു കണ്ട് ഹനുമാൻ വിസ്മിതനായി.

‘നിങ്ങളുടെ പ്രഭയാൽ ഈ പർവതേന്ദ്രൻ പ്രകാശിതനായിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരെപ്പോലെ പ്രശസ്തരും രാജ്യത്തിന് അർഹരുമായ നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്ത് എങ്ങനെ എത്തി? താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും ജടാമണ്ഡലവും ധരിച്ച, പരസ്പരം സദൃശരായ വീരന്മാരായ നിങ്ങൾ ദേവലോകത്തുനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയതാണോ? യദൃച്ഛയാ ഭൂമിയിലെത്തിയ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ, വിശാലമായ മാറിടമുള്ള, ദേവരൂപികളായ മനുഷ്യർ! സിംഹത്തിന്റെ ചുമലുകളുള്ളവർ, മഹോത്സാഹികൾ, മദിച്ച കാളകളെപ്പോലെയുള്ളവർ; നിങ്ങളുടെ കൈകൾ നീണ്ടതും നന്നായി ഉരുണ്ടതും ഇരുമ്പുലക്കകൾപോലെയുള്ളതുമാണ്. എല്ലാ ആഭരണങ്ങൾക്കും അർഹമായ അവ എന്തുകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല? സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളുമുള്ള, വിന്ധ്യനും മേരുവും അലങ്കരിക്കുന്ന ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ രക്ഷിക്കാൻ നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും യോഗ്യരാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ഹനുമാൻ പ്രശംസയുടെ മറവിൽ പരീക്ഷ നടത്തുന്നു — ‘രാജ്യത്തിന് അർഹരായ നിങ്ങൾ എന്തിനു വനവാസികളായി?’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ അവൻ അവരുടെ വൃത്താന്തം പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു. ‘അലങ്കരിക്കപ്പെടാത്ത കൈകൾ’ എന്നത് ഒരു സൂക്ഷ്മസൂചനയാണ് — രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അവന്റെ അനുമാനം. സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പ്രശംസയാൽ വിശ്വാസം ഉണ്ടാക്കപ്പെടുന്നു, ചോദ്യത്താൽ പ്രയോജനം അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേവലോകത്തുനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയതാണോ?’ എന്ന ചോദ്യം പ്രശംസയുടെ ഉത്കർഷമാണ്; ‘യദൃച്ഛയാ ഭൂമിയിലെത്തിയ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ’ എന്ന ഉപമയാൽ ഇരുവരുടെയും തേജസ്സിന്റെ വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ ശീതളനായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ, ലക്ഷ്മണൻ തീക്ഷ്ണനായ സൂര്യനെപ്പോലെ. ‘ദേവരൂപികളായ മനുഷ്യർ’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഹനുമാൻ തന്റെ സന്ദേഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മനുഷ്യരാണ്, എന്നാൽ ദേവാകാരമുള്ളവർ. ‘സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളുമുള്ള, വിന്ധ്യനും മേരുവും അലങ്കരിക്കുന്ന’ എന്ന ഭൂമിവർണനയാൽ രാജ്യത്തിന്റെ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അവരുടെ യോഗ്യത മഹത്തരമാണെന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ‘ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവർ’ എന്നത് താപസചിഹ്നം, ‘താമരയിതൾക്കണ്ണുള്ളവർ’ എന്നത് രാജലക്ഷണം — വീണ്ടും അതേ വൈരുധ്യം.

‘വിചിത്രവും മിനുസമുള്ളതും വിചിത്രമായ ലേപനങ്ങളുള്ളതും സ്വർണാലംകൃതവുമായ ഈ രണ്ടു വില്ലുകൾ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധങ്ങൾപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആവനാഴികൾ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവയും കാണാൻ ശുഭമായവയുമാണ് — ജീവൻ അവസാനിപ്പിക്കുന്ന, ഘോരമായ, ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെക്കൊണ്ടെന്നപോലെ അവ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വലിയ അളവുള്ളതും വിസ്തൃതവും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതുമായ ഈ രണ്ടു വാളുകൾ പടംപൊഴിച്ച സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ വിരാജിക്കുന്നു.’ ആയുധങ്ങളുടെ ഈ വിസ്തൃതമായ വർണന രണ്ടു വിധത്തിൽ സാർഥകമാണ് — ഒരു വശത്ത് പ്രശംസ, മറുവശത്ത് ശങ്ക; കാരണം താപസന് ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? ‘ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന എന്നോട് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ടാണ് മറുപടി പറയാത്തത്?’ എന്ന് ഒടുവിൽ അവൻതന്നെ മൗനത്തിന്റെ കാരണം ചോദിക്കുന്നു — ഏറെ പറഞ്ഞു, ഉത്തരം ലഭിച്ചില്ല എന്ന ദൂതന്റെ വിനയപൂർവമായ പരിഭവം. സർപ്പോപമ മൂന്നു തവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ബാണങ്ങൾ ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ, വാളുകൾ പടംപൊഴിച്ച സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ; അതിലൂടെ ആയുധങ്ങളുടെ ഭയങ്കരത്വവും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വിചിത്രമായ ലേപനങ്ങളുള്ളവ’ എന്നത് വില്ലുകളുടെ അലങ്കാരമാണ്, രാജപുരുഷന്മാരുടെ ചിഹ്നംതന്നെ.

‘സുഗ്രീവൻ എന്നു പേരുള്ള ധർമാത്മാവായ ഒരു വാനരശ്രേഷ്ഠനുണ്ട്; ആ വീരൻ സഹോദരനാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട് ദുഃഖിതനായി ലോകം ചുറ്റിനടക്കുന്നു. വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ രാജാവായ ആ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവൻ അയച്ചിട്ടാണ് ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നത്; ഞാൻ ഹനുമാൻ എന്ന വാനരനാണ്. ആ ധർമാത്മാവ് നിങ്ങളോടു സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നെ അവന്റെ സചിവനായ, പവനപുത്രനായ വാനരനെന്ന് അറിഞ്ഞാലും — സുഗ്രീവന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി ഭിക്ഷുരൂപത്തിൽ മറഞ്ഞ്, ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു പോകുന്നവനും ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്നവനുമായി, ഋശ്യമൂകത്തിൽനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയവൻ.’ ഇവിടെ ദൂതൻ ആദ്യം സ്വാമിയെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, പിന്നെ തന്നെ; ആദ്യം പ്രയോജനം പറയുന്നു — സഖ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു എന്ന്; ഒടുവിൽ തന്റെ വേഷത്തിന്റെ കാരണം സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, അങ്ങനെ കപടശങ്ക ബാക്കിയാകാതിരിക്കാൻ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, വാക്യജ്ഞനും വാക്ചതുരനുമായ ഹനുമാൻ വീരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോട് പിന്നെ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല — പറയേണ്ടതു പറഞ്ഞശേഷം മൗനം പാലിക്കുന്നതും ദൂതന്റെ ഗുണമാണ്. ‘ഒരു’ എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാൻ സ്വാമിയെ സാധാരണനെന്നപോലെ നിർദേശിക്കുന്നു — അതിപ്രശംസ ദൂതന് ചേരുന്നതല്ല എന്ന നീതി. ‘ലോകം ചുറ്റിനടക്കുന്നു’ എന്നത് കരുണ ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു പോകുന്നവൻ, ഇഷ്ടംപോലെ രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ’ എന്ന് തന്നെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞതിലൂടെ അവൻ തന്റെ വായുപുത്രത്വവും സാമർഥ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഗർവം പ്രകടമാകുന്നില്ല. പറയേണ്ടതിന്റെ ക്രമവും നിപുണമാണ് — ആദ്യം സ്വാമിയുടെ ദുഃഖം, പിന്നെ തന്നെ അയച്ചത്, പിന്നെ സഖ്യാഭ്യർഥന, ഒടുവിൽ വേഷത്തിന്റെ കാരണം.

അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മുഖം പ്രസന്നമായ ശ്രീമാനായ രാമൻ അരികിൽ നിന്നിരുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇവൻ മഹാത്മാവായ കപീന്ദ്രൻ സുഗ്രീവന്റെ സചിവനാണ്; അവനെത്തന്നെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന എന്റെ അടുത്ത് ഇവൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ‘അവനെത്തന്നെ തേടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന’ എന്ന പദങ്ങളാൽ കവി ദൈവത്തിന്റെ അനുകൂലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആരെ തേടി പോകുകയായിരുന്നുവോ, അവന്റെ ദൂതൻതന്നെ സ്വയം വന്നെത്തി. ‘സൗമിത്രേ, സുഗ്രീവന്റെ സചിവനും വാക്യജ്ഞനും ശത്രുസംഹാരകനുമായ ആ കപിയോട് സ്നേഹത്തോടെ മധുരവാക്കുകളാൽ സംസാരിക്കൂ.’ രാമൻ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനെ നിയോഗിക്കുന്നു; ഇത് മര്യാദാപാലനമാണ് — ആദ്യസംഭാഷണം ഇളയവനാണ് നടത്തേണ്ടത് എന്ന നീതി, അല്ലെങ്കിൽ ദൂതനോട് ദൂതനെപ്പോലെതന്നെ പെരുമാറണം എന്ന നീതി. ‘മുഖം പ്രസന്നമായ’ എന്ന പദത്താൽ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം രാമന്റെ മുഖത്ത് ആദ്യമായി സന്തോഷം കാണപ്പെടുന്നു. ‘സ്നേഹത്തോടെ മധുരവാക്കുകളാൽ’ എന്നതിലൂടെ മറുപടിയുടെ രീതിയും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ഋഗ്വേദം അഭ്യസിക്കാത്തവനും യജുർവേദം ധരിക്കാത്തവനും സാമവേദം അറിയാത്തവനും ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല. തീർച്ചയായും ഇവൻ വ്യാകരണം മുഴുവൻ പലവട്ടം കേട്ടു പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്; ഇത്രയേറെ സംസാരിച്ചിട്ടും ഇവൻ ഒരു അപശബ്ദംപോലും പറഞ്ഞില്ല. ഇവന്റെ മുഖത്തോ കണ്ണുകളിലോ നെറ്റിയിലോ പുരികങ്ങളിലോ മറ്റ് ഏതെങ്കിലും അംഗങ്ങളിലോ ഒരിടത്തും ഒരു ദോഷവും കാണപ്പെട്ടില്ല. ഇവന്റെ വാക്ക് അതിവിസ്തരമല്ലാത്തതും സന്ദേഹമില്ലാത്തതും ഇഴയാത്തതും ഇടറാത്തതുമാണ്; അത് മാറിൽനിന്നുയർന്ന് കണ്ഠത്തിലൂടെ വരുന്നതും മധ്യമസ്വരത്തിലുള്ളതുമാണ്. സംസ്കാരവും ക്രമവും തികഞ്ഞ, അദ്ഭുതകരമായ, ഇഴയാത്ത, ഹൃദയത്തെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന കല്യാണമായ വാക്കാണ് ഇവൻ ഉച്ചരിക്കുന്നത്. മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിൽനിന്നു വ്യക്തമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഈ വിചിത്രമായ വാക്കിനാൽ ആരുടെ ചിത്തമാണ് പ്രസാദിക്കാത്തത് — വാളോങ്ങി നിൽക്കുന്ന ശത്രുവിന്റെപോലും!’ ഈ പ്രശംസ ഭാരതീയ വാഗ്വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു സംക്ഷിപ്തശാസ്ത്രംതന്നെയാണ് — ത്രയീവിദ്യ, വ്യാകരണസംസ്കാരം, അംഗചേഷ്ടകളുടെ നിർദോഷത, വാക്യത്തിന്റെ നാലു ഗുണങ്ങൾ, മാറ്, കണ്ഠം, ശിരസ്സ് എന്ന മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങൾ, മധ്യമസ്വരം. ഈ പ്രശംസയുടെ സവിശേഷത — രാമൻ ഹനുമാന്റെ ബലത്തെയോ രൂപത്തെയോ അല്ല, വാക്കിനെത്തന്നെയാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്; കാരണം ദൂതന്റെ മുഖ്യസാധനം വാക്കാണ്. ‘ഇത്രയേറെ സംസാരിച്ചിട്ടും ഒരു അപശബ്ദംപോലും പറഞ്ഞില്ല’ എന്നതാണ് പ്രശംസയുടെ സൂക്ഷ്മത — ഏറെ സംസാരിക്കുന്നവന് ദോഷം വരുക എളുപ്പമാണ്, എന്നിട്ടും ഇവിടെ ഒരു ദോഷംപോലും ഉണ്ടായില്ല. ‘മുഖത്തോ കണ്ണുകളിലോ…’ എന്ന ശ്ലോകത്താൽ അംഗചേഷ്ടകളുടെയും പരീക്ഷ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വക്താവിന്റെ അഭിപ്രായം മുഖത്തിലൂടെയും കണ്ണുകളിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു, അവിടെയും ഇവന് ദോഷമില്ല. ഈ ഭാഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടുമില്ല; ഇത് വൾഗേറ്റിന്റെ അലങ്കാരമാണ്. ശ്രോതാവിന്റെ ഹൃദയം പ്രസാദിക്കുന്നതാണ് വാക്കിന്റെ പരമഫലം എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ സിദ്ധാന്തം.

‘അനഘാ, ഏതൊരു രാജാവിന് ഇങ്ങനെയുള്ള ഒരു ദൂതൻ ഇല്ലയോ, അവന്റെ കാര്യങ്ങളുടെ ഗതികൾ എങ്ങനെ സിദ്ധിക്കും? ഏതൊരുവന് ഇത്തരം ഗുണഗണങ്ങളുള്ള കാര്യസാധകർ ഉണ്ടോ, അവന്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും ദൂതവാക്യങ്ങളാൽ പ്രേരിതമായി സിദ്ധിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ ഹനുമാനോടുള്ള പ്രശംസയെ സുഗ്രീവന്റെ ഭാഗ്യമായി പരിണമിപ്പിക്കുന്നു — ഉത്തമനായ ദൂതനാണ് രാജാവിന്റെ സിദ്ധിയുടെ മൂലം. ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവനുമായുള്ള സഖ്യത്തിന്റെ ഔചിത്യം സ്വയം സിദ്ധിക്കുന്നു; കാരണം ആരുടെ ദൂതൻ ഇങ്ങനെയാണോ, ആ സ്വാമിയും ശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കും എന്ന് അർഥാപത്തി. ‘ഗതികൾ’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ കാര്യസിദ്ധിയുടെ അനേകം മാർഗങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്യജ്ഞനായ സൗമിത്രി, സുഗ്രീവന്റെ സചിവനും വാക്യജ്ഞനുമായ പവനപുത്രനായ കപിയോടു പറഞ്ഞു — ‘വിദ്വാനേ, മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് അറിയാം; വാനരേശ്വരനായ ആ സുഗ്രീവനെത്തന്നെയാണ് ഞങ്ങൾ തേടുന്നത്. ഹനുമാനേ, സത്തമാ, സുഗ്രീവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് നീ ഇവിടെ പറയുന്നതുപോലെ, നിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ഞങ്ങൾ അത് അങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യും.’ ‘അറിയാം’ എന്ന വാക്കിനാൽ ദനു (കബന്ധൻ) പറഞ്ഞത് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘നിന്റെ വാക്കനുസരിച്ച്’ എന്നതിനാൽ ദൂതൻ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു — സ്വാമിയുടെ വാക്കനുസരിച്ചു മാത്രമല്ല, ദൂതന്റെ വാക്കനുസരിച്ചും എന്ന്. അവന്റെ ആ നിപുണമായ വാക്കു കേട്ട്, പ്രസന്നരൂപനായ പവനപുത്രനായ കപി ജയത്തിന്റെ സാധ്യതയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, അപ്പോൾ അവരോടു സഖ്യം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ദൂതന്റെ കാര്യം സിദ്ധിച്ചു, സുഗ്രീവന്റെ ജയം നിശ്ചിതമായി എന്നതാണ് അവന്റെ ആനന്ദം. ഇവിടെ കവി സർഗത്തെ ഒരു സന്ധിസ്ഥാനത്ത് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — സഖ്യത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം ഉണ്ടായി, സംഗമമോ അടുത്ത സർഗത്തിൽ. ‘ജയത്തിന്റെ സാധ്യതയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഹനുമാന്റെ ദീർഘദൃഷ്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സഖ്യം കേവലം മൈത്രിയല്ല, സുഗ്രീവന്റെ വിജയത്തിനുള്ള ഉപായമാണ്. ‘സത്തമാ’ (ശ്രേഷ്ഠാ) എന്ന സംബോധനയാൽ ലക്ഷ്മണൻ ദൂതന്റെ ഗുണങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുന്നു.

Having grasped what great-souled Sugrīva meant, Hanumān leapt from Mount Ṛṣyamūka to where the two Rāghavas were. "Grasped" is the point: he did not merely hear the order but understood its purpose, and that is the first virtue of a good envoy. Thinking that in monkey form he would win no trust, the son of the Wind set aside his own shape and, with a shrewd mind, took on the guise of a wandering mendicant. The word the poet uses for his cunning does not condemn deceit; it shows the practical skill of one engaged in his master's business. Then, approaching humbly, he bowed to the two Rāghavas and addressed them in a smooth and most pleasing voice, praising them as they deserved. Having honoured them in due form, the best of monkeys spoke freely and gently to those two of true valour, ascetics of strict vows who looked like royal sages and gods. Bowing, praise, honour and gentle words: in four steps the envoy opens the conversation. This carries out Sugrīva's order in the last sarga to go as an ordinary man and find out who they were — but Hanumān chooses the dress of a mendicant rather than of an ordinary man, understanding that ascetics are best met in an ascetic's guise. Here, for the first time, the envoy's own independent judgement shines out, and his honouring them in due form shows his courtesy.

"How have you two, so fair of complexion, come to this country, frightening the herds of deer and the other creatures of the forest, gazing all round at the trees on Pampā's bank and gracing this river of lovely water, swift ones? Who are you, steadfast and golden-hued, dressed in bark, sighing deeply, strong-armed, troubling the creatures here? You are heroes with a lion's gaze, of great strength and valour, destroyers of foes, holding bows like Indra's own; splendid and handsome, with the stride of the finest bulls, arms like elephants' trunks, radiant bulls among men." Hanumān begins by describing what is plain before him: the dress is an ascetic's but the splendour a king's; the sighs are of grief but the arms a warrior's. That contrast is the root of his question. With three comparisons — lion, bull and elephant — he pictures in turn their gaze, their stride and their arms. He asks the question over and over — how did you come, who are you — and so opens the door to conversation. In truth he already more or less knows who they are, yet he wants to hear it from their own lips; this is an envoy's skill. His words "frightening" and "troubling" carry a gentle reproach too, that their coming has disturbed a peaceful forest. "Golden-hued" shows a splendour that even austerity has not dimmed, "sighing" the grief within; seeing outer radiance and inner sorrow together, Hanumān is filled with wonder.

"This king of mountains is lit up by your radiance. You are like immortals and fit to be kings — how have you come to this country? Lotus-eyed heroes wearing coils of matted hair, each the very likeness of the other, have you come here from the world of the gods? Broad-chested, human yet godlike, you seem like the moon and the sun come down by chance to earth. You have lions' shoulders, great energy, you are like two rutting bulls, and your arms are long, rounded and like iron bars. Worthy of every ornament, why are they bare of ornaments? I think you two are fit to guard this whole earth with its seas and forests, adorned by the Vindhya and by Meru." Here Hanumān tests them under cover of praise: by asking why men fit for kingship live in the forest, he draws out their story. The bare arms are a subtle hint — he guesses they have given up a kingdom. As Sugrīva had ordered, trust is won by praise, and purpose is sought by questions. "Have you come from the world of the gods?" is the height of his praise, and the moon and sun suggest the difference in their radiance — Rāma cool like the moon, Lakṣmaṇa fierce like the sun. "Human yet godlike" betrays his own uncertainty: they are men, but with the look of gods. The picture of the earth with its seas and mountains shows how vast a kingdom he thinks them fit for. Once more the same contrast appears — matted hair, the ascetic's sign, and lotus eyes, the mark of a king.

"And these two bows of yours are wonderful, polished, finely inlaid and adorned with gold; they shine like Indra's thunderbolts. Your quivers are full of sharp arrows, fair to see, terrible arrows that end life, like blazing serpents. And these two swords, huge and broad, mounted in refined gold, shine like snakes that have cast off their slough." This long description of their weapons works two ways, as praise and as suspicion, for what need has an ascetic of weapons? The serpent image is used again and again — the arrows like blazing serpents, the swords like snakes new from their skins — so that the weapons are shown as both terrible and beautiful, and the inlaid bows are a mark of royalty. At the end Hanumān asks why they are silent: "When I speak to you like this, why do you not answer me?" He has said much and heard nothing, and this is the envoy's courteous reproach.

"There is a righteous monkey chief named Sugrīva, a hero wronged by his brother, who wanders the world in sorrow. I have come here sent by great-souled Sugrīva, king of the foremost monkeys; I am a monkey named Hanumān. Righteous Sugrīva wants your friendship. Know me for his counsellor, a monkey, the son of the Wind, disguised as a mendicant for Sugrīva's sake, who have come here from Ṛṣyamūka and can go where I please and take what shape I please." The envoy introduces first his master and then himself; first he states his purpose — Sugrīva seeks friendship — and last he himself reveals the reason for his disguise, so that no suspicion of trickery remains. Having said this to the two heroes, Hanumān, master of words and skilled in speech, said nothing more; to fall silent once the message is delivered is also an envoy's virtue. He speaks of his master modestly, as "a monkey chief named Sugrīva", for too much praise does not become an envoy, while "wanders the world in sorrow" stirs compassion. In saying he goes and changes shape at will, he hints at his power as the Wind's son, yet shows no pride. The order of his speech is skilful: first his master's sorrow, then his own mission, then the request for friendship, and last the reason for his disguise.

Hearing his words, the illustrious Rāma, his face bright with joy, said to his brother at his side: "This is the counsellor of great-souled Sugrīva, lord of the monkeys, the very one I was longing to meet, and he has come to me." The poet hints that fate is now favourable: the envoy of the very one they set out to find has come to them of his own accord. "Saumitri, answer this monkey, Sugrīva's counsellor, who knows how to speak, with sweet and friendly words, subduer of foes." Rāma does not speak himself but asks Lakṣmaṇa to — a matter of propriety, either because in a first meeting the younger should speak, or because an envoy is to be answered in the manner of an envoy. His joyful face is the first gladness seen on it for a long time, and even the manner of the reply, sweet and friendly, is laid down.

"No one who had not been trained in the Ṛgveda, who had not mastered the Yajurveda, who was not learned in the Sāmaveda, could speak like this. Surely he has studied the whole of grammar many times over, for though he has said a great deal he has not spoken one faulty word. In his face, his eyes, his forehead, his brows or any other limb I noticed no fault at all. His speech is not long-winded, not ambiguous, not halting and not strained; it rises from the chest, passes through the throat and keeps to a middle pitch. He speaks with refinement and in due order, wonderfully, without hesitation, in words that gladden the heart. Whose heart would not be won by such marvellous speech, formed at the three places of utterance — even an enemy's, with sword raised?" This praise is a small treatise on the Indian science of speech: the three Vedas, the discipline of grammar, faultless bearing, the four virtues of good speech, the three places — chest, throat and head — where sound is formed, and the middle pitch. What is striking is that Rāma praises neither Hanumān's strength nor his looks but only his speech, for speech is an envoy's chief instrument. There is subtlety in "though he said much, he made no slip": a man who talks much easily errs, yet here not one fault appeared. The verse on his face and eyes shows that his bearing too was tested, since a speaker's meaning shows in face and eyes, and there too he was flawless. The principle here is that speech reaches its highest end when it wins the listener's heart.

"Blameless one, if a king has no such envoy, how can his undertakings succeed? But the king whose agents have such a wealth of virtues achieves all his aims, set in motion by his envoy's words." Here Rāma turns his praise of Hanumān into praise of Sugrīva's good fortune: a fine envoy is the root of a king's success. And by this the rightness of friendship with Sugrīva is proved of itself, for a master whose envoy is such a one must himself be excellent. The "courses" of undertakings, in the plural, suggest the many roads to success.

So addressed, Saumitri, himself a master of words, spoke to the son of the Wind, Sugrīva's eloquent counsellor: "Learned one, we know the virtues of great-souled Sugrīva, and it is Sugrīva, lord of the leaping folk, whom we have been seeking. Just as you tell us here on Sugrīva's behalf, so, best of beings, we will do at your word." "We know" recalls what Kabandha, the son of Danu, had told them, and "at your word" honours the envoy — they will act not only on his master's word but on his own. Hearing that skilful answer, the son of the Wind was overjoyed; setting his mind on the winning of victory, he wished then to make friendship between them. His joy is that his errand has succeeded and Sugrīva's victory is now assured. Fixing his mind on victory shows his foresight: to him the friendship is not mere friendship but the means of Sugrīva's triumph. Addressing him as "best of beings", Lakṣmaṇa acknowledges the envoy's virtues. The poet ends the sarga at the joint: the wish for friendship is born here, and the meeting comes in the next sarga.