बालकाण्डस्य अन्ते रामादीनां विवाहः वर्णितः, भरतः च मातुलेन युधाजिता नीतः; इतः अयोध्याकाण्डम् आरभ्यते। अनघः भरतः मातुलकुलं गच्छन् नित्यशत्रुघ्नं शत्रुघ्नं प्रीतिपुरस्कृत्य सह नीतवान् — ‘नित्यशत्रुघ्नः’ इति पदेन कविः नाम्नः अर्थम् एव चरितार्थं दर्शयति। तत्र सः भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः न्यवसत्, मातुलेन अश्वपतिना च पुत्रस्नेहेन लालितः। तत्र निवसन्तौ तौ वीरौ भ्रातरौ कामतः तर्प्यमाणौ अपि, अर्थात् यथेष्टं सर्वेषु भोगेषु पूरितौ अपि, वृद्धं दशरथं नृपं निरन्तरं स्मरतः स्म; एतेन कविः सूचयति यत् भोगैः स्नेहः न विस्मर्यते। महातेजाः राजा अपि प्रोषितौ तौ महेन्द्रवरुणोपमौ सुतौ सस्मार — उपमा च इयं तयोः तेजसः दानशीलस्य च सूचिका। तस्य चत्वारः अपि पुरुषर्षभाः पुत्राः समानम् एव इष्टाः आसन्, यथा स्वशरीरात् विनिर्वृत्ताः चत्वारः बाहवः। एतेन उपमानेन कविः वदति — पुत्राः राज्ञः अङ्गानि एव, न बाह्याः; अतः अग्रे रामवियोगः तस्य अङ्गच्छेदः एव भविष्यति। एवम् आदौ एव काण्डस्य करुणरसस्य बीजं निहितम्। ‘सत्कारसत्कृतः’ इति पदद्वयेन कविः दर्शयति यत् अश्वपतेः गृहे भरतः न अतिथिमात्रम्, अपितु पुत्रवत् एव पालितः।

तेषु चतुर्षु अपि महातेजाः रामः पितुः रतिकरः आसीत्; भूतानां मध्ये स्वयम्भूः इव सः गुणवत्तरः बभूव। ‘गुणवत्तरः’ इति तरप्प्रत्ययेन भ्रातृभ्यः अपि आधिक्यं सूच्यते, न तु अन्येषां न्यूनता। अस्य कारणं कविः कथयति — उदीर्णस्य, अर्थात् गर्वेण उद्धतस्य, रावणस्य वधार्थिभिः देवैः अर्थितः सनातनः विष्णुः एव मानुषे लोके जज्ञे। अतः रामे ये गुणाः दृश्यन्ते, ते न आकस्मिकाः, अपि तु अवतारस्य एव स्वभावः; बालकाण्डे उक्तं पुत्रीयेष्टिवृत्तम् अत्र संक्षेपेण स्मारितम्। तेन अमिततेजसा पुत्रेण कौसल्या तथा शुशुभे यथा देवानां वरेण वज्रपाणिना सह अदितिः — मातुः शोभा पुत्रायत्ता इति लोकानुभवः। सः रूपोपपन्नः वीर्यवान् अनसूयकः च आसीत्; अनसूयकत्वं तु गुणेषु दुर्लभम्, यतः बलवन्तः प्रायः परदोषान् एव पश्यन्ति। भूमौ तस्य उपमा नास्ति, गुणैः सः दशरथोपमः एव। नित्यं प्रशान्तात्मा सन् सः मृदुपूर्वं भाषते; परुषम् उच्यमानः अपि उत्तरं न प्रतिपद्यते। एषा क्षमा एव तस्य प्रथमं लक्षणम्, या अग्रे कैकेय्याः वचनश्रवणे परीक्षिता भविष्यति। ‘रतिकरः’ इति पदम् अपि मननीयम् — रामः पितुः केवलं मान्यः न, अपितु आनन्दजनकः आसीत्।

कदाचित् केनचित् कृतेन एकेन अपि उपकारेण सः तुष्यति, आत्मवत्तया च अपकाराणां शतम् अपि न स्मरति — इति स्नेहस्य वैरस्य च विषये तस्य विषमा एव वृत्तिः; उपकारे स्मृतिः, अपकारे विस्मृतिः। अस्त्रयोग्यान्तरेषु अपि, अर्थात् शस्त्राभ्यासस्य अवसरेषु अन्तरा यः कालः अवशिष्यते तत्र अपि, सः शीलवृद्धैः ज्ञानवृद्धैः वयोवृद्धैः सज्जनैः सह नित्यं कथयन् आस्ते। त्रिविधं हि वार्धक्यम् — शीलेन, ज्ञानेन, वयसा च; त्रिष्वपि सः सेवकः। बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः च सः; ‘पूर्वभाषी’ इति पदेन तस्य निरहंकारता सूच्यते, यतः राजपुत्रः सन् अपि सः प्रथमम् एव सम्भाषते। महता स्वेन वीर्येण अपि सः न विस्मितः, न गर्वितः। अनृतकथा तस्य मुखात् न निर्गच्छति; विद्वान् सन् अपि वृद्धानां प्रतिपूजकः। प्रजाभिः सः अनुरक्तः, प्रजाः च तेन अनुरज्यन्ते — एषः उभयतः अनुरागः अग्रिमस्य सर्गस्य, तथा वनगमनसमये पौराणां शोकस्य च मूलम्। सानुक्रोशः जितक्रोधः ब्राह्मणप्रतिपूजकः दीनानुकम्पी धर्मज्ञः नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः च सः; ‘प्रग्रहवान्’ इति इन्द्रियनिग्रहः, ‘शुचिः’ इति च बाह्याभ्यन्तरशुद्धिः। कुलोचितमतिः सन् सः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते, ततः च महत् स्वर्गफलं परया प्रीत्या मन्यते — न भयेन, न लोभेन, अपितु प्रीत्या एव धर्मम् आचरति इति विशेषः। एतेषु षट्सु श्लोकेषु कविः रामस्य चित्तवृत्तिम् एव वर्णयति, न बाह्यं पराक्रमम्; गुणवर्णनस्य अयं क्रमः अन्तरङ्गात् बहिरङ्गं प्रति गच्छति। ‘शतमपि न स्मरति’ इति अतिशयोक्त्या क्षमायाः सीमा एव अपह्नुता।

अश्रेयसि, अर्थात् अहितकारिणि निषिद्धे कर्मणि, सः न रमते; विरुद्धकथासु अपि, अर्थात् शास्त्रविरुद्धासु वार्तासु, तस्य रुचिः नास्ति। उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता सः वाचस्पतिः इव विभाति — न्याय्यं पक्षं समर्थयितुं सः एकस्मात् अधिकां युक्तिं क्रमेण उपस्थापयति। अरोगः तरुणः वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् च सः — एतैः पञ्चभिः पदैः कविः शरीरं वयः वाचं रूपं विवेकं च एकत्र दर्शयति; राज्ञः अभिषेकयोग्यतायाः एतानि एव बाह्यानि लक्षणानि। लोके पुरुषसारज्ञः एकः एव साधुः विधात्रा विनिर्मितः इव प्रतिभाति — अत्र ‘एकः’ इति पदम् असाधारणत्वं सूचयति। श्रेष्ठैः गुणैः युक्तः सः पार्थिवात्मजः प्रजानां बहिश्चरः प्राणः इव गुणतः प्रियः बभूव; प्राणः यथा शरीरस्य अन्तः तिष्ठति, तथा रामः प्रजानां हृदये, किन्तु बहिः सञ्चरन् दृश्यते इति रमणीयम् उपमानम्। सर्वविद्याव्रतस्नातः, अर्थात् सर्वासां विद्यानां व्रतानि समाप्य स्नातकः, यथावत् साङ्गवेदवित् च सन् भरताग्रजः इष्वस्त्रे पितुः अपि श्रेष्ठः अभवत् — दशरथः हि शब्दवेधी धनुर्धरः, तस्मात् अपि अधिकः इति महत् प्रशंसा। कल्याणाभिजनः साधुः अदीनः सत्यवाक् ऋजुः च सः धर्मार्थदर्शिभिः वृद्धैः द्विजैः अभिविनीतः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् च सः लौकिके समयाचारे कृतकल्पः विशारदः आसीत्; स्मृतिः पूर्वानुभवस्य धारणम्, प्रतिभा च नूतनस्य सद्यःस्फुरणम् — उभे अपि राज्ञे आवश्यके। एतेषु श्लोकेषु विद्या, वाक्, विनयः, शरीरसम्पत् च मिलित्वा राजपुत्रस्य पूर्णं चित्रं रचयन्ति।

निभृतः संवृताकारः गुप्तमन्त्रः सहायवान् च सः; तस्य क्रोधः हर्षः च अमोघौ, अर्थात् निष्फलौ न भवतः, त्यागसंयमयोः कालं च सः वेत्ति — कदा दातव्यं कदा च निरोद्धव्यम् इति ज्ञानं हि राजनीतेः सारः। दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञः च सः, असद्ग्राही न, दुर्वचः न; निस्तन्द्रीः अप्रमत्तः स्वदोषपरदोषवित् च। स्वदोषज्ञानं परदोषज्ञानात् दुर्लभतरम्, तत् च अत्र प्रथमम् एव उक्तम्। शास्त्रज्ञः कृतज्ञः पुरुषान्तरकोविदः च सः प्रग्रहानुग्रहयोः यथान्यायं विचक्षणः — अर्थात् कं निगृह्णीयात् कं च अनुगृह्णीयात् इति न रागद्वेषाभ्यां, अपितु न्यायेन एव निश्चिनोति। सत्सङ्ग्रहे अनुग्रहणे स्थानविन्निग्रहे च कुशलः, आयकर्मणि उपायज्ञः, संदृष्टव्ययकर्मवित् च; गीताप्रेस-भाष्ये अत्र पादटीकया महाभारतस्य विष्णुपुराणस्य च वचनैः आयव्ययविभागः दर्शितः — यथा भ्रमरः पुष्पम् अपीडयन् एव रसं गृह्णाति, तथा राजा प्रजाम् अपीडयन् एव करं गृह्णीयात्। अस्त्रसमूहेषु व्यामिश्रकेषु च श्रैष्ठ्यं प्राप्तः — ‘व्यामिश्रकाणि’ इति संस्कृतप्राकृतमिश्राणि नाटकादीनि। अर्थधर्मौ सङ्गृह्य सुखतन्त्रः सन् अपि सः न कदाचित् आलसः; अर्थधर्मयोः अविरोधेन एव कामसेवनम् इति शास्त्रसम्मतः क्रमः। एवम् अत्र रामः केवलं वीरः न, अपितु अर्थशास्त्रनिपुणः मन्त्रकुशलः च दर्शितः; एषा एव युवराजपदस्य मुख्या योग्यता।

वैहारिकाणां शिल्पानां, अर्थात् गीतवाद्यचित्रादीनां विहारोपयोगिनां कलानां, सः विज्ञाता; अर्थविभागवित् च। वारणवाजिनाम् आरोहे विनये च युक्तः — गजान् अश्वान् च आरोढुं, तान् शिक्षयितुं च समर्थः। धनुर्वेदविदां श्रेष्ठः सः लोके अतिरथैः अपि सम्मतः; अतिरथः हि योधानां मध्ये उत्तमः, तेषाम् अपि सः पूज्यः इति परमं प्रशंसावचनम्। अभियाता प्रहर्ता सेनानयविशारदः च सः — आक्रमणे, प्रहारे, सेनासञ्चालने च त्रिष्वपि कुशलः। सङ्ग्रामे क्रुद्धैः सुरासुरैः अपि सः अप्रधृष्यः; तथापि अनसूयः जितक्रोधः न दृप्तः न च मत्सरी — यत्र बलम् अधिकं तत्र विनयः अपि अधिकः इति भावः। भूतानां केनापि सः नावज्ञेयः, न च कालवशानुगः; टीकाकाराः अत्र वदन्ति — कालः तम् अनुवर्तते, न तु सः कालम्। एवं श्रेष्ठैः गुणैः युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः त्रिषु लोकेषु सम्मतः बभूव; क्षमागुणैः वसुधायाः तुल्यः, बुद्ध्या बृहस्पतेः, वीर्ये च शचीपतेः। एभिः त्रिभिः उपमानैः कविः गुणवर्णनं समापयति — पृथिवी क्षमायाः, बृहस्पतिः बुद्धेः, इन्द्रः च वीर्यस्य परमा सीमा। कलाज्ञानात् आरभ्य लोकोत्तरगुणपर्यन्तम् एषः क्रमः रामं सर्वतोमुखं पुरुषम् इव स्थापयति।

सर्वप्रजाकान्तैः, पितुः प्रीतिसंजननैः च गुणैः रामः तथा विरुरुचे यथा अंशुभिः दीप्तः सूर्यः — गुणाः एव तस्य किरणाः इति रूपकम्। एवंवृत्तसम्पन्नम् अप्रधृष्यपराक्रमं लोकनाथोपमं तं नाथत्वेन मेदिनी स्वयम् अकामयत; भूमिः एव स्वामिनं वृणोति इति कवेः रमणीया कल्पना, यतः राज्यं न ग्रहीतव्यं किन्तु दातव्यम् इति सूच्यते। एतैः बहुभिः अनुपमैः गुणैः युक्तं सुतं दृष्ट्वा परंतपः राजा दशरथः चिन्तां चक्रे। इयं चिन्ता न शोकजा, अपितु मनोरथजा; अस्याः एव विस्तारः अग्रे वर्ण्यते, तस्याः च परिणामः समग्रस्य काण्डस्य कथाबीजम्। ‘चिन्ताम्’ इति पदम् अत्र मङ्गलार्थकम्, न शोकार्थकम्; तथापि अग्रे सा एव चिन्ता शोकपर्यवसाना भविष्यति इति काव्यस्य विडम्बना। अत्र च ‘दृष्ट्वा’ इति पदेन सूच्यते यत् राज्ञः निश्चयः अन्धस्नेहजः न, अपितु प्रत्यक्षदर्शनमूलकः।

वृद्धस्य चिरजीविनः राज्ञः एषा प्रीतिः अभवत् — ‘मयि जीवति एव रामः कथं राजा स्यात्’ इति। एषा परा प्रीतिः तस्य हृदि पुनः पुनः सम्परिवर्तते — ‘कदा नाम प्रियं सुतम् अभिषिक्तं द्रक्ष्यामि’ इति। सः चिन्तयति — ‘अयं लोकस्य वृद्धिकामः सर्वभूतानुकम्पकः; वृष्टिमान् पर्जन्यः इव सः मत्तः अपि लोके प्रियतरः।’ पिता स्वपुत्रस्य आत्मनः अपि अधिकं लोकप्रियत्वं हर्षेण एव स्वीकरोति इति अत्र दशरथस्य महत्त्वम्। ‘वीर्ये यमशक्रसमः, मतौ बृहस्पतिसमः, धृत्यां महीधरसमः, गुणैः च मत्तः अपि गुणवत्तरः। इमां कृत्स्नां महीम् अधितिष्ठन्तम् आत्मजम् अनेन एव वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गम् अवाप्नुयाम्’ इति। ‘अनेन वयसा’ इति पदे जरायाः स्मृतिः निहिता — कालः न प्रतीक्षते इति राज्ञः अन्तर्गतं भयम्। एवम् अन्यपार्थिवदुर्लभैः शिष्टैः अपरिमेयैः लोकोत्तरैः च विविधैः गुणैः समुदितैः युक्तं तं समीक्ष्य राजा सचिवैः सार्धं निश्चित्य यौवराज्यम् अमन्यत। अत्र ‘सचिवैः सार्धं निश्चित्य’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् अयं निर्णयः न औत्सुक्यमात्रजः, अपितु मन्त्रिपरिषदा सह विमृश्य कृतः; तथापि अग्रे दृश्यते यत् एषा त्वरा एव विघ्नस्य निमित्तं भविष्यति। एतेषु सप्तसु श्लोकेषु दशरथस्य अन्तर्वचनम् एव प्रायः श्रूयते, बहिष्क्रिया तु अन्ते एकेन एव श्लोकेन उक्ता।

मेधावी राजा दिवि अन्तरिक्षे भूमौ च घोरम् उत्पातजं भयं सञ्चचक्षे, स्वशरीरे च आगतां जरां लक्षितवान् — द्वे अपि एते त्वरायाः कारणे। उत्पाताः बाह्यं निमित्तम्, जरा च आन्तरम्; उभाभ्यां सूच्यते यत् कालः सङ्कुचितः। पूर्णचन्द्राननस्य शोकापनुदस्य महात्मनः रामस्य लोके यत् सम्प्रियत्वम्, तत् अपि सः बुबुधे — प्रजानुरागः एव हि अभिषेकस्य मुख्यं प्रमाणम्। आत्मनः प्रजानां च श्रेयसे प्रियेण च, अर्थात् स्वकीयेन स्नेहेन च प्रेरितः, प्राप्ते काले सः धर्मात्मा नृपः भक्त्या त्वरितवान्। ततः नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदान् अपि प्रधानान् पृथिवीपतिः मेदिन्यां समानिनाय — नगरवासिनः जनपदवासिनः च उभयान् आहूतवान्, यतः राजा एकाकी न निर्णयं करोति, अपितु प्रजाणां सम्मतिं याचते। तान् वेश्मभिः नानाभरणैः च यथार्हं प्रतिपूजितान् अलङ्कृतः राजा तथा ददर्श यथा प्रजापतिः प्रजाः; उपमानेन च राज्ञः पितृत्वभावः सूचितः। ‘भक्त्या त्वरितवान्’ इति पदद्वये भक्तिः स्नेहम्, त्वरा च कालसङ्कोचम् एकत्र सूचयतः। अत्र च प्रधानानाम् आह्वानेन वाल्मीकिः प्राचीनराजनीतेः सभाधर्मं दर्शयति — महान्तः निर्णयाः परिषदः सम्मुखे एव क्रियन्ते।

किन्तु नराधिपः केकयराजानं जनकं वा त्वरया न आनयामास — ‘तौ पश्चात् एव इदं प्रियं श्रोष्यतः’ इति मत्वा। गीताप्रेस-मुद्रणस्य पादटीका अत्र वदति यत् देवताः एव राज्ञः बुद्धिम् एवम् अकुर्वन्, यतः तयोः सन्निधौ अभिषेकः निर्विघ्नः स्यात्, रामवनवासः च न घटेत; एवं कविः अनागतस्य विघ्नस्य सूचनां दूरात् एव स्थापयति। अथ परपुरार्दने तस्मिन् नृपतौ उपविष्टे सति शेषाः लोकसम्मताः राजानः प्रविविशुः। राज्ञा वितीर्णेषु विविधेषु आसनेषु ते नियताः नृपाः राजानम् एव अभिमुखाः निषेदुः — ‘नियताः’ इति विनयेन संयताः। लब्धमानैः विनयान्वितैः नृपैः, उपोपविष्टैः पुरालयैः जानपदैः मानवैः च वृतः नृपतिः तथा बभौ यथा अमरैः वृतः सहस्रचक्षुः भगवान् इन्द्रः। एतेन उपमानेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे च सर्गे सः एव राजा तां परिषदम् आमन्त्र्य यौवराज्यप्रस्तावं करिष्यति। सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः अनुष्टुभः न, अपितु दीर्घवृत्तः; एषा वृत्तपरिवर्तनरीतिः सर्गसमाप्तेः सूचिका।

బాలకాండ చివరలో రాముడు మొదలైనవారి వివాహాలు వర్ణించబడ్డాయి; భరతుని మేనమామ యుధాజిత్తు తనతో తీసుకొని వెళ్ళాడు. ఇక్కడినుండి అయోధ్యాకాండ ప్రారంభమవుతుంది. పాపరహితుడైన భరతుడు మేనమామ ఇంటికి వెళ్తూ, ఎల్లప్పుడూ శత్రువులను సంహరించే శత్రుఘ్నుని ప్రేమతో ముందుంచుకొని తనతో తీసుకొని వెళ్ళాడు — ‘నిత్యశత్రుఘ్నుడు’ అనే పదంతో కవి ఆ పేరుకున్న అర్థాన్నే సార్థకం చేసి చూపుతున్నాడు. అక్కడ అతడు తమ్మునితో కలిసి సత్కారాలతో గౌరవించబడుతూ నివసించాడు; మేనమామ అశ్వపతి అతనిని పుత్రవాత్సల్యంతో లాలించాడు. అక్కడ నివసిస్తున్న ఆ వీరులైన అన్నదమ్ములు కోరినదంతా పొందుతూ తృప్తి చెందుతున్నా, అంటే అన్ని భోగాలతో యథేచ్ఛగా నిండి ఉన్నా, వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజును నిరంతరం తలచుకొంటూనే ఉండేవారు; భోగాల వల్ల స్నేహం మరపుకు రాదని కవి ఇందుచేత సూచిస్తున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాజు కూడా దూరదేశంలో ఉన్న, మహేంద్ర వరుణులతో సాటివచ్చే ఆ ఇద్దరు కుమారులను తలచుకొనేవాడు — ఈ ఉపమానం వారి తేజస్సును, దానశీలాన్ని సూచిస్తుంది. పురుషశ్రేష్ఠులైన అతని నలుగురు కుమారులూ అతనికి సమానంగానే ఇష్టులు — తన శరీరం నుండే పుట్టిన నాలుగు బాహువుల వలె. ఈ ఉపమానంతో కవి చెబుతున్నదేమిటంటే — కుమారులు రాజుకు అవయవాలే గానీ బయటివారు కారు; కాబట్టి ముందు రాబోయే రామవియోగం అతనికి అవయవచ్ఛేదమే అవుతుంది. ఇలా ఆరంభంలోనే ఈ కాండలోని కరుణరసానికి బీజం నాటబడింది. ‘సత్కారసత్కృతః’ (సత్కారాలతో సత్కరించబడినవాడు) అనే రెండు పదాలతో, అశ్వపతి ఇంట భరతుడు కేవలం అతిథిగా కాక కొడుకులాగే పోషించబడ్డాడని కవి చూపుతున్నాడు.

ఆ నలుగురిలోనూ మహాతేజస్వి అయిన రాముడు తండ్రికి ఆనందం కలిగించేవాడు; ప్రాణులందరిలో స్వయంభువు (బ్రహ్మ) వలె అతడు అధిక గుణవంతుడయ్యాడు. ‘గుణవత్తరః’ అనే పదంలోని ‘తర’ ప్రత్యయం సోదరుల కంటె కూడా అతని ఆధిక్యాన్ని సూచిస్తుంది గానీ ఇతరుల న్యూనతను కాదు. దీనికి కారణాన్ని కవి చెబుతున్నాడు — గర్వంతో ఉద్ధతుడైన రావణుని వధను కోరిన దేవతలు ప్రార్థించగా సనాతనుడైన విష్ణువే మానవలోకంలో జన్మించాడు. కాబట్టి రామునిలో కనిపించే గుణాలు యాదృచ్ఛికమైనవి కావు, అవతార స్వభావమే; బాలకాండలో చెప్పిన పుత్రకామేష్టి వృత్తాంతం ఇక్కడ సంక్షేపంగా గుర్తుచేయబడింది. అమితతేజస్వి అయిన ఆ కుమారునితో కౌసల్య, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన వజ్రపాణి ఇంద్రునితో అదితి వలె శోభించింది — తల్లి శోభ కొడుకుపై ఆధారపడుతుందన్నది లోకానుభవం. అతడు రూపసంపన్నుడు, వీర్యవంతుడు, అసూయ లేనివాడు; అసూయ లేకపోవడం గుణాలలో దుర్లభం, ఎందుకంటే బలవంతులు సాధారణంగా ఇతరుల దోషాలనే చూస్తారు. భూమిపై అతనికి సాటి లేదు; గుణాలలో అతడు దశరథునికి సమానుడే. ఎల్లప్పుడూ ప్రశాంతమైన మనస్సుతో అతడు మృదువుగా మాట్లాడతాడు; పరుషంగా మాట్లాడినా బదులు చెప్పడు. ఈ క్షమయే అతని మొదటి లక్షణం; ముందు కైకేయి మాటలు వినే సమయంలో అది పరీక్షకు నిలుస్తుంది. ‘రతికరః’ అనే పదం కూడా మననం చేయదగినది — రాముడు తండ్రికి కేవలం గౌరవనీయుడే కాదు, ఆనందాన్ని కలిగించేవాడు కూడా.

ఎవరైనా ఎప్పుడైనా ఒక్క ఉపకారం చేసినా అతడు సంతోషిస్తాడు; ఆత్మనిగ్రహం వల్ల వంద అపకారాలు చేసినా గుర్తుంచుకోడు — ఇలా స్నేహం, వైరం విషయంలో అతని ప్రవర్తన విలక్షణమైనది: ఉపకారానికి జ్ఞాపకం, అపకారానికి మరపు. అస్త్రాభ్యాసపు విరామాలలో కూడా, అంటే శస్త్రాభ్యాసం మధ్యలో మిగిలే సమయంలో కూడా, అతడు శీలంలో, జ్ఞానంలో, వయస్సులో పెద్దలైన సజ్జనులతో నిత్యమూ సంభాషిస్తూ ఉంటాడు. వృద్ధత్వం మూడు విధాలు — శీలం వల్ల, జ్ఞానం వల్ల, వయస్సు వల్ల; ఈ మూడు రకాల పెద్దలనూ అతడు సేవిస్తాడు. అతడు బుద్ధిమంతుడు, మధురంగా మాట్లాడేవాడు, ముందుగా పలకరించేవాడు, ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు; ‘పూర్వభాషీ’ (ముందుగా పలకరించేవాడు) అనే పదం అతని నిరహంకారాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రాజకుమారుడైనా అతడే మొదట మాట్లాడతాడు. తన గొప్ప పరాక్రమం చూసుకొని కూడా అతడు విస్మయపడడు, గర్వపడడు. అసత్యమైన మాట అతని నోట రాదు; విద్వాంసుడైనా పెద్దలను పూజిస్తాడు. ప్రజలు అతనిపై అనురక్తులు, అతడూ ప్రజలపై అనురక్తుడు — ఈ పరస్పర అనురాగమే తరువాతి సర్గకూ, వనగమన సమయంలో పౌరుల శోకానికీ మూలం. అతడు దయగలవాడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, బ్రాహ్మణులను పూజించేవాడు, దీనులపై కనికరం చూపేవాడు, ధర్మజ్ఞుడు, నిత్యమూ ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు, శుచి; ‘ప్రగ్రహవాన్’ అంటే ఇంద్రియనిగ్రహం, ‘శుచిః’ అంటే బాహ్య, ఆంతరిక శుద్ధి. వంశానికి తగిన బుద్ధి గలవాడై అతడు క్షత్రియ స్వధర్మాన్ని ఎంతో గౌరవిస్తాడు, దానివల్ల లభించే గొప్ప స్వర్గఫలాన్ని పరమ ప్రీతితో భావిస్తాడు — భయంతో కాదు, లోభంతో కాదు, ప్రీతితోనే ధర్మాన్ని ఆచరిస్తాడనేది విశేషం. ఈ ఆరు శ్లోకాలలో కవి రాముని మనోవృత్తినే వర్ణిస్తున్నాడు గానీ బాహ్య పరాక్రమాన్ని కాదు; గుణవర్ణనలోని ఈ క్రమం అంతరంగం నుండి బహిరంగం వైపు సాగుతుంది. ‘వంద అపకారాలనైనా గుర్తుంచుకోడు’ అనే అతిశయోక్తితో క్షమకు హద్దే లేకుండా పోయింది.

అశ్రేయస్సులో, అంటే అహితకరమైన నిషిద్ధ కర్మలో, అతడు ఆసక్తి చూపడు; విరుద్ధ కథలలో, అంటే శాస్త్రవిరుద్ధమైన మాటలలో కూడా, అతనికి రుచి లేదు. ఒకదానిపై ఒకటిగా యుక్తులు చెప్పే అతడు వాచస్పతి (బృహస్పతి) వలె ప్రకాశిస్తాడు — న్యాయమైన పక్షాన్ని సమర్థించడానికి అతడు ఒకటి కంటె ఎక్కువ యుక్తులను క్రమంగా ముందుంచుతాడు. అతడు రోగం లేనివాడు, యువకుడు, వాక్చతురుడు, చక్కని దేహం గలవాడు, దేశకాలాలు తెలిసినవాడు — ఈ ఐదు పదాలతో కవి శరీరం, వయస్సు, వాక్కు, రూపం, వివేకం అన్నిటినీ ఒకచోట చూపుతున్నాడు; రాజు అభిషేకానికి తగినవాడని చెప్పే బాహ్య లక్షణాలు ఇవే. లోకంలో పురుషుల సారాన్ని గ్రహించగల ఏకైక సాధువుగా విధాత సృష్టించినట్లు అతడు కనిపిస్తాడు — ఇక్కడ ‘ఏకః’ (ఒక్కడే) అనే పదం అసాధారణత్వాన్ని సూచిస్తుంది. శ్రేష్ఠమైన గుణాలతో కూడిన ఆ రాజకుమారుడు తన గుణాల వల్ల ప్రజలకు బయట సంచరించే ప్రాణం వలె ప్రియుడయ్యాడు; ప్రాణం శరీరం లోపల ఉన్నట్లు రాముడు ప్రజల హృదయంలో ఉన్నాడు, కానీ బయట సంచరిస్తూ కనిపిస్తాడు అని ఇది రమణీయమైన ఉపమానం. సర్వవిద్యావ్రతస్నాతుడు, అంటే అన్ని విద్యల వ్రతాలనూ పూర్తిచేసి స్నాతకుడైనవాడు, అంగాలతో సహా వేదాలను యథావిధిగా తెలిసినవాడు అయిన భరతుని అన్న ధనుర్విద్యలో తండ్రి కంటె కూడా శ్రేష్ఠుడయ్యాడు — దశరథుడు శబ్దవేధి అయిన ధనుర్ధారి, అతనికంటె కూడా మించినవాడని ఇది గొప్ప ప్రశంస. అతడు మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు, సాధువు, దైన్యం లేనివాడు, సత్యం పలికేవాడు, ఋజువర్తనుడు; ధర్మార్థాలను దర్శించిన వృద్ధులైన బ్రాహ్మణులచే చక్కగా శిక్షణ పొందినవాడు. ధర్మ, కామ, అర్థాల తత్త్వాన్ని ఎరిగినవాడు, స్మృతిమంతుడు, ప్రతిభావంతుడు అయిన అతడు లౌకిక సమయాచారాలలో నిపుణుడు, విశారదుడు; స్మృతి అంటే పూర్వానుభవాన్ని నిలుపుకోవడం, ప్రతిభ అంటే కొత్తదానిని తక్షణమే స్ఫురింపజేసుకోవడం — రెండూ రాజుకు అవసరమే. ఈ శ్లోకాలలో విద్య, వాక్కు, వినయం, శరీరసంపద కలిసి రాజకుమారుని సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రచిస్తున్నాయి.

అతడు నిభృతుడు (వినీతుడు), తన ఆకారభావాలను దాచుకొనేవాడు, రహస్యమైన మంత్రాంగం గలవాడు, సహాయకులు గలవాడు; అతని క్రోధమూ హర్షమూ అమోఘాలు, అంటే వృథా కావు; త్యాగానికీ సంయమానికీ తగిన సమయం అతనికి తెలుసు — ఎప్పుడు ఇవ్వాలో, ఎప్పుడు నిరోధించాలో తెలియడమే రాజనీతి సారం. అతడు దృఢమైన భక్తి గలవాడు, స్థిరమైన ప్రజ్ఞ గలవాడు; చెడును గ్రహించేవాడు కాదు, దుర్భాషలాడేవాడు కాదు; సోమరితనం లేనివాడు, అప్రమత్తుడు, తన దోషాలనూ ఇతరుల దోషాలనూ ఎరిగినవాడు. ఇతరుల దోషాలను తెలుసుకోవడం కంటె తన దోషాలను తెలుసుకోవడం మరింత దుర్లభం; అందుకే ఇక్కడ అది మొదటనే చెప్పబడింది. అతడు శాస్త్రజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, ఇతరుల అంతరంగాన్ని ఎరిగినవాడు; నిగ్రహానుగ్రహాలలో న్యాయబద్ధంగా విచక్షణ గలవాడు — అంటే ఎవరిని నిగ్రహించాలో, ఎవరిని అనుగ్రహించాలో రాగద్వేషాలతో కాక న్యాయంతోనే నిశ్చయిస్తాడు. సత్పురుషులను చేరదీయడంలో, అనుగ్రహించడంలో, తగిన చోట నిగ్రహించడంలో అతడు నేర్పరి; ఆదాయ మార్గాలలో ఉపాయాలు తెలిసినవాడు, శాస్త్రం చూపిన వ్యయ విధానం తెలిసినవాడు. గీతాప్రెస్ భాష్యంలో ఇక్కడ పాదటీకలో మహాభారతం, విష్ణుపురాణం వచనాలతో ఆదాయవ్యయ విభాగం చూపబడింది — తుమ్మెద పువ్వును బాధించకుండానే మకరందాన్ని గ్రహించినట్లు రాజు ప్రజలను పీడించకుండానే పన్ను గ్రహించాలి. అస్త్రసమూహాలలోనూ ‘వ్యామిశ్రకాల’లోనూ అతడు శ్రేష్ఠత్వం పొందాడు — ‘వ్యామిశ్రకాలు’ అంటే సంస్కృత ప్రాకృతాలు కలిసిన నాటకాదులు. అర్థధర్మాలను కూడగట్టుకొని సుఖాన్ని అనుభవించేవాడైనా అతడు ఎన్నడూ సోమరి కాడు; అర్థధర్మాలకు విరోధం లేకుండానే కామసేవనం అనేది శాస్త్రసమ్మతమైన క్రమం. ఇలా ఇక్కడ రాముడు కేవలం వీరునిగానే కాక, అర్థశాస్త్ర నిపుణునిగా, మంత్రాంగ కుశలునిగా కూడా చూపబడ్డాడు; యువరాజ పదవికి ఇదే ముఖ్యమైన యోగ్యత.

విహారానికి ఉపయోగపడే శిల్పాలు, అంటే గీతం, వాద్యం, చిత్రలేఖనం మొదలైన కళలు, అతనికి బాగా తెలుసు; సంపదను విభజించే విధానమూ తెలుసు. ఏనుగులనూ గుర్రాలనూ ఎక్కడంలోనూ వాటికి శిక్షణ ఇవ్వడంలోనూ అతడు సమర్థుడు. ధనుర్వేదం తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు లోకంలో అతిరథులచేత కూడా గౌరవించబడ్డాడు; అతిరథుడంటే యోధులలో ఉత్తముడు, వారికి కూడా అతడు పూజ్యుడని ఇది పరమ ప్రశంసావచనం. అతడు దండెత్తేవాడు, ప్రహరించేవాడు, సేనానాయకత్వంలో విశారదుడు — ఆక్రమణలో, ప్రహారంలో, సేనను నడిపించడంలో ఈ మూడింటిలోనూ నేర్పరి. యుద్ధంలో కోపించిన దేవాసురులకు కూడా అతడు ఎదిరించరానివాడు; అయినా అసూయ లేనివాడు, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, దర్పం లేనివాడు, మాత్సర్యం లేనివాడు — బలం ఎక్కడ అధికమో అక్కడ వినయమూ అధికం అని భావం. ప్రాణులలో ఎవ్వరూ అతనిని అవమానించలేరు; అతడు కాలానికి వశుడు కాడు; ఇక్కడ వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు — కాలమే అతనిని అనుసరిస్తుంది, అతడు కాలాన్ని కాదు. ఇలా శ్రేష్ఠమైన గుణాలతో కూడిన ఆ రాజకుమారుడు ప్రజలకూ మూడు లోకాలకూ సమ్మతుడయ్యాడు; క్షమాగుణాలలో భూమితో సమానుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతితో, వీర్యంలో శచీపతి ఇంద్రునితో సమానుడు. ఈ మూడు ఉపమానాలతో కవి గుణవర్ణనను ముగిస్తున్నాడు — భూమి క్షమకూ, బృహస్పతి బుద్ధికీ, ఇంద్రుడు వీర్యానికీ పరమ సీమలు. కళాజ్ఞానం నుండి మొదలుకొని లోకోత్తర గుణాల వరకు సాగే ఈ క్రమం రాముని అన్ని వైపులా పరిపూర్ణుడైన పురుషునిగా నిలబెడుతుంది.

ప్రజలందరికీ ప్రియమైనవీ, తండ్రికి ప్రీతి కలిగించేవీ అయిన గుణాలతో రాముడు కిరణాలతో దీప్తుడైన సూర్యుని వలె ప్రకాశించాడు — గుణాలే అతని కిరణాలు అని ఇది రూపకం. ఇటువంటి నడవడితో కూడినవాడూ, ఎదిరించరాని పరాక్రమం గలవాడూ, లోకపాలకులతో సమానుడూ అయిన అతనిని భూదేవి స్వయంగా తన నాథునిగా కోరుకుంది; భూమియే తన స్వామిని వరిస్తుంది అనేది కవి రమణీయ కల్పన, ఎందుకంటే రాజ్యం గ్రహించవలసినది కాదు, ఇవ్వబడవలసినది అని సూచించబడుతోంది. ఇటువంటి సాటిలేని అనేక గుణాలతో కూడిన కుమారుని చూసి శత్రుతాపకుడైన దశరథ మహారాజు ఆలోచనలో పడ్డాడు. ఈ చింత శోకం వల్ల పుట్టినది కాదు, మనోరథం వల్ల పుట్టినది; దాని విస్తారమే ముందు వర్ణించబడుతుంది, దాని పరిణామమే సమస్త కాండకూ కథాబీజం. ‘చింతామ్’ అనే పదం ఇక్కడ మంగళార్థంలోనే ఉంది, శోకార్థంలో కాదు; అయినా ముందు ఆ చింతయే శోకంలో పర్యవసిస్తుంది అన్నది కావ్యంలోని విడంబన. ఇక్కడ ‘దృష్ట్వా’ (చూసి) అనే పదం రాజు నిశ్చయం గుడ్డి ప్రేమ వల్ల పుట్టినది కాదు, ప్రత్యక్షంగా చూసినదానిపై ఆధారపడినది అని సూచిస్తుంది.

వృద్ధుడూ దీర్ఘాయుష్మంతుడూ అయిన రాజుకు ఈ కోరిక కలిగింది — ‘నేను జీవించి ఉండగానే రాముడు రాజు ఎలా కాగలడు?’ ఈ పరమ ప్రీతి అతని హృదయంలో మళ్ళీ మళ్ళీ తిరుగుతూ ఉంది — ‘ప్రియమైన కుమారుడు అభిషిక్తుడు కావడం నేను ఎప్పుడు చూస్తానో!’ అతడు ఆలోచిస్తాడు — ‘ఇతడు లోకాభివృద్ధిని కోరేవాడు, సర్వప్రాణులపై దయ గలవాడు; వర్షించే మేఘం వలె లోకంలో నా కంటె కూడా ఎక్కువ ప్రియుడు.’ తండ్రి తన కుమారుడు తనకంటె కూడా ఎక్కువ లోకప్రియుడు కావడాన్ని సంతోషంతోనే అంగీకరిస్తున్నాడు అన్నదే ఇక్కడ దశరథుని గొప్పతనం. ‘వీర్యంలో యమునికీ ఇంద్రునికీ సమానుడు, బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానుడు, ధైర్యంలో పర్వతానికి సమానుడు, గుణాలలో నాకంటె కూడా అధికుడు. ఈ సమస్త భూమినీ పాలిస్తున్న నా కుమారుని ఈ వయస్సులోనే చూసి నేను స్వర్గాన్ని పొందినట్లవుతుంది గాక.’ ‘ఈ వయస్సులోనే’ అనే మాటలో ముసలితనపు స్మృతి దాగి ఉంది — కాలం ఎదురుచూడదని రాజు లోలోపలి భయం. ఇలా ఇతర రాజులకు దుర్లభమైన, శిష్టమైన, అపరిమితమైన, లోకోత్తరమైన వివిధ గుణాలు సమకూడిన అతనిని పరిశీలించి, రాజు మంత్రులతో కలిసి నిశ్చయించి అతనిని యౌవరాజ్యానికి తగినవానిగా భావించాడు. ఇక్కడ ‘మంత్రులతో కలిసి నిశ్చయించి’ అనే మాటలతో కవి ఈ నిర్ణయం కేవలం ఉత్సాహం వల్ల పుట్టినది కాదని, మంత్రిపరిషత్తుతో కలిసి ఆలోచించి చేసినదని చూపుతున్నాడు; అయినా ముందు ఈ తొందరే విఘ్నానికి కారణమవుతుందని కనిపిస్తుంది. ఈ ఏడు శ్లోకాలలో దశరథుని అంతరంగ వచనమే ఎక్కువగా వినిపిస్తుంది; బాహ్య క్రియ చివరలో ఒక్క శ్లోకంలోనే చెప్పబడింది.

మేధావి అయిన రాజు ఆకాశంలో, అంతరిక్షంలో, భూమిపై ఉత్పాతాల వల్ల కలిగే ఘోరమైన భయాన్ని గమనించాడు; తన శరీరంలో వచ్చిన ముసలితనాన్ని కూడా గుర్తించాడు — ఈ రెండూ తొందరకు కారణాలు. ఉత్పాతాలు బాహ్యనిమిత్తం, ముసలితనం ఆంతరికం; రెండూ కాలం కుంచించుకుపోయిందని సూచిస్తున్నాయి. పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడూ, శోకాన్ని తొలగించేవాడూ, మహాత్ముడూ అయిన రామునికి లోకంలో ఉన్న ప్రియత్వాన్ని కూడా అతడు గ్రహించాడు — ప్రజల అనురాగమే అభిషేకానికి ముఖ్యమైన ప్రమాణం. తనకూ ప్రజలకూ శ్రేయస్సు కోసం, తన ప్రేమచేత కూడా ప్రేరితుడై, సమయం రాగానే ఆ ధర్మాత్ముడైన రాజు భక్తితో తొందరపడ్డాడు. అప్పుడు ఆ భూపతి వివిధ నగరాలలో నివసించే ప్రధానులనూ, వేర్వేరు జనపదాల ప్రధానులనూ భూమిపై నుండి పిలిపించాడు — నగరవాసులనూ జనపదవాసులనూ ఇద్దరినీ ఆహ్వానించాడు, ఎందుకంటే రాజు ఒంటరిగా నిర్ణయం తీసుకోడు, ప్రజల సమ్మతిని కోరతాడు. వారికి నివాసాలూ నానావిధ ఆభరణాలూ ఇచ్చి యథోచితంగా సత్కరించి, అలంకృతుడైన రాజు ప్రజాపతి ప్రజలను చూసినట్లు వారిని చూశాడు; ఈ ఉపమానం రాజు పితృభావాన్ని సూచిస్తుంది. ‘భక్త్యా త్వరితవాన్’ (భక్తితో తొందరపడ్డాడు) అనే రెండు పదాలలో భక్తి స్నేహాన్నీ, తొందర కాలసంకోచాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తున్నాయి. ఇక్కడ ప్రధానులను ఆహ్వానించడం ద్వారా వాల్మీకి ప్రాచీన రాజనీతిలోని సభాధర్మాన్ని చూపుతున్నాడు — గొప్ప నిర్ణయాలు పరిషత్తు సమక్షంలోనే తీసుకోబడతాయి.

కానీ ఆ నరాధిపుడు కేకయరాజును గానీ జనకుని గానీ తొందరపడి పిలిపించలేదు — ‘వారిద్దరూ ఈ ప్రియవార్తను తరువాత వింటారు’ అని తలచి. గీతాప్రెస్ ముద్రణలోని పాదటీక ఇక్కడ చెబుతున్నది — దేవతలే రాజు బుద్ధిని ఇలా మార్చారు; ఎందుకంటే వారిద్దరి సమక్షంలో అభిషేకం నిర్విఘ్నంగా జరిగిపోయి రామవనవాసం సంభవించేది కాదు. ఇలా కవి రాబోయే విఘ్నపు సూచనను దూరం నుండే ఉంచుతున్నాడు. అప్పుడు శత్రుపురాలను నాశనం చేసే ఆ రాజు ఆసీనుడైన తరువాత లోకసమ్మతులైన మిగిలిన రాజులు ప్రవేశించారు. రాజు ఇచ్చిన వివిధ ఆసనాలపై ఆ నియతులైన రాజులు రాజుకే అభిముఖంగా కూర్చున్నారు — ‘నియతాః’ అంటే వినయంతో సంయమించినవారు. గౌరవం పొందిన, వినయంతో కూడిన రాజులూ, దగ్గరగా కూర్చున్న పురవాసులూ జనపదవాసులూ అయిన మానవులూ చుట్టూ ఉండగా ఆ రాజు దేవతలు చుట్టూ ఉన్న సహస్రాక్షుడైన భగవాన్ ఇంద్రుని వలె ప్రకాశించాడు. ఈ ఉపమానంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో ఆ రాజే ఆ పరిషత్తును సంబోధించి యౌవరాజ్య ప్రస్తావన చేస్తాడు. సర్గలోని చివరి శ్లోకం అనుష్టుప్ కాదు, దీర్ఘవృత్తం; ఈ వృత్తపరివర్తన రీతి సర్గ సమాప్తిని సూచిస్తుంది.

பால காண்டத்தின் இறுதியில் ராமன் முதலானோரின் திருமணம் வருணிக்கப்பட்டது; பரதனைத் தாய்மாமன் யுதாஜித் அழைத்துச் சென்றான். இங்கிருந்து அயோத்தியா காண்டம் தொடங்குகிறது. குற்றமற்ற பரதன் தாய்மாமன் இல்லத்துக்குச் செல்லும்போது, என்றும் பகைவரை அழிப்பவனான சத்ருக்னனை அன்புடன் முன்னிறுத்தித் தன்னுடன் அழைத்துச் சென்றான். ‘நித்யசத்ருக்னன்’ (என்றும் பகைவரை அழிப்பவன்) என்னும் சொல்லால், அவனுடைய பெயரின் பொருளே அவனிடம் நிறைவேறியிருந்தது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். அங்கே அவன் தம்பியுடன் உபசாரங்களால் மதிக்கப்பட்டு வாழ்ந்தான்; தாய்மாமன் அஸ்வபதியால் மகனைப் போன்ற அன்புடன் சீராட்டப்பட்டான். அங்கே வாழ்ந்த அந்த வீரச் சகோதரர்கள் இருவரும் விரும்பியவை எல்லாம் அளிக்கப்பட்டு, அதாவது எல்லா இன்பங்களிலும் வேண்டியமட்டும் நிறைவு பெற்றிருந்தும், முதியவரான தசரத மன்னனை இடைவிடாது நினைத்துக்கொண்டிருந்தனர்; இன்பங்களால் அன்பு மறக்கப்படுவதில்லை என்பதைக் கவிஞர் இதனால் உணர்த்துகிறார். பேரொளி பொருந்திய மன்னனும், வெளியூர் சென்றிருந்த, மகேந்திரனையும் வருணனையும் ஒத்த அந்த இரு மைந்தர்களையும் நினைத்தான்; இந்த உவமை அவர்களுடைய ஒளியையும் கொடைப் பண்பையும் சுட்டுகிறது. ஆடவருள் காளை போன்ற அவனுடைய நான்கு மைந்தர்களும், தன் உடலிலிருந்தே தோன்றிய நான்கு கைகளைப் போல, அவனுக்குச் சமமாகவே அன்புக்குரியவர்களாக இருந்தனர். இந்த உவமையால் கவிஞர் சொல்வது: மைந்தர்கள் மன்னனின் உறுப்புகளே, புறம்பானவர்கள் அல்லர்; ஆகவே பின்னர் வரும் ராமனின் பிரிவு அவனுக்கு உறுப்பை வெட்டியெறிவதைப் போன்றதாகவே இருக்கும். இவ்வாறு தொடக்கத்திலேயே இக்காண்டத்தின் கருணைச் சுவைக்கு வித்து இடப்பட்டுள்ளது. ‘சத்காரசத்க்ருதன்’ (உபசாரங்களால் மதிக்கப்பட்டவன்) என்னும் இரு சொற்களால், அஸ்வபதியின் இல்லத்தில் பரதன் வெறும் விருந்தினனாக அன்றி மகனைப் போலவே பேணப்பட்டான் என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார்.

அந்த நால்வருள்ளும் பேரொளி பொருந்திய ராமன் தந்தைக்கு மகிழ்ச்சி அளிப்பவனாக இருந்தான்; உயிர்களுக்கிடையே சுயம்பு (பிரம்மா) போல அவன் குணத்தால் மேம்பட்டவனாக விளங்கினான். ‘குணவத்தரன்’ என்னும் சொல்லில் உள்ள ‘தர’ என்னும் ஒப்பீட்டு விகுதி, அவன் தன் சகோதரர்களைவிடவும் மேம்பட்டவன் என்பதைச் சுட்டுகிறதே அன்றி, மற்றவர்களின் குறைவைச் சுட்டவில்லை. இதற்கான காரணத்தைக் கவிஞர் சொல்கிறார்: செருக்கால் தலைக்கேறிய ராவணனைக் கொல்ல விரும்பிய தேவர்களால் வேண்டிக்கொள்ளப்பட்டு, என்றுமுள்ள விஷ்ணுவே மனித உலகில் பிறந்தார். ஆகவே ராமனிடம் காணப்படும் குணங்கள் தற்செயலானவை அல்ல, அவதாரத்தின் இயல்பே ஆகும்; பால காண்டத்தில் சொல்லப்பட்ட புத்திரகாமேஷ்டி வேள்வியின் வரலாறு இங்கே சுருக்கமாக நினைவூட்டப்படுகிறது. அளவற்ற ஒளி படைத்த அந்த மைந்தனால் கௌசல்யை, தேவர்களில் சிறந்த வஜ்ராயுதம் ஏந்திய இந்திரனுடன் அதிதி விளங்கியதைப் போல விளங்கினாள்; தாயின் பெருமை மைந்தனைச் சார்ந்தது என்பது உலக அனுபவம். அவன் அழகிய தோற்றம் உடையவனாகவும், வீரம் உடையவனாகவும், பொறாமை இல்லாதவனாகவும் இருந்தான்; பொறாமையின்மை குணங்களுள் அரியது, ஏனெனில் வலிமை உடையோர் பெரும்பாலும் பிறர் குற்றங்களையே காண்பர். பூமியில் அவனுக்கு ஒப்பானவர் இல்லை; குணங்களால் அவன் தசரதனுக்கே நிகரானவன். எப்போதும் அமைதியான உள்ளத்துடன் அவன் மென்மையாகப் பேசுவான்; கடுஞ்சொல் சொல்லப்பட்டாலும் பதிலுக்குக் கடுஞ்சொல் சொல்லமாட்டான். இந்தப் பொறுமையே அவனுடைய முதல் இலக்கணம்; பின்னர் கைகேயியின் சொற்களைக் கேட்கும்போது அது சோதிக்கப்படும். ‘ரதிகரன்’ என்னும் சொல்லும் சிந்திக்கத்தக்கது: ராமன் தந்தைக்கு வெறுமனே மதிப்புக்குரியவனாக மட்டுமன்றி, மகிழ்ச்சி தருபவனாகவும் இருந்தான்.

எப்போதாவது யாரேனும் செய்த ஒரே ஒரு உதவியாலும் அவன் மகிழ்வான்; தன்னடக்கத்தால், செய்யப்பட்ட நூறு தீங்குகளையும் நினைவில் கொள்ளமாட்டான். இவ்வாறு அன்பு, பகை ஆகியவை தொடர்பாக அவனுடைய நடத்தை வேறுபட்டது: உதவியை நினைவில் வைத்தல், தீங்கை மறத்தல். ஆயுதப் பயிற்சியின் இடைவேளைகளிலும், அதாவது படைக்கலப் பயிற்சிக்குப் பிறகு எஞ்சும் நேரத்திலும், அவன் ஒழுக்கத்தில் முதிர்ந்தவர்கள், அறிவில் முதிர்ந்தவர்கள், வயதில் முதிர்ந்தவர்கள் ஆகிய சான்றோருடன் எப்போதும் உரையாடிக்கொண்டிருப்பான். முதுமை மூன்று வகை: ஒழுக்கத்தால், அறிவால், வயதால்; மூவகையினருக்கும் அவன் பணிவிடை செய்பவன். அவன் அறிவுடையவன், இனிமையாகப் பேசுபவன், முதலில் பேசுபவன், அன்பான சொல் சொல்பவன்; ‘பூர்வபாஷி’ (முதலில் பேசுபவன்) என்னும் சொல் அவனுடைய ஆணவமின்மையைக் காட்டுகிறது, ஏனெனில் இளவரசனாக இருந்தும் அவனே முதலில் பேச்சைத் தொடங்குவான். தன் பெரும் வீரத்தாலும் அவன் வியப்போ செருக்கோ கொள்ளவில்லை. பொய்யுரை அவன் வாயிலிருந்து வெளிவராது; கற்றவனாக இருந்தும் முதியோரை மதிப்பவன். மக்களிடம் அவன் அன்பு கொண்டிருந்தான், மக்களும் அவனிடம் அன்பு கொண்டிருந்தனர்; இந்த இருபக்க அன்பே அடுத்த சர்க்கத்துக்கும், காட்டுக்குச் செல்லும் வேளையில் நகர மக்களின் துயருக்கும் வேர். அவன் இரக்கம் உடையவன், சினத்தை வென்றவன், அந்தணர்களை மதிப்பவன், எளியோரிடம் கருணை உடையவன், அறம் அறிந்தவன், எப்போதும் புலனடக்கம் உடையவன், தூயவன்; ‘ப்ரக்ரஹவான்’ என்பது புலனடக்கம், ‘சுசி’ என்பது புறத்தூய்மையும் அகத்தூய்மையும். குலத்துக்கு ஏற்ற மனப்பான்மை உடையவனாய், அவன் தன் கடமையான க்ஷத்திரிய அறத்தைப் பெரிதும் மதித்தான்; அதனால் கிடைக்கும் பெரும் சுவர்க்கப் பயனையும் மிகுந்த அன்புடன் போற்றினான். அச்சத்தாலோ ஆசையாலோ அன்றி, அன்பாலேயே அவன் அறத்தைக் கடைப்பிடித்தான் என்பதே இங்குச் சிறப்பு. இந்த ஆறு சுலோகங்களில் கவிஞர் ராமனின் புற வீரத்தை அன்றி அவனுடைய உள்ளப் போக்கையே வருணிக்கிறார்; குண வருணனையின் இந்த வரிசை அகத்திலிருந்து புறம் நோக்கிச் செல்கிறது. ‘நூறு தீங்குகளையும் நினைவில் கொள்ளான்’ என்னும் உயர்வு நவிற்சியால் பொறுமைக்கு எல்லையே இல்லை என்று காட்டப்படுகிறது.

தீமை பயக்கும், விலக்கப்பட்ட செயல்களில் அவன் ஈடுபடுவதில்லை; முரணான பேச்சுகளிலும், அதாவது சாஸ்திரத்துக்கு மாறான உரையாடல்களிலும், அவனுக்கு விருப்பம் இல்லை. மேலும் மேலும் வலுவான வாதங்களை எடுத்துரைப்பவனான அவன் வாசஸ்பதி (பிருகஸ்பதி) போல விளங்கினான்; நியாயமான நிலையை நிலைநாட்ட அவன் ஒன்றைவிட ஒன்று வலுவான வாதங்களை வரிசையாக முன்வைப்பான். அவன் நோயற்றவன், இளைஞன், சொல்வன்மை உடையவன், அழகிய உடல் உடையவன், இடமும் காலமும் அறிந்தவன்; இந்த ஐந்து சொற்களால் கவிஞர் உடல், வயது, பேச்சு, தோற்றம், விவேகம் ஆகியவற்றை ஒருசேரக் காட்டுகிறார்; அரசனாக முடிசூட்டப்படும் தகுதிக்கு இவையே புற அடையாளங்கள். மனிதர்களின் உள்ளுரம் அறிந்த அவன், உலகில் படைப்பவனால் படைக்கப்பட்ட ஒரே சான்றோன் போலத் தோன்றினான்; இங்கு ‘ஒரே’ என்னும் சொல் அவனுடைய ஒப்பற்ற தன்மையைச் சுட்டுகிறது. சிறந்த குணங்கள் நிறைந்த அந்த அரசகுமாரன், மக்களுக்கு வெளியே உலவும் உயிர்மூச்சைப் போலக் குணங்களால் அன்புக்குரியவனானான்; உயிர்மூச்சு உடலுக்குள் இருப்பதுபோல ராமன் மக்களின் இதயத்துக்குள் இருக்கிறான், ஆனால் வெளியே உலவுவதாகக் காணப்படுகிறான் என்பது அழகிய உவமை. எல்லாக் கல்விகளின் விரதங்களையும் நிறைவுசெய்து நீராடிய ஸ்நாதகனும், அங்கங்களுடன் கூடிய வேதங்களை முறைப்படி அறிந்தவனுமான பரதனின் அண்ணன், வில்வித்தையில் தந்தையையும் விஞ்சியவனானான்; தசரதன் ஒலியைக் கேட்டே இலக்கை எய்யும் வில்லாளி, அவனைவிடவும் மேம்பட்டவன் என்பது பெரும் புகழ்ச்சி. நல்ல குடியில் பிறந்த அவன் சான்றோனாகவும், தளர்வற்றவனாகவும், உண்மை பேசுபவனாகவும், நேர்மையானவனாகவும் இருந்தான்; அறத்தையும் பொருளையும் உணர்ந்த முதிய அந்தணர்களால் நன்கு பயிற்றுவிக்கப்பட்டவன். அறம், இன்பம், பொருள் ஆகியவற்றின் உண்மை அறிந்த அவன் நினைவாற்றலும் உடனடிச் சிந்தனைத் திறனும் உடையவனாய், உலக வழக்கங்களிலும் ஒழுகலாறுகளிலும் தேர்ந்த வல்லுநனாக இருந்தான்; நினைவாற்றல் என்பது முன் அனுபவத்தைத் தக்கவைத்தல், உடனடிச் சிந்தனை என்பது புதியதை உடனே உணர்தல்; இரண்டும் அரசனுக்கு இன்றியமையாதவை. இந்தச் சுலோகங்களில் கல்வி, பேச்சு, பணிவு, உடல்வளம் ஆகியவை ஒன்றுசேர்ந்து அரசகுமாரனின் முழுமையான சித்திரத்தை உருவாக்குகின்றன.

அவன் அடக்கமானவன், தன் உள்ளக் குறிப்பை வெளிக்காட்டாதவன், ஆலோசனைகளை மறைவாகக் காப்பவன், துணைவர்களை உடையவன்; அவனுடைய சினமும் மகிழ்ச்சியும் வீண்போவதில்லை; கொடுக்கவும் அடக்கவும் உரிய காலத்தையும் அவன் அறிவான். எப்போது கொடுக்க வேண்டும், எப்போது தடுக்க வேண்டும் என்னும் அறிவே அரசியலின் சாரம். அவன் உறுதியான பக்தி உடையவன், நிலையான அறிவு உடையவன், தீயவற்றைப் பற்றாதவன், கடுஞ்சொல் பேசாதவன்; சோம்பலற்றவன், கவனம் தவறாதவன், தன் குற்றத்தையும் பிறர் குற்றத்தையும் அறிந்தவன். தன் குற்றத்தை அறிவது பிறர் குற்றத்தை அறிவதைவிட அரிது; அதுவே இங்கு முதலில் சொல்லப்பட்டுள்ளது. சாஸ்திரம் அறிந்தவன், செய்ந்நன்றி அறிந்தவன், மனிதர்களுக்கிடையிலான வேறுபாட்டை அறிந்தவனான அவன் தண்டித்தலிலும் அருளுதலிலும் நியாயப்படி தேர்ந்தவன்; அதாவது யாரை அடக்க வேண்டும், யாருக்கு அருள வேண்டும் என்பதை விருப்பு வெறுப்பால் அன்றி நியாயத்தாலேயே தீர்மானிப்பான். நல்லோரைச் சேர்த்துக்கொள்வதிலும், அருள் செய்வதிலும், தகுந்த இடத்தில் அடக்குவதிலும் அவன் திறமையானவன்; வருவாய் ஈட்டும் வழிகளை அறிந்தவன், செலவுகளைக் கண்காணித்துச் செய்யும் முறையையும் அறிந்தவன். கீதா பிரஸ் உரையில் இங்கே அடிக்குறிப்பில் மகாபாரதம், விஷ்ணு புராணம் ஆகியவற்றின் வாக்கியங்களைக் கொண்டு வரவு செலவுப் பகுப்பு காட்டப்பட்டுள்ளது: வண்டு பூவை வருத்தாமலே தேனை எடுப்பதுபோல, அரசனும் மக்களை வருத்தாமலே வரியைப் பெற வேண்டும். படைக்கலத் தொகுதிகளிலும் ‘வ்யாமிச்ரகங்களிலும்’ அவன் மேன்மை பெற்றவன்; ‘வ்யாமிச்ரகங்கள்’ என்பவை சம்ஸ்கிருதமும் பிராகிருதமும் கலந்த நாடகம் முதலியவை. பொருளையும் அறத்தையும் சேர்த்துக்கொண்டு இன்பத்தை நுகர்பவனாக இருந்தும் அவன் ஒருபோதும் சோம்பியிருந்ததில்லை; பொருளுக்கும் அறத்துக்கும் முரண்படாமலேயே இன்பத்தை நுகர்வது சாஸ்திரம் ஏற்ற முறை. இவ்வாறு இங்கு ராமன் வெறும் வீரனாக அன்றி, அர்த்தசாஸ்திரத்தில் வல்லவனாகவும் ஆலோசனையில் தேர்ந்தவனாகவும் காட்டப்படுகிறான்; இதுவே இளவரசுப் பதவிக்கான முதன்மைத் தகுதி.

இசை, வாத்தியம், ஓவியம் முதலிய பொழுதுபோக்குக்கு உரிய கலைகளை அவன் நன்கு அறிந்தவன்; பொருளைப் பகுத்தளிக்கும் முறையையும் அறிந்தவன். யானைகளையும் குதிரைகளையும் ஏறிச் செலுத்துவதிலும் பழக்குவதிலும் வல்லவன். வில்வேதம் அறிந்தவர்களுள் சிறந்தவனான அவன் உலகில் அதிரதர்களாலும் மதிக்கப்பட்டான்; அதிரதன் வீரர்களுள் உயர்ந்தவன், அவர்களுக்கும் அவன் போற்றத்தக்கவன் என்பது மிக உயர்ந்த புகழுரை. அவன் படையெடுப்பவன், தாக்குபவன், படையை நடத்துவதில் வல்லவன்; தாக்குதல், அடித்தல், படை நடத்துதல் ஆகிய மூன்றிலும் தேர்ந்தவன். போர்க்களத்தில் சினம் கொண்ட தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் அவனை வெல்ல முடியாது; அப்படியிருந்தும் அவன் பொறாமையற்றவன், சினத்தை வென்றவன், செருக்கற்றவன், காழ்ப்பற்றவன்; வலிமை எங்கே அதிகமோ அங்கே பணிவும் அதிகம் என்பது கருத்து. எந்த உயிராலும் அவன் இகழப்படத்தக்கவன் அல்லன்; காலத்தின் வசப்பட்டவனும் அல்லன். உரையாசிரியர்கள் இங்கே சொல்வது: காலமே அவனைப் பின்பற்றுகிறது, அவன் காலத்தைப் பின்பற்றுவதில்லை. இவ்வாறு சிறந்த குணங்கள் நிறைந்த, மக்களுக்கு உரிய அந்த அரசகுமாரன் மூவுலகிலும் மதிக்கப்பட்டான்; பொறுமையில் பூமிக்கும், அறிவில் பிருகஸ்பதிக்கும், வீரத்தில் சசியின் கணவனான இந்திரனுக்கும் நிகரானவன். இந்த மூன்று உவமைகளால் கவிஞர் குண வருணனையை நிறைவுசெய்கிறார்: பூமி பொறுமைக்கும், பிருகஸ்பதி அறிவுக்கும், இந்திரன் வீரத்துக்கும் உச்ச எல்லைகள். கலை அறிவிலிருந்து தொடங்கி உலகைக் கடந்த குணங்கள் வரை செல்லும் இந்த வரிசை, ராமனை எல்லாத் திசைகளிலும் நிறைவு பெற்ற மனிதனாக நிலைநிறுத்துகிறது.

எல்லா மக்களுக்கும் இனியவையும், தந்தைக்கு மகிழ்ச்சியை உண்டாக்குபவையுமான குணங்களால் ராமன், கதிர்களால் ஒளிரும் சூரியனைப் போல விளங்கினான்; குணங்களே அவனுடைய கதிர்கள் என்பது உருவகம். இத்தகைய ஒழுக்கம் நிறைந்தவனும், வெல்லமுடியாத ஆற்றல் உடையவனும், உலகநாயகர்களுக்கு ஒப்பானவனுமான அவனைப் பூமியே தன் தலைவனாக விரும்பினாள். பூமியே தன் தலைவனைத் தேர்ந்தெடுக்கிறாள் என்பது கவிஞரின் அழகிய கற்பனை; அரசு கைப்பற்றப்பட வேண்டியதன்று, வழங்கப்பட வேண்டியது என்பது இதனால் உணர்த்தப்படுகிறது. இத்தகைய ஒப்பற்ற பல குணங்கள் நிறைந்த மைந்தனைக் கண்டு, பகைவரை வாட்டும் தசரத மன்னன் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தான். இந்தச் சிந்தனை துயரத்தால் எழுந்ததன்று, ஆசையால் எழுந்தது; இதன் விரிவே அடுத்து வருணிக்கப்படுகிறது, அதன் விளைவே இக்காண்டம் முழுவதன் கதைக்கு வித்து. ‘சிந்தா’ என்னும் சொல் இங்கே மங்கலப் பொருளில் வருகிறது, துயரப் பொருளில் அன்று; ஆயினும் பின்னர் அதே சிந்தனை துயரத்தில் முடியும் என்பது காவியத்தின் முரண்நகை. மேலும் இங்கு ‘கண்டு’ என்னும் சொல், மன்னனின் முடிவு குருட்டு அன்பால் அன்றி நேரில் கண்டதன் அடிப்படையில் எழுந்தது என்பதை உணர்த்துகிறது.

நெடுநாள் வாழ்ந்த முதிய மன்னனுக்கு இந்த ஆசை உண்டாயிற்று: ‘நான் உயிரோடிருக்கும்போதே ராமன் எவ்வாறு அரசனாவான்?’ ‘அன்புக்குரிய மைந்தன் முடிசூட்டப்பட்டிருப்பதை எப்போது காண்பேன்?’ என்னும் இந்தப் பேராசை அவன் இதயத்தில் மீண்டும் மீண்டும் சுழன்றுகொண்டிருந்தது. அவன் எண்ணினான்: ‘இவன் உலகின் வளர்ச்சியை விரும்புபவன், எல்லா உயிர்களிடமும் இரக்கம் உடையவன்; மழை பொழியும் மேகத்தைப் போல, இவன் உலகில் என்னைவிடவும் அன்புக்குரியவன்.’ தன் மைந்தன் தன்னைவிடவும் மக்களின் அன்புக்குரியவனாக இருப்பதைத் தந்தை மகிழ்ச்சியுடனேயே ஏற்றுக்கொள்கிறான் என்பதில்தான் இங்கே தசரதனின் பெருமை உள்ளது. ‘வீரத்தில் யமனுக்கும் இந்திரனுக்கும் நிகரானவன், அறிவில் பிருகஸ்பதிக்கு நிகரானவன், உறுதியில் மலைக்கு நிகரானவன், குணங்களில் என்னைவிடவும் மேம்பட்டவன். இந்த முழு பூமியையும் ஆளும் என் மைந்தனை, என்னுடைய இந்த வயதிலேயே கண்டு, சுவர்க்கத்தை அடைந்தவனைப் போல ஆவேனாக.’ ‘இந்த வயதிலேயே’ என்னும் சொல்லில் முதுமையின் நினைவு பொதிந்துள்ளது; காலம் காத்திருப்பதில்லை என்பது மன்னனின் உள்ளார்ந்த அச்சம். இவ்வாறு பிற அரசர்களிடம் காண அரிய, சான்றோர் போற்றும், அளவற்ற, உலகைக் கடந்த பலவகைக் குணங்கள் ஒன்றுசேர்ந்த அவனை ஆராய்ந்து, மன்னன் அமைச்சர்களுடன் கலந்து முடிவுசெய்து, அவனுக்கு இளவரசுப் பட்டம் அளிக்க எண்ணினான். ‘அமைச்சர்களுடன் கலந்து முடிவுசெய்து’ என்னும் சொற்களால், இந்த முடிவு வெறும் ஆர்வத்தால் எடுக்கப்பட்டதன்று, அமைச்சரவையுடன் ஆராய்ந்து எடுக்கப்பட்டது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார்; ஆயினும் இந்த அவசரமே இடையூறுக்குக் காரணமாகும் என்பது பின்னர் காணப்படும். இந்த ஏழு சுலோகங்களில் பெரும்பாலும் தசரதனின் உள்மனக் குரலே கேட்கிறது; வெளிச் செயல் இறுதியில் ஒரே சுலோகத்தில் சொல்லப்படுகிறது.

அறிவுள்ள மன்னன் வானிலும், இடைவெளியிலும், பூமியிலும் தீய சகுனங்களால் எழும் கொடிய அச்சத்தைக் கண்டான்; தன் உடலில் வந்துற்ற முதுமையையும் உணர்ந்தான். இவ்விரண்டும் அவனுடைய அவசரத்துக்குக் காரணங்கள். தீய சகுனங்கள் புறக் காரணம், முதுமை அகக் காரணம்; இவ்விரண்டாலும் காலம் சுருங்கிவிட்டது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. முழுநிலவு போன்ற முகம் உடையவனும், துயரை நீக்குபவனுமான மகாத்மா ராமன் உலகில் பெற்றிருந்த பேரன்பையும் அவன் அறிந்தான்; மக்களின் அன்பே முடிசூட்டுதலுக்கு முதன்மைச் சான்று. தனக்கும் மக்களுக்கும் நன்மை கருதியும், தன் சொந்த அன்பால் தூண்டப்பட்டும், தக்க காலம் வந்தபோது அறவுள்ளம் கொண்ட அம்மன்னன் பக்தியுடன் விரைந்தான். பின்னர் அந்தப் பூமியாளன் பல்வேறு நகரங்களில் வாழ்ந்தவர்களையும், தனித்தனியே நாட்டுப்புறங்களின் தலைவர்களையும் வரவழைத்தான்; நகர மக்கள், நாட்டு மக்கள் ஆகிய இருவகையினரையும் அழைத்தான், ஏனெனில் அரசன் தனியாக முடிவெடுப்பதில்லை, மக்களின் இசைவை வேண்டுகிறான். இருப்பிடங்களாலும் பலவகை அணிகலன்களாலும் தகுதிக்கேற்ப மதிக்கப்பட்ட அவர்களை, அணிசெய்துகொண்ட மன்னன், பிரஜாபதி தன் படைப்புகளைக் காண்பதுபோலக் கண்டான்; இந்த உவமையால் மன்னனின் தந்தைமை உணர்த்தப்படுகிறது. ‘பக்தியுடன் விரைந்தான்’ என்னும் இரு சொற்களில், பக்தி அன்பையும், விரைவு காலச் சுருக்கத்தையும் ஒருசேரச் சுட்டுகின்றன. மேலும் இங்கே தலைவர்களை அழைத்ததன் மூலம் வால்மீகி பண்டைய அரசியலின் அவை நெறியைக் காட்டுகிறார்: பெரிய முடிவுகள் அவையின் முன்னிலையிலேயே எடுக்கப்படுகின்றன.

ஆனால் மன்னன் கேகய அரசனையோ ஜனகரையோ அவசரத்தில் அழைத்துவரவில்லை; ‘அவ்விருவரும் இந்த இனிய செய்தியைப் பின்னர் கேட்டுக்கொள்வார்கள்’ என்று எண்ணினான். கீதா பிரஸ் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு இங்கே சொல்வது: அவ்விருவரும் அருகிலிருந்தால் முடிசூட்டு விழா தடையின்றி நடந்துவிடும், ராமனின் வனவாசம் நிகழாது; ஆகவே தேவர்களே மன்னனின் புத்தியை இவ்வாறு திருப்பினர். இவ்வாறு கவிஞர் வரப்போகும் இடையூறின் குறிப்பைத் தொலைவிலேயே வைக்கிறார். பகைவர் நகரங்களை அழிக்கும் அந்த மன்னன் அமர்ந்ததும், உலகம் மதிக்கும் மற்ற அரசர்கள் உள்ளே நுழைந்தனர். மன்னன் அளித்த பலவகை இருக்கைகளில், அடக்கம் உடைய அந்த அரசர்கள் மன்னனை நோக்கியவாறே அமர்ந்தனர்; ‘நியதர்கள்’ என்பது பணிவால் அடங்கியவர்கள். மதிப்புப் பெற்றவர்களும் பணிவு நிறைந்தவர்களுமான அரசர்களாலும், அருகே அமர்ந்திருந்த நகர மக்களாலும் நாட்டு மக்களாலும் சூழப்பட்ட மன்னன், தேவர்களால் சூழப்பட்ட ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனைப் போல விளங்கினான். இந்த உவமையுடன் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அதே மன்னன் அந்த அவையை விளித்து இளவரசுப் பட்டம் பற்றிய முன்மொழிவைச் செய்வான். சர்க்கத்தின் இறுதிச் சுலோகம் அனுஷ்டுப் யாப்பில் அன்றி நீண்ட யாப்பில் அமைந்துள்ளது; யாப்பை மாற்றும் இந்த முறை சர்க்கம் முடிவதைக் குறிக்கிறது.

ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾದಿಗಳ ವಿವಾಹವು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಭರತನನ್ನು ಅವನ ಸೋದರಮಾವ ಯುಧಾಜಿತ್ತನು ಕರೆದೊಯ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಭರತನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವಾಗ, ನಿತ್ಯವೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನ್ನೊಡನೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ‘ನಿತ್ಯಶತ್ರುಘ್ನ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಆ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ತಮ್ಮನೊಡನೆ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ವಾಸಿಸಿದನು; ಸೋದರಮಾವ ಅಶ್ವಪತಿಯು ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಲಾಲಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವೀರ ಸೋದರರಿಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಂದರೆ ಬಯಸಿದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳೂ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಸದಾ ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸ್ನೇಹವು ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕವಿ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನೂ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಉಪಮೆಯು ಅವರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ದಾನಶೀಲತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು — ತನ್ನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ನಾಲ್ಕು ಬಾಹುಗಳಂತೆ. ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುವುದು ಇದು — ಮಕ್ಕಳು ರಾಜನಿಗೆ ಹೊರಗಿನವರಲ್ಲ, ಅವನ ಅಂಗಗಳೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರುವ ರಾಮವಿಯೋಗವು ಅವನಿಗೆ ಅಂಗಚ್ಛೇದವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಕಾಂಡದ ಕರುಣರಸದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ. ‘ಸತ್ಕಾರಸತ್ಕೃತ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ, ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭರತನು ಕೇವಲ ಅತಿಥಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಮಗನಂತೆಯೇ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ನಾಲ್ವರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದನು; ಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಗುಣಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ‘ಗುಣವತ್ತರ’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ತರಪ್’ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಸೋದರರಿಗಿಂತಲೂ ಅವನ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಇತರರ ಕೊರತೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕವಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಉದೀರ್ಣನಾದ, ಅಂದರೆ ಗರ್ವದಿಂದ ಉದ್ಧಟನಾದ, ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸನಾತನನಾದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಗುಣಗಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಅವತಾರದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿವೆ; ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಗನಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಅದಿತಿಯು ಹೇಗೆ ಶೋಭಿಸಿದಳೋ ಹಾಗೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು — ತಾಯಿಯ ಶೋಭೆ ಮಗನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾನುಭವ. ಅವನು ರೂಪವಂತನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ದುರ್ಲಭವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಬಲಶಾಲಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇತರರ ದೋಷಗಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆಯಿಲ್ಲ; ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ದಶರಥನಿಗೇ ಸಮಾನ. ಸದಾ ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದು ಅವನು ಮೃದುವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಯಾರಾದರೂ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೂ ಅವನು ಎದುರುತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷಮೆಯೇ ಅವನ ಮೊದಲ ಲಕ್ಷಣ; ಮುಂದೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ ಇದೇ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಗಾಗಲಿದೆ. ‘ರತಿಕರ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಮನನೀಯ — ರಾಮನು ತಂದೆಗೆ ಕೇವಲ ಮಾನ್ಯನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆನಂದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದನು.

ಯಾರಾದರೂ ಎಂದಾದರೂ ಮಾಡಿದ ಒಂದೇ ಉಪಕಾರದಿಂದ ಅವನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದಾಗಿ ನೂರು ಅಪಕಾರಗಳನ್ನೂ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ವೈರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ನಡವಳಿಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು: ಉಪಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆ, ಅಪಕಾರದಲ್ಲಿ ಮರೆವು. ಅಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದ ನಡುವಿನ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿಯೂ, ಅಂದರೆ ಶಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸದ ಸಮಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಉಳಿಯುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಅವನು ಶೀಲವೃದ್ಧರು, ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರು, ವಯೋವೃದ್ಧರು ಆದ ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ವಾರ್ಧಕ್ಯವು ಮೂರು ಬಗೆ — ಶೀಲದಿಂದ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ; ಈ ಮೂವರನ್ನೂ ಅವನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಮೊದಲು ತಾನೇ ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ನುಡಿಯುವವನು. ‘ಪೂರ್ವಭಾಷೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ನಿರಹಂಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನೇ ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಅವನು ಬೀಗುವುದಿಲ್ಲ, ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಳ್ಳು ಮಾತು ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ; ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿದ್ದರೂ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನುರಕ್ತ, ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರು — ಈ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಅನುರಾಗವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೂ, ವನಗಮನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಅವನು ಕರುಣಾಳು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು, ದೀನರ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳವನು, ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಸದಾ ನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಶುಚಿಯಾದವನು. ‘ಪ್ರಗ್ರಹವಾನ್’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವನು; ‘ಶುಚಿ’ ಎಂದರೆ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಶುದ್ಧನಾದವನು. ಕುಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾದ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಮಹತ್ತಾದ ಸ್ವರ್ಗಫಲವನ್ನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾನ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ವಿಶೇಷ. ಈ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಮನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಾಹ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನಲ್ಲ; ಈ ಗುಣವರ್ಣನೆಯ ಕ್ರಮವು ಅಂತರಂಗದಿಂದ ಬಹಿರಂಗದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೂರನ್ನೂ ನೆನಪಿಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಕ್ಷಮೆಗೆ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಅಹಿತಕರವಾದ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅವನು ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ವಿರುದ್ಧಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾದ ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ. ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನುಡಿಯುವ ಅವನು ವಾಚಸ್ಪತಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ — ನ್ಯಾಯವಾದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರೋಗರಹಿತ, ತರುಣ, ವಾಗ್ಮಿ, ಸುಂದರ ದೇಹವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ದೇಶಕಾಲಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು — ಈ ಐದು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ದೇಹ, ವಯಸ್ಸು, ಮಾತು, ರೂಪ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜನು ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನೆಂಬುದರ ಬಾಹ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೇ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರ ಸಾರವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಒಬ್ಬನೇ ಸಾಧುವನ್ನು ವಿಧಾತನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಂತೆ ಅವನು ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಬ್ಬನೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅಸಾಧಾರಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣದಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದನು. ಪ್ರಾಣವು ದೇಹದ ಒಳಗೆ ನೆಲೆಸಿರುವಂತೆ ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಮಣೀಯವಾದ ಉಪಮಾನ. ಸರ್ವವಿದ್ಯಾವ್ರತಸ್ನಾತನಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ವ್ರತಗಳನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾಗಿ, ಅಂಗಸಹಿತವಾದ ವೇದಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲವನಾಗಿ, ಭರತನ ಅಣ್ಣನು ಬಿಲ್ಲುವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು — ದಶರಥನು ಶಬ್ದವೇಧಿಯಾದ ಧನುರ್ಧರ; ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲು ಎಂಬುದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಸಾಧು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದವನು, ಸತ್ಯವಾದಿ, ಋಜುಸ್ವಭಾವಿ ಆದ ಅವನು ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರಿತ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಸ್ಮೃತಿಶಾಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದ ಆಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನೂ ವಿಶಾರದನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುವುದು; ಪ್ರತಿಭೆ ಎಂದರೆ ಹೊಸದು ತಕ್ಷಣ ಹೊಳೆಯುವುದು — ರಾಜನಿಗೆ ಇವೆರಡೂ ಅಗತ್ಯ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ, ವಾಕ್ಕು, ವಿನಯ ಮತ್ತು ದೇಹಸಂಪತ್ತುಗಳು ಸೇರಿ ರಾಜಕುಮಾರನ ಪೂರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಅವನು ವಿನೀತ, ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಬಲ್ಲವನು, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವವನು ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕರುಳ್ಳವನು. ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ಹರ್ಷವೂ ಅಮೋಘ, ಅಂದರೆ ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲನು — ಯಾವಾಗ ಕೊಡಬೇಕು, ಯಾವಾಗ ತಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಅರಿವೇ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾರ. ಅವನು ದೃಢಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ಥಿರಪ್ರಜ್ಞ; ಅಸತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಲ್ಲ, ಕೆಟ್ಟ ಮಾತನಾಡುವವನಲ್ಲ; ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವನು, ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದವನು, ತನ್ನ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಪರರ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಬಲ್ಲವನು. ಪರದೋಷಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವದೋಷಜ್ಞಾನವು ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಲಭ; ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೃತಜ್ಞನೂ ಮನುಷ್ಯರ ಒಳಗಿನ ಭೇದವನ್ನು ಅರಿಯುವವನೂ ಆದ ಅವನು ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸುವವನು — ಅಂದರೆ ಯಾರನ್ನು ದಂಡಿಸಬೇಕು, ಯಾರನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಂದಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯದಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಜ್ಜನರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ತಕ್ಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು; ಆದಾಯದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವೆಚ್ಚ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅರಿತವನು. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಮೂಲಕ ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಗಳ ವಚನಗಳಿಂದ ಆಯವ್ಯಯಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ದುಂಬಿಯು ಹೂವನ್ನು ನೋಯಿಸದೆಯೇ ಮಕರಂದವನ್ನು ಹೀರುವಂತೆ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸದೆಯೇ ಕರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ಅಸ್ತ್ರಸಮೂಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು — ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಕ’ಗಳೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಗಳು ಬೆರೆತ ನಾಟಕಾದಿಗಳು. ಅರ್ಥಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎಂದೂ ಆಲಸಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಮವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಕ್ರಮ. ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ವೀರನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣನಾಗಿಯೂ ಮಂತ್ರಕುಶಲನಾಗಿಯೂ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಮುಖ್ಯ ಯೋಗ್ಯತೆ.

ವೈಹಾರಿಕ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ಗೀತ, ವಾದ್ಯ, ಚಿತ್ರ ಮೊದಲಾದ ವಿಹಾರಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಕಲೆಗಳನ್ನು, ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು; ಸಂಪತ್ತಿನ ವಿಭಾಗವನ್ನೂ ಅರಿತವನು. ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಏರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಪಳಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿಪುಣನು — ಆನೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಏರಲೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಲೂ ಸಮರ್ಥನು. ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಬಲ್ಲವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತಿರಥರಿಂದಲೂ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅತಿರಥನೆಂದರೆ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನು — ಅಂಥವರಿಗೂ ಅವನು ಪೂಜ್ಯನು ಎಂಬುದು ಪರಮ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗುವವನು, ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವವನು, ಸೇನಾನೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದನು — ಆಕ್ರಮಣ, ಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ಸೇನಾಸಂಚಾಲನೆ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ದೇವಾಸುರರಿಗೂ ಅವನು ಅಜೇಯನು; ಆದರೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ದರ್ಪವಿಲ್ಲದವನು, ಮತ್ಸರವಿಲ್ಲದವನು — ಎಲ್ಲಿ ಬಲ ಹೆಚ್ಚೋ ಅಲ್ಲಿ ವಿನಯವೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ನಡೆಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ಟೀಕಾಕಾರರು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಕಾಲವು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ಅವನು ಕಾಲವನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಜಕುಮಾರನು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಸಮ್ಮತನಾದನು; ಕ್ಷಮಾಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮಾನ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮಾನ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಚೀಪತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನ. ಈ ಮೂರು ಉಪಮಾನಗಳಿಂದ ಕವಿ ಗುಣವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿ ಕ್ಷಮೆಯ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಬುದ್ಧಿಯ, ಇಂದ್ರನು ವೀರ್ಯದ ಪರಮಸೀಮೆ. ಕಲಾಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಲೋಕೋತ್ತರ ಗುಣಗಳವರೆಗೆ ಸಾಗುವ ಈ ಕ್ರಮವು ರಾಮನನ್ನು ಸರ್ವತೋಮುಖ ಪುರುಷನನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ, ತಂದೆಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು — ಗುಣಗಳೇ ಅವನ ಕಿರಣಗಳು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ರೂಪಕ. ಇಂಥ ನಡತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ, ಲೋಕನಾಥನಾದ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಅವನನ್ನು ಭೂದೇವಿಯು ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸಿದಳು. ಭೂಮಿಯೇ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ವರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ರಮಣೀಯ ಕಲ್ಪನೆ; ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಅದು ಕೊಡಲ್ಪಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಅನೇಕ ಅನುಪಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಚಿಂತನೆಗೆ ತೊಡಗಿದನು. ಈ ಚಿಂತೆ ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಮನೋರಥದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು; ಮುಂದೆ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರವೇ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವೇ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ. ‘ಚಿಂತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮಂಗಳಾರ್ಥಕ, ಶೋಕಾರ್ಥಕವಲ್ಲ; ಆದರೂ ಮುಂದೆ ಅದೇ ಚಿಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಲಿದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದ ವಿಡಂಬನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾಜನ ನಿಶ್ಚಯವು ಕುರುಡು ಮಮತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ವೃದ್ಧನೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಾಳಿದವನೂ ಆದ ರಾಜನಿಗೆ ಈ ಹಂಬಲ ಉಂಟಾಯಿತು — ‘ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ರಾಮನು ಹೇಗೆ ರಾಜನಾದಾನು?’ ಈ ಪರಮ ಹಂಬಲವು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿತ್ತು — ‘ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದುದನ್ನು ನಾನು ಎಂದು ಕಾಣುವೆನೋ!’ ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇವನು ಲೋಕದ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳವನು; ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡದಂತೆ ಇವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನು.’ ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಮಗನ, ತನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹರ್ಷದಿಂದಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಹಿರಿಮೆಯಿದೆ. ‘ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರಿಗೆ ಸಮ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮ, ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಸಮ, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣವಂತ. ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡು ನಾನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಲಿ.’ ‘ಈ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪಿನ ನೆನಪು ಅಡಗಿದೆ — ಕಾಲವು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ರಾಜನ ಒಳಗಿನ ಭಯ. ಹೀಗೆ ಇತರ ರಾಜರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಶಿಷ್ಟವಾದ, ಅಪರಿಮಿತವಾದ, ಲೋಕೋತ್ತರವಾದ ನಾನಾ ಗುಣಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿಸಿ, ರಾಜನು ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದನು. ‘ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ನಿರ್ಣಯವು ಕೇವಲ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಕೈಗೊಂಡುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಮುಂದೆ ಈ ಆತುರವೇ ವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಈ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಶರಥನ ಅಂತರಂಗದ ಮಾತೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಬಾಹ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮೇಧಾವಿಯಾದ ರಾಜನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಘೋರವಾದ ಭಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದನು; ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪು ಆವರಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡನು — ಇವೆರಡೂ ಅವನ ಆತುರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು. ಉತ್ಪಾತಗಳು ಬಾಹ್ಯ ನಿಮಿತ್ತ, ಮುಪ್ಪು ಆಂತರಿಕ ನಿಮಿತ್ತ; ಇವೆರಡರಿಂದ ಕಾಲವು ಕಿರಿದಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಅರಿತನು — ಪ್ರಜಾನುರಾಗವೇ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ. ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿಯೂ, ತಕ್ಕ ಕಾಲ ಒದಗಿದಾಗ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತುರಪಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಆ ಭೂಪತಿಯು ನಾನಾ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜನಪದಗಳ ಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಭೂಮಿಯ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು — ನಗರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದವಾಸಿಗಳು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಕರೆಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಕ ವಸತಿಗೃಹಗಳಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರನ್ನು ಅಲಂಕೃತನಾದ ರಾಜನು, ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ ನೋಡಿದನು; ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ರಾಜನ ಪಿತೃಭಾವವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತುರಪಟ್ಟನು’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯು ಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಆತುರವು ಕಾಲಸಂಕೋಚವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರನ್ನು ಕರೆಸುವುದರ ಮೂಲಕ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜನೀತಿಯ ಸಭಾಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಮಹತ್ತಾದ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಪರಿಷತ್ತಿನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿಯೇ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ನರಾಧಿಪನು ಕೇಕಯರಾಜನನ್ನಾಗಲೀ ಜನಕನನ್ನಾಗಲೀ ಆತುರದಲ್ಲಿ ಕರೆಸಲಿಲ್ಲ — ‘ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಆಮೇಲೆ ಕೇಳುವರು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು — ದೇವತೆಗಳೇ ರಾಜನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ನಡೆದುಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು, ರಾಮನ ವನವಾಸವು ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಘ್ನದ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವ ಆ ರಾಜನು ಆಸೀನನಾದ ಮೇಲೆ ಲೋಕಸಮ್ಮತರಾದ ಉಳಿದ ರಾಜರು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ರಾಜನು ನೀಡಿದ ವಿವಿಧ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಆ ನಿಯತರಾದ ರಾಜರು ರಾಜನಿಗೇ ಅಭಿಮುಖರಾಗಿ ಕುಳಿತರು — ‘ನಿಯತರು’ ಎಂದರೆ ವಿನಯದಿಂದ ಸಂಯಮಿತರಾದವರು. ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದ, ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಜರಿಂದಲೂ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪುರವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದವಾಸಿಗಳಾದ ಜನರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜನು, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಭಗವಾನ್ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಈ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದೇ ರಾಜನು ಆ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಯೌವರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮಾಡುವನು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅನುಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಲ್ಲ, ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ; ಈ ವೃತ್ತಪರಿವರ್ತನೆಯ ರೀತಿ ಸರ್ಗಸಮಾಪ್ತಿಯ ಸೂಚಕ.

ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനം രാമാദികളുടെ വിവാഹം വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടു; ഭരതനെ മാതുലനായ യുധാജിത്ത് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെനിന്ന് അയോധ്യാകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നു. പാപരഹിതനായ ഭരതൻ മാതുലഗൃഹത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ ‘നിത്യശത്രുഘ്നനായ’ ശത്രുഘ്നനെ സ്നേഹപൂർവ്വം മുന്നിൽ നിർത്തി കൂടെ കൊണ്ടുപോയി. ‘നിത്യശത്രുഘ്നൻ’ (എന്നും ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ആ പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ സാർത്ഥകമാകുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. അവിടെ അദ്ദേഹം സഹോദരനോടൊപ്പം ആദരസത്കാരങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി വസിച്ചു; മാതുലനായ അശ്വപതി പുത്രവാത്സല്യത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ ലാളിക്കുകയും ചെയ്തു. അവിടെ താമസിച്ചിരുന്ന ആ വീരസഹോദരന്മാർ ഇഷ്ടമുള്ളതെല്ലാം നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടും, അതായത് ആഗ്രഹിച്ചതുപോലെ സകല ഭോഗങ്ങളും നിറഞ്ഞുകിട്ടിയിട്ടും, വൃദ്ധനായ ദശരഥമഹാരാജാവിനെ നിരന്തരം ഓർത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഭോഗങ്ങൾകൊണ്ട് സ്നേഹം മറന്നുപോകുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹാതേജസ്വിയായ രാജാവും ദൂരദേശത്തു പോയിരുന്ന, മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യരായ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും ഓർത്തു. ഈ ഉപമ അവരുടെ തേജസ്സിനെയും ദാനശീലത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരായ തന്റെ നാലു പുത്രന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന് ഒരുപോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവരായിരുന്നു, സ്വന്തം ശരീരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട നാലു കൈകൾ എന്നപോലെ. ഈ ഉപമാനത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു: പുത്രന്മാർ രാജാവിന്റെ അവയവങ്ങൾതന്നെയാണ്, പുറമേയുള്ളവരല്ല; അതിനാൽ പിന്നീട് വരാനിരിക്കുന്ന രാമവിയോഗം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു അവയവം അറ്റുപോകുന്നതുതന്നെയായിരിക്കും. ഇങ്ങനെ ആദ്യംതന്നെ ഈ കാണ്ഡത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ വിത്ത് പാകിയിരിക്കുന്നു. ‘സത്കാരസത്കൃതൻ’ എന്ന ഇരട്ടപ്പദത്തിലൂടെ, അശ്വപതിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ ഭരതൻ വെറുമൊരു അതിഥി മാത്രമായിരുന്നില്ല, പുത്രനെപ്പോലെതന്നെ പരിപാലിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു.

ആ നാലുപേരിലും മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ പിതാവിന് ആനന്ദം നൽകുന്നവനായിരുന്നു; ഭൂതങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സ്വയംഭൂവിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ഏറ്റവും ഗുണവാനായിത്തീർന്നു. ‘ഗുണവത്തരൻ’ എന്ന പദത്തിലെ ‘തരപ്’ പ്രത്യയം സഹോദരന്മാരെക്കാൾപോലും അദ്ദേഹത്തിനുള്ള ആധിക്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ ന്യൂനതയെയല്ല. ഇതിന്റെ കാരണം കവി പറയുന്നു: ഉദീർണ്ണനായ, അതായത് ഗർവ്വുകൊണ്ട് ഉദ്ധതനായ രാവണന്റെ വധം ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാരാൽ പ്രാർത്ഥിക്കപ്പെട്ട് സനാതനനായ വിഷ്ണുതന്നെ മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിച്ചു. അതിനാൽ രാമനിൽ കാണുന്ന ഗുണങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമല്ല, അവതാരത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്; ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞ പുത്രകാമേഷ്ടിയുടെ വൃത്താന്തം ഇവിടെ ചുരുക്കി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അമിതതേജസ്വിയായ ആ പുത്രനാൽ കൗസല്യ ശോഭിച്ചു, ദേവശ്രേഷ്ഠനായ വജ്രപാണിയോടൊപ്പം അദിതി എന്നപോലെ. അമ്മയുടെ ശോഭ പുത്രനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതു ലോകാനുഭവമാണ്. അദ്ദേഹം രൂപസമ്പന്നനും വീര്യവാനും അസൂയയില്ലാത്തവനുമായിരുന്നു. അസൂയയില്ലായ്മ ഗുണങ്ങളിൽ ദുർലഭമാണ്, കാരണം ബലവാന്മാർ മിക്കപ്പോഴും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ മാത്രമേ കാണാറുള്ളൂ. ഭൂമിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ഉപമയില്ല; ഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ദശരഥനു തുല്യൻതന്നെ. എന്നും പ്രശാന്തചിത്തനായി അദ്ദേഹം മൃദുവായി സംസാരിക്കുന്നു; പരുഷമായി സംസാരിക്കപ്പെട്ടാലും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ഈ ക്ഷമതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ ലക്ഷണം; പിന്നീട് കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ അതു പരീക്ഷിക്കപ്പെടും. ‘രതികരൻ’ എന്ന പദവും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: രാമൻ പിതാവിനു വെറും ബഹുമാന്യൻ മാത്രമായിരുന്നില്ല, ആനന്ദം ഉളവാക്കുന്നവനായിരുന്നു.

ആരെങ്കിലും എപ്പോഴെങ്കിലും ചെയ്ത ഒരൊറ്റ ഉപകാരംകൊണ്ടുപോലും അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടനാകുന്നു; ആത്മസംയമം കാരണം നൂറ് അപകാരങ്ങൾപോലും ഓർക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിന്റെയും വൈരത്തിന്റെയും കാര്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപനം വിഭിന്നമാണ്: ഉപകാരത്തിൽ ഓർമ്മ, അപകാരത്തിൽ മറവി. അസ്ത്രാഭ്യാസത്തിന്റെ ഇടവേളകളിൽപ്പോലും, അതായത് ശസ്ത്രപരിശീലനത്തിനിടയിൽ ബാക്കിയാകുന്ന സമയത്തുപോലും, അദ്ദേഹം ശീലവൃദ്ധരും ജ്ഞാനവൃദ്ധരും വയോവൃദ്ധരുമായ സജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം എന്നും സംഭാഷണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കും. വാർദ്ധക്യം മൂന്നുവിധമാണല്ലോ: ശീലംകൊണ്ട്, ജ്ഞാനംകൊണ്ട്, പ്രായംകൊണ്ട്; മൂന്നുകൂട്ടരെയും അദ്ദേഹം സേവിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ബുദ്ധിമാനും മധുരഭാഷിയും പൂർവ്വഭാഷിയും പ്രിയംവദനുമാണ്. ‘പൂർവ്വഭാഷി’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരഹങ്കാരതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജകുമാരനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ സംഭാഷണം തുടങ്ങുന്നു. തന്റെ മഹത്തായ വീര്യത്തിലും അദ്ദേഹം വിസ്മയിക്കുന്നില്ല, ഗർവ്വിക്കുന്നില്ല. അസത്യമായ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെടുന്നില്ല; വിദ്വാനായിരുന്നിട്ടും വൃദ്ധന്മാരെ ആദരിക്കുന്നവനാണ്. അദ്ദേഹം പ്രജകളിൽ അനുരക്തനാണ്, പ്രജകൾ അദ്ദേഹത്തിലും അനുരക്തരാണ്. ഈ ഇരുവശത്തുമുള്ള അനുരാഗമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെയും, വനയാത്രാവേളയിലെ പൗരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം. അദ്ദേഹം കാരുണ്യവാനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനും ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുന്നവനും ദീനരോട് അനുകമ്പയുള്ളവനും ധർമ്മജ്ഞനും എന്നും പ്രഗ്രഹവാനും ശുചിയുമാണ്. ‘പ്രഗ്രഹവാൻ’ എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവൻ; ‘ശുചി’ എന്നാൽ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ ശുദ്ധിയുള്ളവൻ. കുലത്തിനു ചേർന്ന ബുദ്ധിയുള്ള അദ്ദേഹം ക്ഷാത്രമായ സ്വധർമ്മത്തെ വളരെ വിലമതിക്കുന്നു; അതിൽനിന്നു ലഭിക്കുന്ന മഹത്തായ സ്വർഗ്ഗഫലത്തെ പരമമായ പ്രീതിയോടെ കാണുന്നു. ഭയംകൊണ്ടല്ല, ലോഭംകൊണ്ടല്ല, പ്രീതികൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ധർമ്മം ആചരിക്കുന്നത് എന്നതാണ് വിശേഷം. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി രാമന്റെ ചിത്തവൃത്തിയെത്തന്നെയാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്, ബാഹ്യമായ പരാക്രമത്തെയല്ല; ഗുണവർണ്ണനയുടെ ഈ ക്രമം അന്തരംഗത്തിൽനിന്നു ബഹിരംഗത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘നൂറുപോലും ഓർക്കുന്നില്ല’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ക്ഷമയ്ക്ക് അതിരില്ലെന്നു കാണിക്കുന്നു.

അശ്രേയസ്സിൽ, അതായത് അഹിതകരവും നിഷിദ്ധവുമായ കർമ്മത്തിൽ, അദ്ദേഹം രമിക്കുന്നില്ല; വിരുദ്ധകഥകളിൽ, അതായത് ശാസ്ത്രവിരുദ്ധമായ സംസാരങ്ങളിൽ, അദ്ദേഹത്തിനു താൽപ്പര്യമില്ല. ഒന്നിനൊന്നു മികച്ച യുക്തികൾ പറയുന്ന അദ്ദേഹം വാചസ്പതിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; ന്യായമായ പക്ഷത്തെ സമർത്ഥിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഒന്നിലധികം യുക്തികൾ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം രോഗമില്ലാത്തവനും തരുണനും വാഗ്മിയും സുന്ദരശരീരനും ദേശകാലങ്ങളറിയുന്നവനുമാണ്. ഈ അഞ്ചു പദങ്ങളിലൂടെ കവി ശരീരം, പ്രായം, വാക്ക്, രൂപം, വിവേകം എന്നിവ ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ അഭിഷേകയോഗ്യതയുടെ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങൾ ഇവതന്നെ. ലോകത്തിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാരം അറിയുന്ന, വിധാതാവ് സൃഷ്ടിച്ച ഒരേയൊരു സാധു എന്നപോലെ അദ്ദേഹം പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഒരേയൊരു’ എന്ന പദം അസാധാരണത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ രാജകുമാരൻ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രജകൾക്ക് പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണനെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവനായിത്തീർന്നു. പ്രാണൻ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ വസിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ പ്രജകളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി കാണപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഈ മനോഹരമായ ഉപമാനം. സർവ്വവിദ്യാവ്രതസ്നാതനായി, അതായത് എല്ലാ വിദ്യകളുടെയും വ്രതങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ സ്നാതകനായി, അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾ യഥാവിധി അറിയുന്നവനായ ഭരതാഗ്രജൻ ധനുർവിദ്യയിൽ പിതാവിനെക്കാൾപോലും ശ്രേഷ്ഠനായി. ദശരഥൻ ശബ്ദവേധിയായ ധനുർധരനായിരുന്നല്ലോ; അദ്ദേഹത്തെക്കാൾ മികച്ചവൻ എന്നതു വലിയ പ്രശംസയാണ്. ഉത്തമകുലജാതനും സാധുവും ദൈന്യമില്ലാത്തവനും സത്യവാക്കും ഋജുവുമായ അദ്ദേഹം ധർമ്മാർത്ഥങ്ങൾ ദർശിക്കുന്ന വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരാൽ ശിക്ഷണം ലഭിച്ചവനാണ്. ധർമ്മകാമാർത്ഥങ്ങളുടെ തത്ത്വമറിയുന്നവനും സ്മൃതിമാനും പ്രതിഭാശാലിയുമായ അദ്ദേഹം ലൗകികമായ സമയാചാരങ്ങളിൽ നിപുണനും വിശാരദനുമായിരുന്നു. സ്മൃതി എന്നാൽ മുൻ അനുഭവങ്ങളെ ധരിച്ചുവെക്കൽ; പ്രതിഭ എന്നാൽ പുതിയതിന്റെ ഉടനടിയുള്ള സ്ഫുരണം. രണ്ടും രാജാവിന് ആവശ്യമാണ്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിദ്യ, വാക്ക്, വിനയം, ശരീരസമ്പത്ത് എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു രാജകുമാരന്റെ പൂർണ്ണചിത്രം രചിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം അടക്കമുള്ളവനും ഭാവങ്ങൾ മറച്ചുവെക്കുന്നവനും മന്ത്രം (ആലോചന) രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കുന്നവനും സഹായികളുള്ളവനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധവും ഹർഷവും അമോഘമാണ്, അതായത് നിഷ്ഫലമാകുന്നില്ല; ത്യാഗത്തിന്റെയും സംയമത്തിന്റെയും സമയം അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. എപ്പോൾ കൊടുക്കണം, എപ്പോൾ തടയണം എന്ന അറിവാണല്ലോ രാജനീതിയുടെ സാരം. അദ്ദേഹം ദൃഢഭക്തനും സ്ഥിരപ്രജ്ഞനുമാണ്; ദുഷ്ടമായതിനെ സ്വീകരിക്കുന്നവനല്ല, ദുർവ്വചനം പറയുന്നവനല്ല; ആലസ്യമില്ലാത്തവനും അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവനും സ്വന്തം ദോഷങ്ങളും പരദോഷങ്ങളും അറിയുന്നവനുമാണ്. പരദോഷജ്ഞാനത്തെക്കാൾ ദുർലഭമാണ് സ്വദോഷജ്ഞാനം; അതാണ് ഇവിടെ ആദ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും മനുഷ്യരുടെ ഉള്ളറിയുന്നവനുമായ അദ്ദേഹം നിഗ്രഹാനുഗ്രഹങ്ങളിൽ ന്യായാനുസൃതം വിവേചനമുള്ളവനാണ്. അതായത്, ആരെ നിഗ്രഹിക്കണം, ആരെ അനുഗ്രഹിക്കണം എന്നത് രാഗദ്വേഷങ്ങളാലല്ല, ന്യായംകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളെ സംഗ്രഹിക്കുന്നതിലും അനുഗ്രഹിക്കുന്നതിലും ഉചിതസ്ഥാനത്തു നിഗ്രഹിക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം കുശലനാണ്; ധനാഗമത്തിനുള്ള ഉപായങ്ങളറിയുന്നവനും ചെലവുകളുടെ കാര്യം നന്നായി നോക്കിക്കണ്ടു ചെയ്യുന്നവനുമാണ്. ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യത്തിൽ ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പായി മഹാഭാരതത്തിലെയും വിഷ്ണുപുരാണത്തിലെയും വചനങ്ങൾ ഉദ്ധരിച്ച് വരവുചെലവുകളുടെ വിഭജനം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു: വണ്ട് പൂവിനെ പീഡിപ്പിക്കാതെ തേൻ നുകരുന്നതുപോലെ രാജാവ് പ്രജകളെ പീഡിപ്പിക്കാതെ കരം പിരിക്കണം. അസ്ത്രസമൂഹങ്ങളിലും വ്യാമിശ്രകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം ശ്രേഷ്ഠത നേടി; ‘വ്യാമിശ്രകങ്ങൾ’ എന്നാൽ സംസ്കൃതവും പ്രാകൃതവും ഇടകലർന്ന നാടകാദികൾ. അർത്ഥധർമ്മങ്ങളെ സംഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് സുഖഭോഗങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും അദ്ദേഹം ഒരിക്കലും അലസനല്ല; അർത്ഥധർമ്മങ്ങൾക്കു വിരോധമില്ലാതെ മാത്രം കാമസേവനം എന്നതാണ് ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ക്രമം. ഇങ്ങനെ ഇവിടെ രാമൻ വെറും വീരൻ മാത്രമല്ല, അർത്ഥശാസ്ത്രനിപുണനും മന്ത്രകുശലനുമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു; യുവരാജപദത്തിനുള്ള മുഖ്യയോഗ്യത ഇതുതന്നെ.

വൈഹാരികശിൽപങ്ങളുടെ, അതായത് ഗീതം, വാദ്യം, ചിത്രം തുടങ്ങി വിനോദത്തിനുപകരിക്കുന്ന കലകളുടെ, ജ്ഞാതാവാണ് അദ്ദേഹം; ധനത്തിന്റെ വിഭജനവും അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. ആനകളിലും കുതിരകളിലും കയറുന്നതിലും അവയെ ഇണക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം സമർത്ഥനാണ്. ധനുർവേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം ലോകത്തിൽ അതിരഥന്മാരാൽപ്പോലും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിരഥൻ യോദ്ധാക്കളിൽ ഉത്തമനാണല്ലോ; അവർക്കുപോലും അദ്ദേഹം പൂജ്യനാണ് എന്നതു പരമമായ പ്രശംസാവചനമാണ്. ആക്രമിക്കുന്നവനും പ്രഹരിക്കുന്നവനും സേനാനയത്തിൽ വിശാരദനുമാണ് അദ്ദേഹം; ആക്രമണം, പ്രഹരം, സേനാസഞ്ചാലനം എന്നീ മൂന്നിലും കുശലൻ. യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധരായ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും അദ്ദേഹം അജയ്യനാണ്; എങ്കിലും അസൂയയില്ലാത്തവനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനുമാണ്, അഹങ്കാരിയല്ല, മത്സരബുദ്ധിയുമില്ല. ബലം എവിടെ അധികമോ അവിടെ വിനയവും അധികം എന്നതാണ് ഭാവം. ഭൂതങ്ങളിൽ ആർക്കും അദ്ദേഹത്തെ അവജ്ഞയോടെ കാണാനാവില്ല; അദ്ദേഹം കാലത്തിനു വശംവദനുമല്ല. ടീകാകാരന്മാർ ഇവിടെ പറയുന്നു: കാലം അദ്ദേഹത്തെ അനുസരിക്കുന്നു, അദ്ദേഹം കാലത്തെയല്ല. ഇങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ രാജകുമാരൻ പ്രജകൾക്കു മാത്രമല്ല, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സമ്മതനായിത്തീർന്നു; ക്ഷമാഗുണങ്ങളിൽ ഭൂമിക്കു തുല്യൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, വീര്യത്തിൽ ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രനു തുല്യൻ. ഈ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളോടെ കവി ഗുണവർണ്ണന സമാപിപ്പിക്കുന്നു: ഭൂമി ക്ഷമയുടെയും ബൃഹസ്പതി ബുദ്ധിയുടെയും ഇന്ദ്രൻ വീര്യത്തിന്റെയും പരമമായ അതിരാണ്. കലാജ്ഞാനത്തിൽ തുടങ്ങി ലോകോത്തരഗുണങ്ങൾ വരെയുള്ള ഈ ക്രമം രാമനെ എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും മുഖമുള്ള സർവ്വതോമുഖനായ പുരുഷനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

സകല പ്രജകൾക്കും പ്രിയങ്കരവും പിതാവിനു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ രാമൻ, കിരണങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു; ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കിരണങ്ങൾ എന്നതാണ് രൂപകം. ഇത്തരം സ്വഭാവസമ്പന്നനും അജയ്യപരാക്രമിയും ലോകനാഥനു തുല്യനുമായ അദ്ദേഹത്തെ ഭൂമിതന്നെ തന്റെ നാഥനായി ആഗ്രഹിച്ചു. ഭൂമിതന്നെ സ്വാമിയെ വരിക്കുന്നു എന്നതു കവിയുടെ മനോഹരമായ കൽപനയാണ്; രാജ്യം പിടിച്ചെടുക്കേണ്ടതല്ല, നൽകപ്പെടേണ്ടതാണ് എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അനുപമമായ അനേകം ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ പുത്രനെ കണ്ടിട്ട് ശത്രുതാപനനായ ദശരഥമഹാരാജാവ് ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ ചിന്ത ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, മനോരഥത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ്; ഇതിന്റെ വിസ്താരമാണ് മുന്നോട്ട് വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നത്, ഇതിന്റെ പരിണാമമാണ് മുഴുവൻ കാണ്ഡത്തിന്റെയും കഥാബീജം. ‘ചിന്ത’ എന്ന പദം ഇവിടെ മംഗളാർത്ഥത്തിലാണ്, ശോകാർത്ഥത്തിലല്ല; എങ്കിലും പിന്നീട് ആ ചിന്തതന്നെ ശോകത്തിൽ കലാശിക്കും എന്നതാണ് കാവ്യത്തിലെ വിരോധാഭാസം. ‘കണ്ടിട്ട്’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ നിശ്ചയം അന്ധമായ സ്നേഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, പ്രത്യക്ഷദർശനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

വൃദ്ധനും ചിരഞ്ജീവിയുമായ രാജാവിന് ഈ ആഗ്രഹമുണ്ടായി: ‘ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾതന്നെ രാമൻ എങ്ങനെ രാജാവാകും?’ ഈ പരമമായ ആഗ്രഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു: ‘എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ അഭിഷിക്തനായി എപ്പോഴാണ് ഞാൻ കാണുക?’ അദ്ദേഹം ചിന്തിക്കുന്നു: ‘ഇവൻ ലോകത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും സകല ജീവികളോടും അനുകമ്പയുള്ളവനുമാണ്; മഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘത്തെപ്പോലെ ഇവൻ ലോകത്തിൽ എന്നെക്കാൾപോലും പ്രിയനാണ്.’ സ്വന്തം പുത്രന് തന്നെക്കാൾ അധികമുള്ള ജനപ്രീതിയെ പിതാവ് സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ് ഇവിടെ ദശരഥന്റെ മഹത്ത്വം. ‘വീര്യത്തിൽ യമനും ഇന്ദ്രനും തുല്യൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, ധൈര്യത്തിൽ പർവ്വതത്തിനു തുല്യൻ, ഗുണങ്ങളിൽ എന്നെക്കാൾപോലും ഗുണവാൻ. ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയെയും ഭരിക്കുന്ന എന്റെ പുത്രനെ ഈ പ്രായത്തിൽത്തന്നെ കണ്ടിട്ട് ഞാൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുമാറാകട്ടെ.’ ‘ഈ പ്രായത്തിൽ’ എന്ന പദത്തിൽ വാർദ്ധക്യത്തിന്റെ ഓർമ്മ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു: കാലം കാത്തുനിൽക്കില്ല എന്ന രാജാവിന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം. ഇങ്ങനെ മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കു ദുർലഭവും ശിഷ്ടവും അപരിമേയവും ലോകോത്തരവുമായ വിവിധഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന അദ്ദേഹത്തെ സൂക്ഷ്മമായി കണ്ടിട്ട് രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നിശ്ചയിച്ച് യൗവരാജ്യം ഉചിതമെന്നു കരുതി. ‘മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നിശ്ചയിച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, ഈ തീരുമാനം വെറും ഔത്സുക്യത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, മന്ത്രിപരിഷത്തുമായി ആലോചിച്ചെടുത്തതാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഈ തിടുക്കംതന്നെയാണ് വിഘ്നത്തിനു നിമിത്തമാകുക എന്നു പിന്നീടു കാണാം. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മിക്കവാറും ദശരഥന്റെ ആത്മഗതംതന്നെയാണ് കേൾക്കുന്നത്; ബാഹ്യമായ പ്രവൃത്തി അവസാനം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിലൂടെ മാത്രമേ പറയപ്പെടുന്നുള്ളൂ.

മേധാവിയായ രാജാവ് ആകാശത്തിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലും ഉത്പാതങ്ങളിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ഘോരമായ ഭയം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി; സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ വന്നുചേർന്ന ജരയെയും ശ്രദ്ധിച്ചു. ഇവ രണ്ടും തിടുക്കത്തിനു കാരണങ്ങളാണ്: ഉത്പാതങ്ങൾ ബാഹ്യനിമിത്തം, ജര ആന്തരികം; രണ്ടും കാലം ചുരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവനും ശോകമകറ്റുന്നവനുമായ മഹാത്മാവായ രാമന് ലോകത്തിലുള്ള ജനപ്രീതിയും അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി; പ്രജാനുരാഗമാണല്ലോ അഭിഷേകത്തിന്റെ മുഖ്യപ്രമാണം. തനിക്കും പ്രജകൾക്കും ശ്രേയസ്സിനായും, പ്രിയത്താൽ, അതായത് സ്വന്തം സ്നേഹത്താൽ, പ്രേരിതനായും, സമയമായപ്പോൾ ആ ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് ഭക്തിയോടെ തിടുക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് പല നഗരങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന പ്രധാനികളെയും വെവ്വേറെ ജനപദങ്ങളിലെ പ്രധാനികളെയും ഭൂപതി ഭൂമിയുടെ നാനാഭാഗത്തുനിന്നും വിളിച്ചുവരുത്തി. നഗരവാസികളെയും ജനപദവാസികളെയും അദ്ദേഹം വിളിച്ചു, കാരണം രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കു തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, പ്രജകളുടെ സമ്മതം തേടുന്നു. അവർക്ക് ഭവനങ്ങളും വിവിധാഭരണങ്ങളും നൽകി യഥായോഗ്യം ആദരിച്ചശേഷം, അലങ്കൃതനായ രാജാവ് അവരെ, പ്രജാപതി പ്രജകളെ എന്നപോലെ കണ്ടു; ഈ ഉപമാനത്താൽ രാജാവിന്റെ പിതൃഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭക്തിയോടെ തിടുക്കപ്പെട്ടു’ എന്ന ഇരട്ടപ്പദത്തിൽ ഭക്തി സ്നേഹത്തെയും തിടുക്കം കാലസങ്കോചത്തെയും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രധാനികളെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നതിലൂടെ വാല്മീകി പ്രാചീനരാജനീതിയിലെ സഭാധർമ്മം കാണിക്കുന്നു: വലിയ തീരുമാനങ്ങൾ പരിഷത്തിന്റെ മുമ്പാകെ മാത്രമേ എടുക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ.

എന്നാൽ നരാധിപൻ കേകയരാജാവിനെയോ ജനകനെയോ തിടുക്കത്തിൽ വരുത്തിയില്ല; ‘അവർ ഈ പ്രിയവാർത്ത പിന്നീടു കേട്ടുകൊള്ളും’ എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പ് ഇവിടെ പറയുന്നത്, ദേവന്മാർതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ ബുദ്ധിയെ ഇങ്ങനെയാക്കിയത് എന്നാണ്; കാരണം അവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അഭിഷേകം വിഘ്നമില്ലാതെ നടക്കുമായിരുന്നു, രാമന്റെ വനവാസം സംഭവിക്കുമായിരുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ വരാനിരിക്കുന്ന വിഘ്നത്തിന്റെ സൂചന കവി ദൂരെനിന്നുതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശത്രുനഗരങ്ങളെ മർദ്ദിക്കുന്ന ആ രാജാവ് ഉപവിഷ്ടനായപ്പോൾ ലോകസമ്മതരായ മറ്റു രാജാക്കന്മാർ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവ് നൽകിയ വിവിധ ആസനങ്ങളിൽ നിയതരായ ആ രാജാക്കന്മാർ രാജാവിന് അഭിമുഖമായിത്തന്നെ ഇരുന്നു; ‘നിയതർ’ എന്നാൽ വിനയത്താൽ സംയമമുള്ളവർ. ബഹുമാനം ലഭിച്ച വിനയാന്വിതരായ രാജാക്കന്മാരാലും അടുത്തടുത്ത് ഇരുന്ന നഗരവാസികളാലും ജനപദവാസികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ്, ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സഹസ്രാക്ഷനായ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമാനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതേ രാജാവ് ആ പരിഷത്തിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് യൗവരാജ്യപ്രസ്താവം അവതരിപ്പിക്കും. സർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകം അനുഷ്ടുപ്പല്ല, ഒരു ദീർഘവൃത്തമാണ്; ഈ വൃത്തമാറ്റം സർഗസമാപ്തിയുടെ സൂചകമാണ്.

The Bāla Kāṇḍa ended with the marriages of Rāma and his brothers, and with Bharata being taken away by his maternal uncle Yudhājit; the Ayodhyā Kāṇḍa begins from there. When the sinless Bharata set out for his uncle's house, he lovingly took with him Śatrughna, "the unfailing destroyer of foes" — a phrase in which the poet shows the meaning of Śatrughna's name coming true in the man. There Bharata lived with his brother, honoured with every courtesy, and his uncle Aśvapati cherished him with the love a father bears a son; the double phrase "honoured with honours" makes plain that in Aśvapati's house he was no mere guest but was cared for like a son. Yet though the two heroic brothers had every wish satisfied and every pleasure they could want, they kept remembering their aged father, King Daśaratha; comforts, the poet suggests, do not make one forget love. The king too, in all his splendour, remembered his two absent sons, who were like Mahendra and Varuṇa — an image that points to their radiance and their generosity. All four of those bulls among men were equally dear to him, like four arms grown out of his own body. With that image the poet tells us that his sons were not something outside the king but his very limbs, so that the separation from Rāma that lies ahead will be for him the cutting off of a limb. Thus at the very start of the kāṇḍa the seed of its pathos is sown.

Of the four, it was Rāma, of great splendour, who most delighted his father; like the Self-existent Creator among all beings, he was the richest in virtue. The comparative "richer in virtue" marks how far he excelled even his brothers, not any lack in the others. The poet gives the reason: this was the eternal Viṣṇu himself, born into the world of men because the gods had begged him to, seeking the death of the arrogant Rāvaṇa. The qualities seen in Rāma were therefore no accident but the very nature of the incarnation, and the story of the sacrifice for sons told in the Bāla Kāṇḍa is briefly recalled here. With that son of boundless splendour Kausalyā shone as Aditi shines with the best of the gods, Indra of the thunderbolt, for, as the world knows, a mother's glory rests on her son. He was handsome and valiant, and he never looked for faults in others — a rare virtue, since the strong mostly see only other people's failings. On earth there was none to compare with him; in his qualities he was the equal of Daśaratha. Always serene at heart, he spoke gently before all else, and even when spoken to harshly he would not answer back. This forbearance is his first mark, and it will be put to the test when he hears Kaikeyī's words. The word the poet uses for his relation to his father is worth weighing too: Rāma was not merely respected by his father but was a source of joy to him.

A single kindness, done to him once by anyone, was enough to content him, and such was his self-command that he did not remember even a hundred injuries: towards love and towards enmity his conduct was deliberately uneven, remembering the favour and forgetting the harm. Even in the spare moments of his weapons practice he would sit talking with good men who were old in character, in learning and in years — for there are three kinds of age, and he waited on all three. He was wise, sweet of speech, pleasant in what he said, and the first to greet others, which shows his freedom from pride, since though a prince he always spoke first. His own great might never made him proud or vain. No untruth came from his mouth; learned as he was, he honoured his elders. He loved the people and the people loved him, and this love flowing both ways is the root of the next sarga and of the townsfolk's grief when he leaves for the forest. He was compassionate, the master of his anger, a respecter of brāhmaṇas, tender to the wretched, a knower of dharma, always self-restrained and pure — restrained in the senses, pure without and within. With a mind that befitted his line, he held in high regard his own duty as a kṣatriya, and looked with the greatest gladness to the great reward of heaven it brings: he followed dharma not out of fear or greed but out of love for it. In these verses the poet describes Rāma's mind rather than his outward prowess; the praise moves from the inner man outwards, and "not remembering a hundred wrongs" takes forbearance as far as it can go.

He took no pleasure in what was harmful or forbidden, and had no taste for talk that went against the sacred teaching. When one argument had to be answered by a better one, he spoke like Vācaspati, the lord of speech himself, bringing forward reason after reason in support of what was right. Free from illness, young, eloquent, handsome and a judge of place and time — five words in which the poet sets together body, age, speech, looks and discernment, the outward signs that fit a man for consecration — he seemed to be the one good man whom the Creator had made to understand the worth of men; that "one" marks how unique he was. Endowed with the finest qualities, the king's son was as dear to the people as their own breath of life walking about outside them: breath dwells inside the body, and Rāma dwelt in the people's hearts yet could be seen moving among them — a lovely comparison. Having finished the vows of every branch of study and bathed as a graduate, and knowing the Vedas with all their auxiliary sciences as they should be known, Bharata's elder brother surpassed even his father in archery — high praise indeed, for Daśaratha could shoot at a target by sound alone. Nobly born, good, never downcast, truthful and straightforward, he had been trained by aged brāhmaṇas who understood dharma and worldly good. He knew the truth of dharma, desire and wealth; he had a strong memory and a quick wit, and was practised and skilled in the customs of everyday life. Memory holds on to past experience and wit lights at once upon what is new, and a king needs both. In these verses learning, speech, discipline and bodily excellence combine into a full portrait of the prince.

He was reserved, kept his intentions to himself, guarded his counsel and had good allies; neither his anger nor his pleasure was ever fruitless, and he knew when to give and when to hold back — the very heart of statecraft. Firm in his loyalties and steady in judgement, he never clung to what was false and never spoke an ill word; he was free from sloth and carelessness, and he knew his own faults as well as those of others. To know one's own faults is rarer than to know another's, and the poet names it first. Learned in the śāstras, grateful for every service, a shrewd judge of the differences between men, he discerned justly whom to restrain and whom to favour, deciding not from liking or dislike but by what was right. He was skilled at gathering good men and sustaining them, and at applying restraint where it was due; he knew the ways of raising revenue and the spending that the books lay down. The king should take his taxes, it is said, as a bee takes honey from a flower without hurting it, drawing revenue from his people without oppressing them. He had reached the first rank in every kind of weapon and in the mixed arts as well — plays and other works that combine Sanskrit and Prakrit. Holding wealth and dharma together, he took his pleasures, yet was never idle, for the approved order is to enjoy life only where it does not conflict with wealth and dharma. So Rāma is shown here not only as a warrior but as a master of policy and counsel, which is the chief qualification for the office of heir-apparent.

He understood the arts of recreation, such as song, music and painting, and knew how wealth should be apportioned. He was practised in riding elephants and horses and in training them. The best of all who knew the science of the bow, he was honoured in the world even by the atirathas, the greatest of chariot-warriors — the highest praise, since he was revered even by the best of fighters. He knew how to attack, how to strike and how to lead an army, skilled in all three. In battle not even gods and demons in their fury could overcome him; yet he was without envy, had mastered his anger, and was neither arrogant nor jealous — where strength was greater, humility was greater too. No creature could despise him, and he was never a slave to the times; as the commentators put it, time followed him, not he time. Endowed with such excellent qualities, the king's son was honoured throughout the three worlds: in patience he was the equal of the earth, in understanding of Bṛhaspati, and in valour of Indra, the lord of Śacī. With these three comparisons the poet closes his account of Rāma's virtues, for the earth is the furthest reach of patience, Bṛhaspati of wisdom and Indra of valour.

With these qualities, which charmed all the people and deepened his father's love, Rāma shone as the blazing sun shines with its rays, his virtues being his beams. The Earth herself desired him for her lord, so perfect was his conduct, so unchallengeable his valour, so like the guardians of the world was he. It is a charming fancy of the poet's that the land itself chooses its master, and it hints that a kingdom is not something to be seized but something to be given. Seeing his son endowed with so many incomparable qualities, King Daśaratha, scorcher of his foes, fell to thinking. This thought was born not of grief but of a cherished wish; it is unfolded in what follows, and its outcome is the seed of the whole kāṇḍa. The word for his reflection is meant here in an auspicious sense, yet the irony of the poem is that this same thought will end in sorrow.

The aged, long-lived king felt a joyful longing: "How can Rāma become king while I am still alive?" Again and again this supreme delight turned over in his heart: "When shall I see my beloved son consecrated?" He thought, "He wants the world to prosper and has compassion for every living thing; he has grown dearer to the people even than I am, dear as a cloud that brings the rain." Here is Daśaratha's greatness: a father gladly accepts that his son is more loved by the world than he is himself. "In valour he is the equal of Yama and Indra, in understanding of Bṛhaspati, in steadiness of a mountain, and in virtue he surpasses even me. If at my present age I could see my son ruling over this whole earth, I should go to heaven content." Those words "at my present age" carry the thought of old age, the king's inward fear that time will not wait. So, having considered Rāma, gifted with so many and such various virtues — rare in other kings, refined, immeasurable, beyond this world — the king took counsel with his ministers and resolved on making him heir-apparent. By saying that he decided together with his ministers the poet shows that the decision was not born of mere eagerness but was weighed with the royal council; still, it will soon appear that this very haste becomes the occasion of disaster. In these seven verses we hear mostly the king's inner voice; his outward action is told in a single verse at the end.

The wise king had seen dreadful portents in the sky, in the air and on the earth, and had noticed old age creeping over his own body — two reasons for haste: the portents an outward sign, old age an inward one, both telling him that time was running short. He also understood how dearly the world loved the great-souled Rāma, whose face was like the full moon and who drove away men's sorrow — and the people's love is the chief warrant for a consecration. So, for his own good and his people's, and moved as well by his own affection, that righteous king, when the moment came, made haste out of devotion; in that phrase devotion speaks of his love and haste of the shrinking time. The lord of the earth then summoned into his realm the leading men who lived in the various cities and the chief men of the countryside too, both town and country, for a king does not decide such things alone but seeks the consent of his subjects. When they had been lodged and honoured with ornaments of many kinds, each as he deserved, the king, richly adorned himself, looked upon them as Prajāpati looks upon his creatures — an image of his fatherly feeling towards them. In summoning the chief men Vālmīki shows the conduct of an assembly in the ancient art of government: great decisions are made in the presence of the council.

But in his haste the ruler of men did not send for the king of the Kekayas, or for Janaka, thinking that the two of them would hear the happy news afterwards. The commentators say the gods so turned the king's mind, for in their presence the consecration would have gone ahead unhindered and Rāma's exile would never have happened; in this way the poet plants, far in advance, a hint of the obstacle to come. Then, when the king, harrier of his enemies' cities, had taken his seat, the other kings, honoured throughout the world, came in. On the various seats the king had assigned them they sat down in due order and with courtesy, all facing him. Surrounded by those princes, honoured and courteous, and by the townsmen and country folk seated close about him, the king shone like the thousand-eyed lord Indra amid the immortals. With this image the sarga closes, its last verse cast in a longer metre, as is the custom at the end of a sarga; in the next sarga the king will address this very assembly and propose that Rāma be made heir-apparent.