पूर्वस्मिन् सर्गे जामदग्न्यः रामः स्वतपोर्जितान् लोकान् हारयित्वा निर्वीर्यः सन् महेन्द्रं पर्वतं गतः। तस्मिन् गते सति दाशरथिः रामः प्रशान्तात्मा भूत्वा तत् महत् वैष्णवं धनुः अप्रमेयाय वरुणाय हस्ते ददौ; न हि सः तत् आयुधं स्वार्थाय अधारयत्, अपि तु यस्य तत् निधिः तस्मै एव प्रत्यर्पितवान्। ततः महायशाः सः वसिष्ठप्रमुखान् ऋषीन् अभिवाद्य, भार्गवभयेन विकलं पितरं दशरथं दृष्ट्वा, रघुनन्दनः प्रोवाच — ‘जामदग्न्यः रामः गतः; अतः भवता नाथेन पालिता इयं हस्त्यश्वरथपदातिमयी चतुरङ्गिणी सेना अयोध्याभिमुखी प्रयातु’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न स्वविजयं श्लाघते, अपि तु प्रथमं गुरून् अभिवादयति, ततः च पितुः विषादं शमयितुं यतते। एवं युद्धप्रसङ्गम् अतीत्य शान्तिप्रसङ्गः आरभ्यते, यात्रा च पुनः अयोध्याभिमुखी भवति।

रामस्य एतत् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः पुत्रं बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य तस्य मूर्ध्नि उपाजिघ्रत्। ‘रामः गतः’ इति पुनः पुनः श्रुत्वा सः हृष्टः प्रमुदितः च अभवत्। तदा सः आत्मानं पुत्रं च पुनः जातम् इव अमन्यत; भार्गवस्य आगमनकाले हि उभौ अपि मृतप्रायौ आस्ताम्, अधुना च उभयोः जीवितं प्रत्यागतम् इव। ततः सः सेनां चोदयित्वा तया सह शीघ्रम् अयोध्यां पुरीम् अगच्छत्। सा पुरी पताकाभिः ध्वजैः च शोभिता, दर्शनीया रम्या, तूर्याणाम् उद्घुष्टैः निनादिता च आसीत्; नगरवासिनः हि राज्ञः पुत्राणां च आगमनं प्रतीक्षमाणाः पूर्वम् एव सर्वं सज्जीकृतवन्तः। एवं यः मार्गः भार्गवशोकेन आरब्धः, सः उत्सवेन समाप्यते। तेन दशरथस्य चिरकालिकं भयं सर्वथा निवृत्तम्।

तस्याः नगर्याः राजमार्गाः जलेन सिक्ताः आसन्, तत्र तत्र च कुसुमोत्कराः प्रकीर्णाः। राज्ञः प्रवेशेन सुमुखाः प्रसन्नवदनाः मङ्गलद्रव्यपाणयः पौराः मार्गस्य उभयतः स्थिताः; केचित् दधिदूर्वाक्षतान्, केचित् प्रदीपान् धृतवन्तः। एवं जनौघैः समलङ्कृतां जनैः सम्पूर्णां नगरीं राजा प्राविशत्। पौराः पुरवासिनः द्विजाः च दूरम् अभिगत्य तं प्रत्युद्गताः, आशीर्भिः च अभिनन्दितवन्तः। ततः श्रीमद्भिः कान्तिमद्भिः पुत्रैः अनुगतः महायशाः श्रीमान् राजा हिमवत्सदृशम् उन्नतं शुभ्रं प्रियं गृहं प्रविवेश। अत्र कविः नगरस्य हर्षं राजकुलस्य च समृद्धिं समम् एव दर्शयति; विवाहयात्रायाः फलं सर्वेषां प्रीतिः एव। मार्गे तूर्यनादाः, वेदघोषाः, स्त्रीणां मङ्गलगीतानि च मिश्रीभूतानि शुश्रुविरे। एवं राजा न एकाकी, अपि तु समग्रेण नगरेण सह स्वगृहं प्रविष्टः।

गृहे स्वजनैः अभीष्टैः च कामैः सुपूजितः राजा ननन्द; बहुकालानन्तरं तस्य गृहं पुनः पूर्णम् अभवत्। कौसल्या सुमित्रा सुमध्यमा कैकेयी अन्याः च राजयोषितः वधूप्रतिग्रहे युक्ताः अभवन्। ताः नृपपत्न्यः महाभागां जनकदुहितरं सीताम्, यशस्विनीम् ऊर्मिलाम्, कुशध्वजस्य द्वे अपि कन्ये माण्डवीं श्रुतकीर्तिं च यानेभ्यः अवतार्य सादरं जगृहुः। मङ्गलगीतैः आलापनैः गृहप्रवेशकालिकैः होमैः च शोभिताः ताः वध्वः क्षौमवाससः, शुभ्रैः अतसीवस्त्रैः अलङ्कृताः आसन्। एवं मिथिलायां कृतः विवाहः अयोध्यायां गृहे प्रतिष्ठां प्राप्नोति; चतस्रः अपि वध्वः रघुकुलस्य नूतनां श्रियम् आवहन्ति। कौसल्यायाः पुत्रः रामः, कैकेय्याः भरतः, सुमित्रायाः लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च; अतः चतसृणाम् अपि वधूनां स्वागतं सर्वाभिः राजपत्नीभिः समम् एव कृतम्।

ताः राजयोषितः वधूः शीघ्रं देवतायतनानि नीत्वा तत्र कुलदेवताः प्रत्यपूजयन्; कुले नूतनागतानां प्रथमं देवार्चनम् एव विधिः। सर्वाः राजसुताः अभिवादनीयान् श्वशुरं श्वश्रूः गुरुजनान् च यथाविधि अभिवाद्य, ततः मुदिताः स्वैः भर्तृभिः सह रहसि रेमिरे। कृतदाराः कृतास्त्राः सधनाः ससुहृज्जनाः च ते नरर्षभाः पितरं शुश्रूषमाणाः सुखेन वर्तन्ते स्म; अस्त्रविद्या, विवाहः, धनम्, सुहृज्जनः, पितृसेवा च — एतैः पञ्चभिः तेषां गृहस्थजीवनं पूर्णम् आसीत्। एवं कतिपये काले गते रघुनन्दनः राजा दशरथः कैकयीपुत्रं भरतं प्रति वचनम् अब्रवीत्।

‘पुत्रक, अयं केकयराजस्य पुत्रः वीरः युधाजित् ते मातुलः अस्माकं गृहे वसति; सः च त्वां स्वदेशं नेतुम् एव आगतः, बहूनि च दिनानि प्रतीक्षमाणः स्थितः’ इति। अत्र ‘पुत्रक’ इति स्नेहवचनम्; राजा न आज्ञापयति, अपि तु मातुलस्य इच्छां निवेदयति एव। दशरथस्य एतत् वचनं श्रुत्वा कैकयीसुतः भरतः मातुलेन सह गन्तुं मनः अकरोत्। युधाजित् हि भागिनेयं द्रष्टुं नेतुं च विवाहकाले एव मिथिलाम् आगतः आसीत्; अधुना अयोध्यायां तत् प्रयोजनं सिध्यति।

सः तदा शत्रुघ्नसहितः प्रस्थानाय अभिचक्राम; भरतशत्रुघ्नौ हि सर्वदा अविभक्तौ एव वर्तेते। शूरः नरश्रेष्ठः भरतः पितरम्, अक्लिष्टकारिणं रामम्, सर्वाः मातॄः च आपृच्छ्य तेषाम् अनुज्ञां गृहीत्वा शत्रुघ्नेन सह ययौ; न कञ्चित् अपि अनापृष्टं त्यक्त्वा गतः। युधाजित् अपि सशत्रुघ्नं भरतं प्राप्य प्रहर्षितः सन् स्वपुरं प्राविशत्। भरतः च केवलं मातुः कैकेय्याः अनुमतिम् अपेक्ष्य न गतः, अपि तु सर्वासाम् एव मातॄणाम्; एतेन तस्य समदृष्टिः सूच्यते।

तस्य पिता केकयराजः तेन सुतरां तुतोष; दौहित्रस्य आगमनं हि तस्य चिरप्रार्थितम् आसीत्। भरते गते सति रामः महाबलः लक्ष्मणः च तदा देवसंकाशं पितरं नित्यम् एव पूजयामासतुः; भ्रातरि भरते दूरं गते अपि अवशिष्टौ पुत्रौ पितुः सेवायां न प्रमादं कुरुतः। रामः च पितुः आज्ञां पुरस्कृत्य सर्वशः पौराणां कार्याणि अकरोत्। रामः स्वयं राजकार्येषु व्यापृतः सन् अपि पितुः पादसेवां न अत्यजत्।

यानि पौराणां प्रियाणि हितानि च, तानि सर्वाणि सः चकार; न केवलं प्रियं करोति, अपि तु हितम् अपि — इति अत्र विशेषः, यतः प्रियं हितं च सर्वदा न समानम्। परमयन्त्रितः अत्यन्तसंयतः सः मातृभ्यः मातृकार्याणि कृत्वा, काले काले गुरूणां गुरुकार्याणि अपि अन्ववैक्षत। एवं रामस्य आचरणेन दशरथः, वेदज्ञाः ब्राह्मणाः, नैगमाः वणिजः च प्रीताः अभवन्। प्रजानाम् इच्छा एका, हितं च अन्यत् भवितुम् अर्हति; रामः तु उभयम् अपि समम् एव साधयति स्म।

रामस्य शीलेन सद्वृत्तेन च सर्वे विषयवासिनः संतुष्टाः आसन्। तेषां चतुर्णां भ्रातॄणां मध्ये सत्यपराक्रमः रामः लोके अतियशाः, सर्वेषां भूतानां मध्ये स्वयम्भूः ब्रह्मा इव गुणवत्तरः च बभूव। इयम् उपमा रामस्य माहात्म्यं न बलेन, अपि तु गुणैः एव मापयति। सः च सीतया सार्धं बहून् ऋतून् विजहार, गृहस्थधर्मस्य सुखं च अनुभवति स्म। चत्वारः अपि भ्रातरः गुणवन्तः आसन्, किन्तु तेषु रामः अधिकः एव।

मनस्वी रामः तद्गतमनाः सन् तस्याः हृदये समर्पितः आसीत्; उभयोः चित्ते एकम् एव प्रतिबिम्बम् आसीत्। सीता रामस्य प्रिया आसीत्, यतः सा पित्रा दशरथेन स्वयं वृताः दाराः इति; कुलधर्मेण अपि सा पूज्या। तस्याः शीलगुणात् रूपगुणात् च रामस्य प्रीतिः भूयः अभिवर्धते स्म; तस्याः च हृदये भर्ता द्विगुणम् एव परिवर्तते स्म। रामः सीताम्, सीता च रामम् — इति परस्परं समर्पणं कविना समवचनैः एव वर्णितम्।

हृदयं हृदा एव अन्तर्गतम् अपि भावं व्यक्तम् आख्याति; मैथिली जनकात्मजा तु तस्य हार्दं भावं विशेषेण भूयः अजानात्, वचनेन विना एव अवगच्छति स्म। रूपे सा देवताभिः समा, मूर्तिमती श्रीः इव च आसीत्। एवम् अभिकामया उत्तमराजकन्यया समेयिवान् राजर्षिसुतः विभुः रामः मुदान्वितः श्रिया सह विष्णुः इव अतीव शुशुभे। अनेन एव वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः बालकाण्डं च समाप्यते। बालकाण्डेन सह रामस्य बाल्यम्, विश्वामित्रात् अस्त्रशिक्षा, धनुर्भङ्गः, विवाहः च समाप्ताः; अग्रिमे अयोध्याकाण्डे नूतनः प्रसङ्गः आरभ्यते।

క్రిందటి సర్గలో జామదగ్న్య రాముడు తపస్సుతో సంపాదించిన తన లోకాలను కోల్పోయి, శక్తిహీనుడై మహేంద్ర పర్వతానికి వెళ్ళాడు. అతడు వెళ్ళిపోయాక దశరథ కుమారుడైన రాముడు ప్రశాంత మనస్కుడై ఆ గొప్ప వైష్ణవ ధనుస్సును అపారమహిముడైన వరుణుడి చేతికి ఇచ్చాడు; అతడు ఆ ఆయుధాన్ని తన స్వార్థం కోసం ధరించలేదు, అది ఎవరి నిధియో అతడికే తిరిగి అప్పగించాడు. ఆ తరువాత మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ రఘునందనుడు వసిష్ఠుడు మొదలైన ఋషులకు నమస్కరించి, భార్గవుడి భయంతో కలవరపడిన తండ్రి దశరథుణ్ణి చూసి ఇలా అన్నాడు: ‘జామదగ్న్య రాముడు వెళ్ళిపోయాడు; కాబట్టి ప్రభువైన మీచేత పాలించబడే ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, కాల్బలంతో కూడిన ఈ చతురంగ సేన అయోధ్య వైపు బయలుదేరుగాక.’ ఇక్కడ గమనించాలి: రాముడు తన విజయాన్ని పొగడుకోడు; మొదట గురువులకు నమస్కరిస్తాడు, తరువాత తండ్రి విషాదాన్ని శమింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఈ విధంగా యుద్ధ ప్రసంగం దాటి శాంతి ప్రసంగం ఆరంభమవుతుంది; ప్రయాణం మళ్ళీ అయోధ్య వైపు సాగుతుంది.

రాముడి ఈ మాట విని దశరథ మహారాజు కుమారుణ్ణి రెండు చేతులతో గట్టిగా కౌగిలించుకొని అతడి శిరస్సును ఆఘ్రాణించాడు. ‘రాముడు వెళ్ళిపోయాడు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ విని అతడు సంతోషించి ఆనందపడ్డాడు. అప్పుడు అతడు తనకూ కుమారుడికీ మళ్ళీ జన్మ కలిగినట్లు భావించాడు; భార్గవుడు వచ్చినప్పుడు ఇద్దరూ చచ్చినంత పనయ్యారు, ఇప్పుడు ఇద్దరికీ ప్రాణాలు తిరిగి వచ్చినట్లుంది. ఆ తరువాత అతడు సేనను ప్రేరేపించి, దానితో కలిసి త్వరగా అయోధ్యా నగరానికి వెళ్ళాడు. ఆ నగరం పతాకలతో, ధ్వజాలతో శోభిస్తూ, చూడముచ్చటగా, రమణీయంగా, వాద్యఘోషలతో మారుమోగుతూ ఉంది; రాజు, రాజకుమారుల రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్న నగరవాసులు ముందే అంతా సిద్ధం చేశారు. ఇలా భార్గవుడి వల్ల కలిగిన శోకంతో మొదలైన మార్గం ఉత్సవంతో ముగుస్తుంది. దానితో దశరథుడి దీర్ఘకాలపు భయం పూర్తిగా తొలగిపోయింది.

ఆ నగరపు రాజమార్గాలు నీటితో తడుపబడ్డాయి, అక్కడక్కడ పూలరాశులు చల్లబడ్డాయి. రాజు ప్రవేశిస్తున్నందుకు ప్రసన్న ముఖాలతో, మంగళద్రవ్యాలు చేతబట్టుకొని పౌరులు మార్గానికి ఇరువైపులా నిలిచారు; కొందరు పెరుగు, గరిక, అక్షతలు, కొందరు దీపాలు పట్టుకున్నారు. ఇలా జనసమూహాలతో అలంకరించబడిన, జనంతో నిండిన నగరంలోకి రాజు ప్రవేశించాడు. పౌరులు, నగరవాసులు, బ్రాహ్మణులు చాలా దూరం ఎదురువెళ్ళి అతణ్ణి స్వాగతించి ఆశీర్వాదాలతో అభినందించారు. ఆ తరువాత శ్రీమంతులు, కాంతిమంతులు అయిన కుమారులు వెంట రాగా, మహాకీర్తిమంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన రాజు హిమవంతం వలె ఉన్నతమైన, తెల్లని, ప్రియమైన తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ కవి నగరపు సంతోషాన్నీ రాజకుటుంబపు సమృద్ధినీ సమానంగా చూపుతున్నాడు; వివాహయాత్ర ఫలం అందరి సంతోషమే. దారిలో వాద్యనాదాలు, వేదఘోషలు, స్త్రీల మంగళగీతాలు కలిసి వినిపించాయి. ఈ విధంగా రాజు ఒంటరిగా కాదు, నగరమంతటితో కలిసి తన ఇంటిలోకి ప్రవేశించాడు.

ఇంట్లో స్వజనులచేత, కోరుకున్న భోగాలచేత చక్కగా సత్కరించబడి రాజు ఆనందించాడు; చాలాకాలం తరువాత అతడి ఇల్లు మళ్ళీ నిండుగా అయింది. కౌసల్య, సుమిత్ర, సన్నని నడుము గల కైకేయి, ఇతర రాణులు కోడళ్ళను ఆహ్వానించడంలో నిమగ్నులయ్యారు. ఆ రాజపత్నులు మహాభాగ్యవతి అయిన జనకుడి కుమార్తె సీతను, కీర్తిమతి అయిన ఊర్మిళను, కుశధ్వజుడి ఇద్దరు కుమార్తెలు మాండవి, శ్రుతకీర్తులను వాహనాల నుండి దించి ఆదరంగా ఆహ్వానించారు. మంగళగీతాలతో, ఆలాపనలతో, గృహప్రవేశ సమయపు హోమాలతో శోభిల్లిన ఆ కోడళ్ళు పట్టువస్త్రాలు ధరించి, తెల్లని నారవస్త్రాలతో అలంకరించబడి ఉన్నారు. ఈ విధంగా మిథిలలో జరిగిన వివాహం అయోధ్యలో ఇంట్లో ప్రతిష్ఠ పొందుతుంది; నలుగురు కోడళ్ళూ రఘువంశానికి కొత్త శోభను తెస్తున్నారు. కౌసల్య కుమారుడు రాముడు, కైకేయి కుమారుడు భరతుడు, సుమిత్ర కుమారులు లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు; అందుచేత నలుగురు కోడళ్ళకూ రాణులందరూ సమానంగానే స్వాగతం పలికారు.

ఆ రాణులు కోడళ్ళను త్వరగా దేవాలయాలకు తీసుకువెళ్ళి అక్కడ కులదేవతలను పూజింపజేశారు; వంశంలోకి కొత్తగా వచ్చినవారికి మొదట దేవతార్చనయే విధి. రాజకుమార్తెలందరూ నమస్కరించదగిన మామగారికి, అత్తగార్లకు, గురుజనులకు యథావిధిగా నమస్కరించి, ఆ తరువాత సంతోషంతో తమ భర్తలతో ఏకాంతంలో ఆనందించారు. వివాహమైనవారు, అస్త్రవిద్య నేర్చినవారు, ధనవంతులు, మిత్రజనంతో కూడినవారు అయిన ఆ నరశ్రేష్ఠులు తండ్రికి సేవ చేస్తూ సుఖంగా ఉన్నారు; అస్త్రవిద్య, వివాహం, ధనం, మిత్రజనం, పితృసేవ — ఈ ఐదింటితో వారి గృహస్థజీవితం పూర్ణమైంది. ఇలా కొంతకాలం గడిచాక రఘునందనుడైన దశరథ మహారాజు కైకేయి కుమారుడైన భరతుడితో ఒక మాట అన్నాడు.

‘నాయనా, కేకయరాజు కుమారుడు, నీ మేనమామ అయిన వీరుడు యుధాజిత్తు మన ఇంట్లో ఉన్నాడు; అతడు నిన్ను తన దేశానికి తీసుకువెళ్ళడానికే వచ్చి, చాలా రోజులుగా ఎదురుచూస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ ‘పుత్రక’ (నాయనా) అనేది ప్రేమపూర్వకమైన మాట; రాజు ఆజ్ఞాపించడం లేదు, మేనమామ కోరికను విన్నవిస్తున్నాడు మాత్రమే. దశరథుడి ఈ మాట విని కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు మేనమామతో కలిసి వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. యుధాజిత్తు మేనల్లుణ్ణి చూడటానికి, తీసుకువెళ్ళడానికి వివాహ సమయంలోనే మిథిలకు వచ్చాడు; ఇప్పుడు అయోధ్యలో ఆ ప్రయోజనం నెరవేరుతోంది.

అప్పుడు అతడు శత్రుఘ్నుడితో కలిసి ప్రయాణానికి బయలుదేరాడు; భరత శత్రుఘ్నులు ఎప్పుడూ విడివడకుండానే ఉంటారు. శూరుడు, నరశ్రేష్ఠుడు అయిన భరతుడు తండ్రి వద్ద, శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడి వద్ద, తల్లులందరి వద్ద సెలవు తీసుకొని, వారి అనుమతి పొంది శత్రుఘ్నుడితో కలిసి వెళ్ళాడు; ఎవరినీ అడగకుండా విడిచి వెళ్ళలేదు. యుధాజిత్తు కూడా శత్రుఘ్నుడితో కూడిన భరతుణ్ణి పొంది ఎంతో సంతోషించి తన నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. భరతుడు తన తల్లి కైకేయి అనుమతి మాత్రమే కోరి వెళ్ళలేదు, తల్లులందరి అనుమతి కోరాడు; దీనితో అతడి సమదృష్టి సూచించబడుతుంది.

యుధాజిత్తు తండ్రి అయిన కేకయరాజు అతడి రాకతో ఎంతో సంతోషించాడు; మనుమడి రాక అతడు చిరకాలంగా కోరుకుంటున్నది. భరతుడు వెళ్ళిన తరువాత రాముడు, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు అప్పుడు దేవసమానుడైన తండ్రిని నిత్యమూ పూజించారు; సోదరుడు దూరంగా వెళ్ళినా మిగిలిన ఇద్దరు కుమారులు తండ్రి సేవలో ఏమాత్రం అజాగ్రత్త చూపలేదు. రాముడు తండ్రి ఆజ్ఞను ముందుంచుకొని పౌరుల కార్యాలన్నిటినీ నిర్వర్తించాడు. రాజకార్యాలలో నిమగ్నుడై ఉన్నా రాముడు తండ్రి పాదసేవను విడిచిపెట్టలేదు.

పౌరులకు ప్రియమైనవీ హితమైనవీ అన్నిటినీ అతడు చేశాడు; ప్రియమైనవి మాత్రమే కాదు, హితమైనవి కూడా — ఇదే ఇక్కడ విశేషం, ఎందుకంటే ప్రియమూ హితమూ ఎల్లప్పుడూ ఒకటి కావు. అత్యంత నిగ్రహం గల అతడు తల్లులకు తల్లుల కార్యాలు చేసి, సమయానుసారంగా గురువుల కోసం గురుకార్యాలను కూడా పర్యవేక్షించాడు. ఈ విధంగా రాముడి ఆచరణతో దశరథుడు, వేదజ్ఞులైన బ్రాహ్మణులు, నగరవాసులైన వర్తకులు సంతోషించారు. ప్రజల కోరిక ఒకటి, వారి హితం మరొకటి కావచ్చు; రాముడు మాత్రం రెండింటినీ సమానంగా సాధించేవాడు.

రాముడి శీలంతో, సత్ప్రవర్తనతో దేశవాసులందరూ సంతుష్టులయ్యారు. ఆ నలుగురు సోదరులలో సత్యపరాక్రముడైన రాముడు లోకంలో అత్యంత కీర్తిమంతుడై, సర్వప్రాణులలో స్వయంభువైన బ్రహ్మలాగా అధిక గుణవంతుడయ్యాడు. ఈ ఉపమానం రాముడి మాహాత్మ్యాన్ని బలంతో కాదు, గుణాలతోనే కొలుస్తుంది. అతడు సీతతో కలిసి ఎన్నో ఋతువులు విహరించాడు, గృహస్థధర్మపు సుఖాన్ని అనుభవించాడు. నలుగురు సోదరులూ గుణవంతులే, కానీ వారిలో రాముడు అధికుడు.

మనస్వి అయిన రాముడు ఆమెపైనే మనస్సు నిలిపి, ఆమె హృదయంలో తనను తాను సమర్పించుకున్నాడు; ఇద్దరి మనస్సులలోనూ ఒకే ప్రతిబింబం ఉండేది. సీత రాముడికి ప్రియమైనది, ఎందుకంటే ఆమె తండ్రి (దశరథుడు) స్వయంగా ఎంచుకున్న భార్య; కులధర్మం చేత కూడా ఆమె పూజనీయురాలు. ఆమె శీలగుణం వల్ల, రూపగుణం వల్ల రాముడి ప్రేమ మరింతగా పెరిగేది; ఆమె హృదయంలో కూడా భర్త రెట్టింపుగా నెలకొని ఉండేవాడు. రాముడు సీతకు, సీత రాముడికి — ఈ పరస్పర సమర్పణను కవి సమానమైన మాటలతోనే వర్ణించాడు.

హృదయమే హృదయంతో లోపల దాగిన భావాన్ని కూడా స్పష్టంగా చెబుతుంది; మైథిలి, జనకుడి కుమార్తె అయిన సీత మాత్రం అతడి హృదయభావాన్ని ఇంకా ప్రత్యేకంగా, మరింతగా తెలుసుకునేది; మాట లేకుండానే గ్రహించేది. రూపంలో ఆమె దేవతలతో సమానురాలు, మూర్తీభవించిన లక్ష్మిలా ఉండేది. ఇలా తనను ప్రేమించే ఉత్తమ రాజకన్యతో కూడిన, రాజర్షి కుమారుడు, ప్రభువు అయిన రాముడు ఆనందంతో, లక్ష్మితో కూడిన విష్ణువులాగా ఎంతో శోభించాడు. వంశస్థ వృత్తంలోని ఈ శ్లోకంతోనే సర్గా, బాలకాండా ముగుస్తాయి. బాలకాండతో పాటు రాముడి బాల్యం, విశ్వామిత్రుడి వద్ద అస్త్రశిక్షణ, ధనుర్భంగం, వివాహం ముగిశాయి; రాబోయే అయోధ్యాకాండలో కొత్త ప్రసంగం ఆరంభమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜாமதக்னிய ராமர் தவத்தால் ஈட்டிய தம் உலகங்களை இழந்து, வலிமையிழந்தவராக மகேந்திர மலைக்குச் சென்றார். அவர் சென்றதும் தசரத ராமன் அமைதியான மனத்துடன் அந்தப் பெரிய வைஷ்ணவ வில்லை அளவிட முடியாத வருணனின் கையில் அளித்தான்; அவன் அந்த ஆயுதத்தைத் தன் நலனுக்காக வைத்துக்கொள்ளவில்லை; அது யாருடைய வைப்புப் பொருளோ அவரிடமே திருப்பி ஒப்படைத்தான். பின்னர் பெரும்புகழ் கொண்ட அந்த ரகுநந்தனன் வசிஷ்டர் முதலான ரிஷிகளை வணங்கி, பார்கவர் மீதான அச்சத்தால் கலங்கியிருந்த தந்தை தசரதனைக் கண்டு கூறினான்: ‘ஜாமதக்னிய ராமர் சென்றுவிட்டார்; ஆகவே தலைவராகிய தங்களால் காக்கப்படும் யானை, குதிரை, தேர், காலாள் ஆகியவை கொண்ட இந்த நால்வகைப் படை அயோத்தியை நோக்கிப் புறப்படட்டும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ராமன் தன் வெற்றியைப் புகழ்ந்துகொள்ளவில்லை; முதலில் குருமாரை வணங்குகிறான்; பின்னர் தந்தையின் கலக்கத்தைத் தணிக்க முயல்கிறான். இவ்வாறு போர்ச் சூழல் கடந்து அமைதிச் சூழல் தொடங்குகிறது; பயணமும் மீண்டும் அயோத்தியை நோக்கித் திரும்புகிறது.

ராமனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்ட மன்னர் தசரதன் மகனைக் கைகளால் அணைத்து அவன் உச்சியை முகர்ந்தான். ‘ராமர் சென்றுவிட்டார்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் கேட்டு அவன் மகிழ்ந்து களிப்புற்றான். அப்போது அவன் தன்னையும் தன் மகனையும் மறுபிறவி எடுத்தவர்களாகவே கருதினான்; பார்கவர் வந்தபோது இருவரும் இறந்தவர்களுக்குச் சமமாக இருந்தனர்; இப்போது இருவருக்கும் உயிர் திரும்பி வந்தது போலாயிற்று. பின்னர் அவன் படையை முடுக்கிவிட்டு, அதனுடன் விரைவில் அயோத்தி நகரை அடைந்தான். அந்த நகரம் பதாகைகளாலும் கொடிகளாலும் அழகுற்று, காண்பதற்கு இனியதாகவும் ரம்மியமாகவும், வாத்திய முழக்கங்களால் ஒலித்துக்கொண்டும் இருந்தது; நகர மக்கள் மன்னனின் மற்றும் புதல்வர்களின் வருகையை எதிர்பார்த்து முன்னதாகவே எல்லாவற்றையும் தயார் செய்திருந்தனர். இவ்வாறு பார்கவர் தந்த துயரத்தோடு தொடங்கிய பயணம் விழாக்கோலத்தோடு நிறைவுறுகிறது. அதனால் தசரதனின் நெடுநாள் அச்சம் முற்றிலும் நீங்கியது.

அந்த நகரின் ராஜவீதிகள் நீர் தெளிக்கப்பட்டிருந்தன; ஆங்காங்கே மலர்க்குவியல்கள் தூவப்பட்டிருந்தன. மன்னன் நுழைவதால் மலர்ந்த முகத்துடன், மங்கலப் பொருள்களைக் கையில் ஏந்திய நகர மக்கள் வீதியின் இருபுறமும் நின்றனர்; சிலர் தயிர், அறுகம்புல், அட்சதை ஆகியவற்றையும், சிலர் விளக்குகளையும் ஏந்தியிருந்தனர். இவ்வாறு மக்கள் திரளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட, மக்கள் நிறைந்த நகருக்குள் மன்னன் நுழைந்தான். நகர மக்களும் ஊரில் வசிப்போரும் அந்தணர்களும் நெடுந்தொலைவு சென்று அவனை எதிர்கொண்டு ஆசீர்வாதங்களால் வாழ்த்தினர். பின்னர் திருவும் ஒளியும் பொலிந்த புதல்வர்கள் பின்தொடர, பெரும்புகழ் கொண்ட திருமிகு மன்னன் இமயமலை போல உயர்ந்த, வெண்மையான, தனக்குப் பிரியமான தன் மாளிகைக்குள் நுழைந்தான். இங்கே கவி நகரத்தின் மகிழ்ச்சியையும் அரச குலத்தின் செழிப்பையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார்; திருமணப் பயணத்தின் பலன் அனைவரின் மகிழ்ச்சியே. வழியில் வாத்திய ஒலிகளும், வேத கோஷங்களும், பெண்களின் மங்கலப் பாடல்களும் கலந்து ஒலித்தன. இவ்வாறு மன்னன் தனியாக அல்ல, நகரம் முழுவதுடனும் சேர்ந்தே தன் இல்லத்தில் நுழைந்தான்.

இல்லத்தில் தன் உறவினரால் உபசரிக்கப்பட்டு, விரும்பிய இன்பங்களால் நிறைவுபெற்ற மன்னன் மகிழ்ந்தான்; நெடுங்காலத்திற்குப் பிறகு அவன் இல்லம் மீண்டும் நிறைவுற்றது. கௌசல்யை, சுமித்திரை, அழகிய இடை கொண்ட கைகேயி, மற்ற அரச மகளிர் ஆகியோர் மணமகள்களை வரவேற்பதில் ஈடுபட்டனர். அந்த அரசியர் பெரும்பேறு பெற்ற ஜனகர் மகள் சீதையையும், புகழ்மிக்க ஊர்மிளையையும், குசத்வஜனின் இரு மகள்களான மாண்டவியையும் ச்ருதகீர்த்தியையும் வாகனங்களிலிருந்து இறக்கி மரியாதையுடன் ஏற்றுக்கொண்டனர். மங்கலப் பாடல்களாலும், வாழ்த்துரைகளாலும், கிருகப்பிரவேச நேரத்து ஹோமங்களாலும் சிறப்புற்ற அந்த மணமகள்கள் பட்டாடை அணிந்து, வெண்மையான சணல் ஆடைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தனர். இவ்வாறு மிதிலையில் நடந்த திருமணம் அயோத்தியில் இல்லத்தில் நிலைபெறுகிறது; நான்கு மணமகள்களும் ரகு குலத்திற்குப் புதிய திருவைக் கொண்டு வருகின்றனர். கௌசல்யையின் மகன் ராமன், கைகேயியின் மகன் பரதன், சுமித்திரையின் மகன்கள் லக்ஷ்மணனும் சத்ருக்னனும்; ஆகவே நான்கு மணமகள்களுக்கும் வரவேற்பு அரசியர் அனைவராலும் சமமாகவே அளிக்கப்பட்டது.

அந்த அரச மகளிர் மணமகள்களை விரைந்து தேவாலயங்களுக்கு அழைத்துச் சென்று அங்கே குலதெய்வங்களைப் பூஜித்தனர்; குலத்திற்குப் புதிதாக வந்தவர்கள் முதலில் தெய்வத்தை வழிபடுவதே விதிமுறை. ராஜகுமாரிகள் அனைவரும் வணங்கத்தக்க மாமனாரையும் மாமியார்களையும் பெரியோரையும் விதிமுறைப்படி வணங்கி, பின்னர் மகிழ்ச்சியுடன் தத்தம் கணவருடன் தனிமையில் இன்புற்றனர். மனைவியரை அடைந்த, அஸ்திர வித்தையைக் கற்ற, செல்வமும் நண்பர்களும் கொண்ட அந்த மனிதருள் காளைகள் தந்தைக்குப் பணிவிடை செய்தவாறு இன்பமாக வாழ்ந்தனர்; அஸ்திர வித்தை, திருமணம், செல்வம், நண்பர் குழாம், தந்தைக்குப் பணிவிடை ஆகிய இந்த ஐந்தால் அவர்களுடைய இல்லற வாழ்வு நிறைவாக இருந்தது. இவ்வாறு சிறிது காலம் கழிந்ததும் ரகுநந்தனனான மன்னர் தசரதன் கைகேயியின் மகன் பரதனிடம் ஒரு சொல் சொன்னான்.

‘மகனே, கேகய மன்னனின் மகனும் வீரனுமான இந்த யுதாஜித், உன் தாய்மாமன், நம் இல்லத்தில் தங்கியிருக்கிறான்; உன்னைத் தன் நாட்டுக்கு அழைத்துச் செல்வதற்காகவே அவன் வந்தான்; பல நாட்களாகக் காத்துக்கொண்டிருக்கிறான்.’ இங்கே ‘புத்ரக’ (மகனே) என்பது அன்புச் சொல்; மன்னன் ஆணையிடவில்லை; தாய்மாமனின் விருப்பத்தைத் தெரிவிக்கிறான், அவ்வளவே. தசரதனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்ட கைகேயியின் மகன் பரதன் தாய்மாமனோடு செல்ல மனம் கொண்டான். யுதாஜித் சகோதரியின் மகனைக் காணவும் அழைத்துச் செல்லவும் திருமண நேரத்திலேயே மிதிலைக்கு வந்திருந்தான்; இப்போது அயோத்தியில் அந்த நோக்கம் நிறைவேறுகிறது.

அவன் அப்போது சத்ருக்னனுடன் புறப்படத் தயாரானான்; பரதனும் சத்ருக்னனும் எப்போதும் பிரியாதவர்களாகவே இருக்கின்றனர். வீரனும் மனிதருள் சிறந்தவனுமான பரதன் தந்தையிடமும், சிரமமின்றிச் செயலாற்றும் ராமனிடமும், தாய்மார் அனைவரிடமும் விடைபெற்று, அவர்களுடைய அனுமதியைப் பெற்று, சத்ருக்னனுடன் சென்றான்; எவரிடமும் விடைபெறாமல் செல்லவில்லை. யுதாஜித்தும் சத்ருக்னனுடன் கூடிய பரதனைப் பெற்றுப் பெருமகிழ்ச்சியுடன் தன் நகருக்குள் நுழைந்தான். பரதன் தன் தாய் கைகேயியின் அனுமதியை மட்டும் எதிர்பார்த்துச் செல்லவில்லை; தாய்மார் அனைவரின் அனுமதியையும் பெற்றான்; இதனால் அவனுடைய சமநோக்கு குறிப்பிடப்படுகிறது.

அவனுடைய தந்தையான கேகய மன்னன் அதனால் மிகவும் மகிழ்ந்தான்; மகள் வயிற்றுப் பேரனின் வருகை அவன் நெடுநாளாக விரும்பியது. பரதன் சென்றபின், பெரும் வலிமை கொண்ட ராமனும் லக்ஷ்மணனும் அப்போது தேவருக்கு நிகரான தந்தையை நாள்தோறும் போற்றிப் பணிந்தனர்; ஒரு சகோதரன் தொலைவு சென்றிருந்தாலும், எஞ்சிய இரு புதல்வர்களும் தந்தைக்கான பணிவிடையில் கவனக்குறைவு காட்டவில்லை. ராமன் தந்தையின் ஆணையை முன்னிட்டு நகர மக்களின் காரியங்கள் அனைத்தையும் செய்தான். அரசுப் பணிகளில் ஈடுபட்டிருந்தபோதும் ராமன் தந்தையின் பாதசேவையைக் கைவிடவில்லை.

நகர மக்களுக்கு இனியவையும் நன்மை தருபவையுமான அனைத்தையும் அவன் செய்தான்; இனியதை மட்டுமல்ல, நன்மையானதையும் செய்கிறான் என்பதே இங்கே சிறப்பு; ஏனெனில் இனியதும் நன்மையானதும் எப்போதும் ஒன்றல்ல. மிகுந்த அடக்கமும் புலனடக்கமும் கொண்ட அவன் தாய்மாருக்குத் தாய்மாருக்குரிய காரியங்களைச் செய்து, அவ்வப்போது குருமாருக்குரிய காரியங்களையும் கவனித்தான். இவ்வாறு ராமனின் நடத்தையால் தசரதனும், வேதமறிந்த அந்தணர்களும், நைகமர்களான வணிகர்களும் மகிழ்ந்தனர். மக்களின் விருப்பம் ஒன்றாகவும் அவர்களுடைய நன்மை வேறாகவும் இருக்கலாம்; ராமனோ இரண்டையும் சமமாகவே நிறைவேற்றினான்.

ராமனின் ஒழுக்கத்தாலும் நன்னடத்தையாலும் நாட்டில் வசித்தோர் அனைவரும் மகிழ்ந்தனர். அந்த நான்கு சகோதரர்களுள் சத்தியமான வீரம் கொண்ட ராமன் உலகில் மிகுந்த புகழ் கொண்டவனாகவும், எல்லா உயிர்களுள் சுயம்புவான பிரம்மாவைப் போல நற்குணங்களில் மேம்பட்டவனாகவும் விளங்கினான். இந்த உவமை ராமனின் பெருமையைப் பலத்தால் அல்ல, நற்குணங்களாலேயே அளக்கிறது. அவன் சீதையுடன் பல பருவங்கள் இன்புற்று, இல்லற தர்மத்தின் இன்பத்தைத் துய்த்தான். நான்கு சகோதரர்களுமே நற்குணம் கொண்டவர்கள்; ஆனால் அவர்களுள் ராமன் மேம்பட்டவனே.

மனவலிமை கொண்ட ராமன் அவளிடமே மனம் ஒன்றியவனாக அவள் இதயத்தில் தன்னை அர்ப்பணித்திருந்தான்; இருவரின் உள்ளத்திலும் ஒரே பிம்பம் இருந்தது. சீதை ராமனுக்குப் பிரியமானவளாக இருந்தாள்; ஏனெனில் அவள் தந்தை தசரதனே தேர்ந்தெடுத்த மனைவி; குல தர்மப்படியும் அவள் போற்றத்தக்கவள். அவளுடைய ஒழுக்க நலத்தாலும் அழகு நலத்தாலும் ராமனின் அன்பு மேலும் மேலும் பெருகியது; அவள் இதயத்திலோ கணவன் இருமடங்காக நிறைந்திருந்தான். ராமன் சீதையிடமும், சீதை ராமனிடமும் என்று ஒருவருக்கொருவர் அர்ப்பணித்திருந்ததைக் கவி ஒத்த சொற்களாலேயே வருணித்துள்ளார்.

இதயமே இதயத்தின் வழியாக உள்ளே மறைந்திருக்கும் உணர்வையும் தெளிவாக எடுத்துரைக்கிறது; ஜனகர் மகளான மைதிலியோ அவனுடைய இதயத்தின் உணர்வைச் சிறப்பாக, மேலும் ஆழமாக அறிந்தாள்; சொல்லின்றியே புரிந்துகொண்டாள். அழகில் அவள் தேவமகளிருக்கு நிகரானவள்; உருவெடுத்த திருமகள் போலவும் இருந்தாள். இவ்வாறு தன்னை விரும்பிய சிறந்த ராஜகுமாரியுடன் இணைந்த, ராஜரிஷியின் மைந்தனான பிரபு ராமன், மகிழ்ச்சி நிறைந்து, திருமகளோடு கூடிய விஷ்ணுவைப் போல மிகவும் ஒளிர்ந்தான். வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்த இந்தச் சுலோகத்தோடு சர்க்கமும் பால காண்டமும் நிறைவுறுகின்றன. பால காண்டத்தோடு ராமனின் பிள்ளைப் பருவம், விசுவாமித்திரரிடம் பெற்ற அஸ்திரப் பயிற்சி, வில் முறிப்பு, திருமணம் ஆகியவை நிறைவுற்றன; அடுத்த அயோத்தியா காண்டத்தில் புதிய கதைப்பகுதி தொடங்குகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ನಿರ್ವೀರ್ಯನಾಗಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಆ ಮಹಾ ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸನ್ನು ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ ವರುಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟನು; ಅವನು ಆ ಆಯುಧವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಯಾರ ನಿಧಿಯೋ ಅವನಿಗೇ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ರಘುನಂದನನು ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಭಾರ್ಗವನ ಭಯದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿದ್ದ ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು: ‘ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ಹೊರಟುಹೋದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಡೆಯನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಪಾಲಿತವಾದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಚತುರಂಗಸೇನೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಹೊರಡಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಗುರುಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ತಂದೆಯ ವಿಷಾದವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ದಾಟಿ ಶಾಂತಿಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಮುಖಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಾಮನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಮಗನನ್ನು ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿದನು. ‘ರಾಮನು ಹೊರಟುಹೋದನು’ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿ ಅವನು ಹರ್ಷಿತನೂ ಪ್ರಮುದಿತನೂ ಆದನು. ಆಗ ಅವನು ತಾನೂ ತನ್ನ ಮಗನೂ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ ಭಾವಿಸಿದನು; ಭಾರ್ಗವನ ಆಗಮನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸತ್ತಂತೆಯೇ ಇದ್ದರು, ಈಗ ಇಬ್ಬರ ಜೀವವೂ ಮರಳಿ ಬಂದಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿ ಅದರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರಿಗೆ ಹೋದನು. ಆ ಪುರಿ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ದರ್ಶನೀಯವೂ ರಮ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು, ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು; ನಗರವಾಸಿಗಳು ರಾಜನ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಆಗಮನವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತ ಮೊದಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಭಾರ್ಗವನಿಂದುಂಟಾದ ಶೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ದಾರಿ ಉತ್ಸವದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ದಶರಥನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಭಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು.

ಆ ನಗರದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದುವು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೂವಿನ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಹರಡಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಸಂತಸಗೊಂಡ, ಪ್ರಸನ್ನಮುಖರಾದ, ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಪೌರರು ದಾರಿಯ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಮೊಸರು, ಗರಿಕೆ, ಅಕ್ಷತೆಗಳನ್ನು, ಕೆಲವರು ದೀಪಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ ನಗರಿಯನ್ನು ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪೌರರೂ ಪುರವಾಸಿಗಳೂ ದ್ವಿಜರೂ ಬಹುದೂರ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡು ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಶ್ರೀಮಂತರೂ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆದ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜನು ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ ಎತ್ತರವಾದ, ಬೆಳ್ಳಗಿನ, ಪ್ರಿಯವಾದ ತನ್ನ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರದ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ರಾಜಕುಲದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆಯೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿವಾಹಯಾತ್ರೆಯ ಫಲ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೀತಿಯೇ. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಾದ್ಯನಾದಗಳೂ ವೇದಘೋಷಗಳೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಂಗಳಗೀತಗಳೂ ಬೆರೆತು ಕೇಳಿಬಂದುವು. ಹೀಗೆ ರಾಜನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ನಗರದೊಡನೆ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.

ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರಿಂದ, ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ರಾಜನು ಆನಂದಿಸಿದನು; ಬಹುಕಾಲದ ಅನಂತರ ಅವನ ಮನೆ ಮತ್ತೆ ತುಂಬಿತು. ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ, ಸುಂದರವಾದ ನಡುವುಳ್ಳ ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ವಧುಗಳನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಆ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನೂ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನೂ, ಕುಶಧ್ವಜನ ಇಬ್ಬರು ಕನ್ಯೆಯರಾದ ಮಾಂಡವಿ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿಯರನ್ನೂ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಇಳಿಸಿ ಆದರದಿಂದ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಮಂಗಳಗೀತಗಳಿಂದಲೂ ಆಶೀರ್ವಚನಗಳಿಂದಲೂ ಗೃಹಪ್ರವೇಶಕಾಲದ ಹೋಮಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿತರಾದ ಆ ವಧುಗಳು ರೇಷ್ಮೆಯ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಬಿಳಿಯ ಅಗಸೆನಾರಿನ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿವಾಹ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ; ನಾಲ್ವರು ವಧುಗಳೂ ರಘುಕುಲಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಸಿರಿಯನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಗ ರಾಮ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಮಕ್ಕಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಲ್ವರು ವಧುಗಳ ಸ್ವಾಗತವನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರಾಜಪತ್ನಿಯರೂ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದರು.

ಆ ರಾಜಪತ್ನಿಯರು ವಧುಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಅಲ್ಲಿ ಕುಲದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು; ಕುಲಕ್ಕೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದವರಿಗೆ ಮೊದಲು ದೇವಾರ್ಚನೆಯೇ ವಿಧಿ. ಎಲ್ಲ ರಾಜಪುತ್ರಿಯರೂ ವಂದನೀಯರಾದ ಮಾವನಿಗೂ ಅತ್ತೆಯರಿಗೂ ಗುರುಜನರಿಗೂ ಯಥಾವಿಧಿ ವಂದಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಡನೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿದರು. ವಿವಾಹಿತರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತವರೂ ಧನಸಂಪನ್ನರೂ ಸುಹೃಜ್ಜನರಿಂದ ಕೂಡಿದವರೂ ಆದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ತಂದೆಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತ ಸುಖವಾಗಿದ್ದರು; ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆ, ವಿವಾಹ, ಧನ, ಸುಹೃಜ್ಜನ, ಪಿತೃಸೇವೆ - ಈ ಐದರಿಂದ ಅವರ ಗೃಹಸ್ಥಜೀವನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಜ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನಿಗೆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು.

‘ಮಗೂ, ಕೇಕಯರಾಜನ ಮಗನೂ ವೀರನೂ ಆದ ನಿನ್ನ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತು ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲೆಂದೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಅನೇಕ ದಿನಗಳಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುತ್ರಕ’ - ‘ಮಗೂ’ - ಎಂಬುದು ಸ್ನೇಹದ ಮಾತು; ರಾಜನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸೋದರಮಾವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ. ದಶರಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ಸೋದರಮಾವನೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಯುಧಾಜಿತ್ತು ಸೋದರಳಿಯನನ್ನು ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ವಿವಾಹಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು; ಈಗ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಉದ್ದೇಶ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಅವನು ಆಗ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹೊರಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು; ಭರತಶತ್ರುಘ್ನರು ಸದಾ ಅಗಲದವರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಶೂರನೂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಭರತನು ತಂದೆಯನ್ನೂ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು, ಅವರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನೆ ಹೋದನು; ಯಾರನ್ನೂ ಕೇಳದೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಯುಧಾಜಿತ್ತೂ ಶತ್ರುಘ್ನನೊಡನಿದ್ದ ಭರತನನ್ನು ಪಡೆದು ಬಹಳ ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಭರತನು ತಾಯಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪಡೆದು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದನು; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯುಧಾಜಿತ್ತಿನ ತಂದೆಯಾದ ಕೇಕಯರಾಜನು ಅವನಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತುಷ್ಟನಾದನು; ಮಗಳ ಮಗನ ಆಗಮನವನ್ನು ಅವನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸಿದ್ದನು. ಭರತನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಮನೂ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಆಗ ದೇವಸಮಾನನಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಸಹೋದರ ಭರತನು ದೂರ ಹೋದರೂ ಉಳಿದ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪೌರರ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದರೂ ತಂದೆಯ ಪಾದಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.

ಪೌರರಿಗೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆಗಿತ್ತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಮಾಡಿದನು; ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಹಿತವಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ - ಇದು ಇಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಸಂಯಮಿಯಾದ ಅವನು ತಾಯಂದಿರಿಗಾಗಿ ತಾಯಂದಿರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಗುರುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ರಾಮನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ದಶರಥನೂ ವೇದಜ್ಞರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ನಗರದ ವರ್ತಕರೂ ಪ್ರೀತರಾದರು. ಪ್ರಜೆಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಒಂದಾಗಿರಬಹುದು, ಹಿತ ಇನ್ನೊಂದಾಗಿರಬಹುದು; ರಾಮನಾದರೋ ಎರಡನ್ನೂ ಸಮನಾಗಿ ಸಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ರಾಮನ ಶೀಲದಿಂದಲೂ ಸದಾಚಾರದಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳೂ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಯಶಸ್ವಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಅಧಿಕ ಗುಣಶಾಲಿಯೂ ಆದನು. ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಅನೇಕ ಋತುಗಳನ್ನು ವಿಹರಿಸಿದನು, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರೂ ಗುಣವಂತರೇ, ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಧಿಕನು.

ಮನಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅವಳಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನಿಟ್ಟು ಅವಳ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಇಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಿತ್ತು. ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿದ್ದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ತಂದೆ ದಶರಥನು ತಾನೇ ಆರಿಸಿದ ಪತ್ನಿ; ಕುಲಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಅವಳು ಪೂಜ್ಯಳು. ಅವಳ ಶೀಲಗುಣದಿಂದಲೂ ರೂಪಗುಣದಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು; ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪತಿ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದನು. ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ, ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ - ಈ ಪರಸ್ಪರ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಕವಿ ಸಮಾನ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಹೃದಯವು ಹೃದಯದ ಮೂಲಕವೇ ಒಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ; ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಜನಕನ ಮಗಳಾದರೋ ಅವನ ಹೃದಯದ ಭಾವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅರಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು, ಮಾತಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳು ದೇವತೆಯರಿಗೆ ಸಮಾನಳು, ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತಿದ್ದಳು. ಹೀಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಬಯಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜಕನ್ಯೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ರಾಜರ್ಷಿಪುತ್ರನೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ರಾಮನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೊಡನಿರುವ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಸರ್ಗವೂ ಬಾಲಕಾಂಡವೂ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಬಾಲಕಾಂಡದೊಂದಿಗೆ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಶಿಕ್ಷಣ, ಧನುರ್ಭಂಗ, ವಿವಾಹ - ಇವು ಮುಗಿದುವು; ಮುಂದಿನ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജാമദഗ്ന്യരാമൻ തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ തന്റെ ലോകങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടുത്തി നിർവീര്യനായി മഹേന്ദ്രപർവതത്തിലേക്കു പോയി. അദ്ദേഹം പോയശേഷം ദാശരഥിരാമൻ ശാന്തചിത്തനായി ആ മഹത്തായ വൈഷ്ണവധനുസ്സ് അപ്രമേയനായ വരുണന്റെ കൈയിൽ നൽകി. ആ ആയുധം അദ്ദേഹം സ്വന്തം ആവശ്യത്തിനായി സൂക്ഷിച്ചില്ല; അത് ആരുടെ നിധിയാണോ അവനുതന്നെ തിരിച്ചേല്പിച്ചു. പിന്നെ മഹായശസ്വിയായ ആ രഘുനന്ദനൻ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ ഋഷിമാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ഭാർഗവനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താൽ പരിഭ്രാന്തനായ പിതാവ് ദശരഥനെ കണ്ട് പറഞ്ഞു: ‘ജാമദഗ്ന്യരാമൻ പോയി; അതിനാൽ നാഥനായ അങ്ങയാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന, ആന, കുതിര, തേര്, കാലാൾ എന്നിവയടങ്ങിയ ഈ ചതുരംഗസേന അയോധ്യയിലേക്കു യാത്രയാകട്ടെ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാമൻ സ്വന്തം വിജയം പ്രശംസിക്കുന്നില്ല; ആദ്യം ഗുരുക്കന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ പിതാവിന്റെ വിഷാദം ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധപ്രസംഗം കഴിഞ്ഞ് ശാന്തിപ്രസംഗം ആരംഭിക്കുന്നു; യാത്ര വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു തിരിയുന്നു.

രാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദശരഥരാജാവ് പുത്രനെ ഇരുകൈകളാലും ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്നു. ‘രാമൻ പോയി’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ട് അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടനും ആഹ്ലാദിതനുമായി. അപ്പോൾ അദ്ദേഹം തന്നെയും പുത്രനെയും വീണ്ടും ജനിച്ചവരെപ്പോലെ കരുതി; ഭാർഗവൻ വന്നപ്പോൾ ഇരുവരും മരിച്ചതുപോലെയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ഇരുവരുടെയും ജീവൻ തിരിച്ചുകിട്ടിയതുപോലെ. പിന്നെ അദ്ദേഹം സൈന്യത്തെ മുന്നോട്ടു നയിച്ച് അതോടൊപ്പം വേഗം അയോധ്യാപുരിയിലെത്തി. ആ പുരി പതാകകളാലും കൊടികളാലും ശോഭിച്ചിരുന്നു; ദർശനീയവും മനോഹരവും വാദ്യഘോഷങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നതുമായിരുന്നു. നഗരവാസികൾ രാജാവിന്റെയും പുത്രന്മാരുടെയും ആഗമനം പ്രതീക്ഷിച്ച് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ എല്ലാം ഒരുക്കിയിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭാർഗവനെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്തോടെ ആരംഭിച്ച വഴി ഉത്സവത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. അതോടെ ദശരഥന്റെ ഏറെനേരം നീണ്ട ഭയം പൂർണമായി നീങ്ങി.

ആ നഗരത്തിലെ രാജവീഥികൾ ജലം തളിച്ചവയായിരുന്നു; അവിടവിടെ പൂക്കൂമ്പാരങ്ങൾ വിതറിയിരുന്നു. രാജാവിന്റെ പ്രവേശത്തിൽ സന്തുഷ്ടരും പ്രസന്നമുഖരുമായ പൗരന്മാർ മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ കൈയിലേന്തി വഴിയുടെ ഇരുവശത്തും നിന്നു; ചിലർ തൈരും കറുകയും അക്ഷതവും, ചിലർ ദീപങ്ങളും ധരിച്ചിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ജനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ജനനിബിഡമായ നഗരത്തിൽ രാജാവ് പ്രവേശിച്ചു. പൗരന്മാരും പുരവാസികളും ബ്രാഹ്മണരും ദൂരം ചെന്ന് അദ്ദേഹത്തെ എതിരേറ്റു; ആശീർവാദങ്ങളാൽ അഭിനന്ദിച്ചു. പിന്നെ ശ്രീമാന്മാരും കാന്തിമാന്മാരുമായ പുത്രന്മാരാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട്, മഹായശസ്വിയായ ശ്രീമാനായ രാജാവ് ഹിമവാനെപ്പോലെ ഉയർന്നതും വെണ്മയുള്ളതും പ്രിയപ്പെട്ടതുമായ തന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ കവി നഗരത്തിന്റെ ഹർഷവും രാജകുലത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു; വിവാഹയാത്രയുടെ ഫലം എല്ലാവരുടെയും പ്രീതിതന്നെ. വഴിയിൽ വാദ്യനാദങ്ങളും വേദഘോഷങ്ങളും സ്ത്രീകളുടെ മംഗളഗീതങ്ങളും ഇടകലർന്നു കേട്ടു. ഇങ്ങനെ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കല്ല, നഗരത്തോടു മുഴുവനോടുമൊപ്പമാണ് സ്വഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്.

ഗൃഹത്തിൽ സ്വജനങ്ങളാലും ഇഷ്ടപ്പെട്ട ഭോഗങ്ങളാലും നന്നായി സത്കരിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് ആനന്ദിച്ചു; ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗൃഹം വീണ്ടും നിറഞ്ഞു. കൗസല്യയും സുമിത്രയും സുന്ദരിയായ കൈകേയിയും മറ്റു രാജപത്നിമാരും വധുക്കളെ സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ മുഴുകി. ആ രാജപത്നിമാർ മഹാഭാഗയായ ജനകപുത്രി സീതയെയും യശസ്വിനിയായ ഊർമിളയെയും കുശധ്വജന്റെ രണ്ടു പുത്രിമാരായ മാണ്ഡവിയെയും ശ്രുതകീർത്തിയെയും വാഹനങ്ങളിൽനിന്ന് ഇറക്കി ആദരത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. മംഗളഗീതങ്ങളാലും ആലാപനങ്ങളാലും ഗൃഹപ്രവേശവേളയിലെ ഹോമങ്ങളാലും ശോഭിച്ച ആ വധുക്കൾ പട്ടുവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചവരും വെളുത്ത ലിനൻവസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവരുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ മിഥിലയിൽ നടന്ന വിവാഹം അയോധ്യയിലെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠ നേടുന്നു; നാലു വധുക്കളും രഘുകുലത്തിനു പുതിയ ശ്രീ കൊണ്ടുവരുന്നു. കൗസല്യയുടെ പുത്രൻ രാമൻ, കൈകേയിയുടെ പുത്രൻ ഭരതൻ, സുമിത്രയുടെ പുത്രന്മാർ ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും; അതിനാൽ നാലു വധുക്കൾക്കും എല്ലാ രാജപത്നിമാരും ഒരുപോലെതന്നെ സ്വാഗതം നൽകി.

ആ രാജപത്നിമാർ വധുക്കളെ വേഗം ദേവാലയങ്ങളിലേക്കു കൊണ്ടുപോയി അവിടെ കുലദേവതകളെ പൂജിപ്പിച്ചു; കുലത്തിൽ പുതുതായി വന്നവർ ആദ്യം ദേവാർച്ചന ചെയ്യുക എന്നതാണ് വിധി. എല്ലാ രാജപുത്രിമാരും അഭിവാദ്യം ചെയ്യേണ്ടവരായ ശ്വശുരനെയും ശ്വശ്രൂക്കളെയും ഗുരുജനങ്ങളെയും യഥാവിധി അഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ട്, സന്തോഷത്തോടെ തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരോടൊപ്പം ഏകാന്തതയിൽ രമിച്ചു. വിവാഹിതരും അസ്ത്രവിദ്യ നേടിയവരും ധനമുള്ളവരും സുഹൃദ്ജനങ്ങളോടുകൂടിയവരുമായ ആ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിച്ചുകൊണ്ട് സുഖമായി കഴിഞ്ഞു. അസ്ത്രവിദ്യ, വിവാഹം, ധനം, സുഹൃദ്ജനം, പിതൃസേവ: ഈ അഞ്ചുകൊണ്ട് അവരുടെ ഗൃഹസ്ഥജീവിതം പൂർണമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ കുറച്ചുകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രഘുനന്ദനനായ ദശരഥരാജാവ് കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതനോടു സംസാരിച്ചു.

‘മകനേ, കേകയരാജാവിന്റെ പുത്രനും നിന്റെ അമ്മാവനുമായ വീരനായ ഈ യുധാജിത്ത് നമ്മുടെ ഗൃഹത്തിൽ താമസിക്കുന്നു. നിന്നെ സ്വദേശത്തേക്കു കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാനാണ് അദ്ദേഹം വന്നത്; അനേകം ദിവസങ്ങളായി കാത്തിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘പുത്രക’ (മകനേ) എന്നതു സ്നേഹവചനമാണ്; രാജാവ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, അമ്മാവന്റെ ആഗ്രഹം അറിയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ദശരഥന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻ അമ്മാവനോടൊപ്പം പോകാൻ മനസ്സുവെച്ചു. യുധാജിത്ത് സഹോദരീപുത്രനെ കാണാനും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകാനുമായി വിവാഹവേളയിൽത്തന്നെ മിഥിലയിൽ എത്തിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അയോധ്യയിൽ ആ ലക്ഷ്യം സാധിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം യാത്രയ്ക്കായി പുറപ്പെട്ടു; ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ എപ്പോഴും വേർപിരിയാത്തവരാണല്ലോ. ശൂരനും നരശ്രേഷ്ഠനുമായ ഭരതൻ പിതാവിനോടും ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനോടും എല്ലാ അമ്മമാരോടും യാത്ര ചോദിച്ച്, അവരുടെ അനുമതി വാങ്ങി, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം പോയി; ആരോടും യാത്ര ചോദിക്കാതെ അദ്ദേഹം പോയില്ല. യുധാജിത്തും ശത്രുഘ്നനോടുകൂടിയ ഭരതനെ ലഭിച്ചതിൽ അത്യന്തം ഹർഷിതനായി തന്റെ പുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഭരതൻ അമ്മ കൈകേയിയുടെ മാത്രം അനുമതി നോക്കിയല്ല പോയത്, എല്ലാ അമ്മമാരുടെയും അനുമതിയോടെയാണ്; ഇതു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമദൃഷ്ടിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവായ കേകയരാജാവ് അതിൽ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി; ദൗഹിത്രന്റെ (മകളുടെ മകന്റെ) ആഗമനം അദ്ദേഹം ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നതാണ്. ഭരതൻ പോയശേഷം മഹാബലനായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും അന്ന് ദേവതുല്യനായ പിതാവിനെ നിത്യവും പൂജിച്ചു. ഒരു സഹോദരൻ ദൂരെപ്പോയിട്ടും ശേഷിച്ച പുത്രന്മാർ പിതാവിന്റെ സേവനത്തിൽ ഒട്ടും അലസത കാട്ടുന്നില്ല. രാമൻ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി പൗരന്മാരുടെ കാര്യങ്ങളെല്ലാം നിർവഹിച്ചു. രാജകാര്യങ്ങളിൽ സ്വയം വ്യാപൃതനായിരിക്കുമ്പോഴും രാമൻ പിതാവിന്റെ പാദസേവ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല.

പൗരന്മാർക്കു പ്രിയവും ഹിതവുമായതെല്ലാം അദ്ദേഹം ചെയ്തു. പ്രിയം മാത്രമല്ല, ഹിതവും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ പ്രത്യേകത; കാരണം പ്രിയവും ഹിതവും എപ്പോഴും ഒന്നല്ല. അത്യന്തം സംയമിയായ അദ്ദേഹം അമ്മമാർക്കുവേണ്ടി മാതൃകാര്യങ്ങൾ ചെയ്തു; കാലാകാലങ്ങളിൽ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഗുരുകാര്യങ്ങളും ശ്രദ്ധിച്ചു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ആചരണത്താൽ ദശരഥനും വേദജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണരും നൈഗമന്മാരായ വ്യാപാരികളും പ്രീതരായി. പ്രജകളുടെ ഇച്ഛ ഒന്നും അവരുടെ ഹിതം മറ്റൊന്നുമാകാം; രാമനാകട്ടെ രണ്ടും ഒരുപോലെ സാധിച്ചിരുന്നു.

രാമന്റെ ശീലത്താലും സദ്വൃത്തത്താലും രാജ്യവാസികളെല്ലാം സന്തുഷ്ടരായിരുന്നു. ആ നാലു സഹോദരന്മാരിൽ സത്യപരാക്രമിയായ രാമൻ ലോകത്തിൽ അതിയശസ്വിയും, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും ഇടയിൽ സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവെന്നപോലെ ഗുണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനുമായി. ഈ ഉപമ രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം ബലംകൊണ്ടല്ല, ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അളക്കുന്നത്. അദ്ദേഹം സീതയോടൊപ്പം അനേകം ഋതുക്കൾ വിഹരിച്ചു; ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിന്റെ സുഖം അനുഭവിച്ചു. നാലു സഹോദരന്മാരും ഗുണവാന്മാരായിരുന്നു; എന്നാൽ അവരിൽ രാമൻ ഏറ്റവും മികച്ചവൻതന്നെ.

മനസ്വിയായ രാമൻ അവളിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച് അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ സമർപ്പിതനായിരുന്നു; ഇരുവരുടെയും മനസ്സിൽ ഒരേ പ്രതിബിംബമായിരുന്നു. പിതാവായ ദശരഥൻ സ്വയം തിരഞ്ഞെടുത്ത പത്നി എന്ന നിലയിലും സീത രാമനു പ്രിയയായിരുന്നു; കുലധർമമനുസരിച്ചും അവൾ പൂജ്യയാണ്. അവളുടെ ശീലഗുണവും രൂപഗുണവും കാരണം രാമന്റെ പ്രീതി കൂടുതൽ കൂടുതൽ വർധിച്ചു; അവളുടെ ഹൃദയത്തിലാകട്ടെ ഭർത്താവ് ഇരട്ടിയായി നിറഞ്ഞുനിന്നു. രാമൻ സീതയിൽ, സീത രാമനിൽ: ഈ പരസ്പരസമർപ്പണം കവി തുല്യമായ വാക്കുകളാൽത്തന്നെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഹൃദയം ഉള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭാവംപോലും ഹൃദയത്തിലൂടെത്തന്നെ വ്യക്തമായി അറിയിക്കുന്നു; ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലിയാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയഭാവം പ്രത്യേകിച്ചും കൂടുതലായി അറിഞ്ഞിരുന്നു; വാക്കില്ലാതെതന്നെ മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു. രൂപത്തിൽ അവൾ ദേവതകൾക്കു തുല്യയും മൂർത്തിമതിയായ ശ്രീയെപ്പോലെയുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്നെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഉത്തമരാജകന്യകയോടു ചേർന്ന രാജർഷിപുത്രനും പ്രഭുവുമായ രാമൻ ആനന്ദത്തോടെ, ശ്രീദേവിയോടൊപ്പം വിഷ്ണുവെന്നപോലെ, അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള ഈ ശ്ലോകത്തോടെ സർഗവും ബാലകാണ്ഡവും അവസാനിക്കുന്നു. ബാലകാണ്ഡത്തോടൊപ്പം രാമന്റെ ബാല്യവും വിശ്വാമിത്രനിൽനിന്നുള്ള അസ്ത്രശിക്ഷയും ധനുർഭംഗവും വിവാഹവും പൂർത്തിയാകുന്നു; അടുത്ത അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ പുതിയൊരു പ്രസംഗം ആരംഭിക്കുന്നു.

In the previous sarga Rāma son of Jamadagni, having lost the worlds he had won by austerity, had gone away powerless to Mount Mahendra. When he had gone, Rāma son of Daśaratha, his mind now at peace, placed that great bow of Viṣṇu in the hands of the immeasurable Varuṇa; he did not keep the weapon for himself but returned it to the one in whose keeping it belonged. Then the renowned delight of the Raghus saluted the seers headed by Vasiṣṭha, and seeing his father still shaken by fear of Bhārgava, he said to him: "Rāma son of Jamadagni has gone. Now let this fourfold army of elephants, horses, chariots and foot soldiers, under your protection as its lord, set out for Ayodhyā." Rāma does not boast of his victory; he first salutes his elders and then tries to soothe his father's distress. So the episode of conflict gives way to one of peace, and the journey turns towards Ayodhyā once more.

Hearing Rāma's words, King Daśaratha took his son in both arms and kissed him on the head. Hearing that Rāma of the Bhṛgus had gone, he was glad and overjoyed, and felt that both he and his son had been born again; when Bhārgava appeared, both had been as good as dead, and now it was as if life had come back to them. Then he urged the army on and quickly reached the city of Ayodhyā. The city was lovely to see, adorned with banners and flags and echoing with the blare of trumpets, for the citizens, awaiting the return of the king and his sons, had made everything ready beforehand. So the journey that began in fear of Bhārgava ended in festivity, and Daśaratha's long fear was wholly gone.

The royal roads of the city were sprinkled with water and strewn here and there with heaps of flowers. The townspeople, their faces bright at the king's entry, stood on both sides of the road holding auspicious offerings in their hands. So the king entered a city filled and adorned with crowds of its people; the citizens and the brahmins of the city had come a long way out to meet him and greeted him with blessings. Then the renowned king, followed by his splendid sons, entered his beloved palace, tall and white like the Himālaya. The poet shows the joy of the city and the prosperity of the royal house together: the fruit of the wedding journey is everyone's happiness. The king entered his home not alone but together with the whole city.

At home the king was honoured by his own people with everything he could wish for, and he rejoiced; after a long time his house was full again. Kausalyā, Sumitrā, slender-waisted Kaikeyī and the other royal ladies busied themselves with receiving the brides. The king's wives helped down from their carriages the most fortunate Sītā, daughter of Janaka, the famous Ūrmilā and Kuśadhvaja's two daughters, Māṇḍavī and Śrutakīrti, and welcomed them lovingly. Dressed in fine linen, the brides shone amid auspicious songs and the offerings made into the fire as they entered the house. So the marriage made in Mithilā is established in the home in Ayodhyā, and the four brides bring new fortune to the house of Raghu. Rāma was Kausalyā's son, Bharata Kaikeyī's, and Lakṣmaṇa and Śatrughna Sumitrā's, so all the queens together welcomed all four brides.

The royal ladies at once took the brides to the shrines of the gods, where they worshipped the family deities, for the first duty of those newly come into a family is the worship of its gods. Then all the princesses duly saluted their father-in-law, their mothers-in-law and the elders, and afterwards, in delight, enjoyed their husbands' company in private. Married, masters of weapons, wealthy and surrounded by friends, those bulls among men lived happily, serving their father. Skill in arms, marriage, wealth, friends and service to their father made their life as householders complete. After some time King Daśaratha, the joy of the Raghus, spoke to Bharata, Kaikeyī's son.

"My boy, your mother's brother, the hero Yudhājit, son of the king of the Kekayas, is staying with us; he has come to take you back to his country and has been waiting many days." "My boy" is a word of affection; the king does not command but simply tells him of his uncle's wish. Hearing Daśaratha, Bharata, Kaikeyī's son, decided to go with his uncle. Yudhājit had come to Mithilā at the very time of the wedding to see his nephew and take him home, and now in Ayodhyā that purpose is fulfilled.

He made ready to leave, and Śatrughna with him, for Bharata and Śatrughna were never apart. The heroic Bharata, best of men, took leave of his father, of Rāma who does hard things with ease, and of all his mothers, and only with their consent did he set out with Śatrughna; he left no one without a farewell. Yudhājit, delighted to have Bharata and Śatrughna with him, entered his own city. Bharata sought the leave not only of his own mother Kaikeyī but of all his mothers, which shows his even regard for them all.

His grandfather, the king of the Kekayas, was greatly pleased, for he had long hoped for his grandson's visit. When Bharata had gone, Rāma and the mighty Lakṣmaṇa constantly honoured their godlike father; though their brother Bharata was far away, the two sons who remained never neglected their father's service. And Rāma, placing his father's command first, attended to all the affairs of the townspeople. Though busy with the work of government, he did not give up his service at his father's feet.

He did everything that was pleasing and beneficial to the people — not only what pleased them but also what was good for them, which is worth noting, for the pleasing and the beneficial are not always the same. Holding himself under the strictest restraint, he did for his mothers whatever they needed, and from time to time saw to whatever his elders required. By Rāma's conduct Daśaratha was pleased, and so were the brahmins learned in the Veda and the merchants. What the people want and what is good for them may differ, but Rāma achieved both alike.

Everyone who lived in the kingdom was contented by Rāma's character and good conduct. Among the four brothers, Rāma, whose valour was truth itself, was the most renowned in the world and the richest in virtue, as the self-existent Brahmā is among all beings. The comparison measures Rāma's greatness not by strength but by virtue. And he spent many seasons in happiness with Sītā, enjoying the joys of a householder's life. All four brothers were virtuous, but Rāma surpassed them.

The thoughtful Rāma, his mind wholly on her, was enshrined in her heart; the same image lived in both their minds. Sītā was dear to Rāma because she was the wife his father himself had chosen for him, so family duty too made her worthy of honour. Because of her virtue and her beauty his love for her grew greater still, while in her heart her husband dwelt twice over. Rāma to Sītā and Sītā to Rāma: the poet describes their mutual devotion in matching words.

One heart tells another plainly even what lies hidden within it; but Maithilī, Janaka's daughter, understood his heart better still, knowing it without any words. In beauty she was the equal of the goddesses, like Śrī herself in bodily form. Joined with that peerless princess who loved him, mighty Rāma, son of a royal seer, shone with joy as Viṣṇu, lord of the immortals, shines with Śrī. With this verse the sarga and the Bāla Kāṇḍa come to an end. With the Bāla Kāṇḍa, Rāma's boyhood, his training in weapons under Viśvāmitra, the breaking of the bow and his marriage are complete; in the Ayodhyā Kāṇḍa that follows, a new story begins.