अयोध्याकाण्डम् — प्रथमः सर्गः
भरतशत्रुघ्नयोः मातुलकुलगमनम्, रामस्य गुणानां विस्तृतं वर्णनम्, दशरथस्य मनोरथः, सचिवैः सह यौवराज्यनिश्चयः, नृपाणां समाह्वानं सभाप्रवेशश्च
अनेन सर्गेण अयोध्याकाण्डम् आरभ्यते। भरतः शत्रुघ्नेन सह मातुलं युधाजितम् अनुगत्य केकयदेशे वसति; तत्र सुखितौ अपि तौ वृद्धं पितरं स्मरतः, राजा च तौ प्रोषितौ पुत्रौ सस्मार। चत्वारः पुत्राः राज्ञः स्वबाहवः इव समानम् इष्टाः; तेषु तु रामः गुणैः अधिकः, यतः सः रावणवधार्थं देवैः प्रार्थितः सनातनः विष्णुः एव। ततः कविः दीर्घेण प्रबन्धेन रामस्य गुणान् गणयति — क्षमा, वृद्धसेवा, मधुरवाक्, सत्यनिष्ठा, ब्राह्मणपूजा, दीनानुकम्पा, शास्त्रज्ञानम्, अर्थकौशलम्, शिल्पविज्ञानम्, धनुर्वेदश्रैष्ठ्यम्, अनसूया, अनवज्ञेयता च; बुद्ध्या सः बृहस्पतितुल्यः, वीर्ये शचीपतितुल्यः, क्षमया पृथिवीतुल्यः। एवंविधं तं मेदिनी स्वयं नाथत्वेन कामयते। तान् गुणान् दृष्ट्वा दशरथः चिन्तयति — ‘मयि जीवति एव रामः राजा भवेत्, तम् अभिषिक्तं दृष्ट्वा च अहं स्वर्गम् अवाप्नुयाम्।’ दिवि भूमौ च उत्पातान्, स्वशरीरे च जरां लक्षयित्वा सः त्वरते; सचिवैः सह निश्चित्य यौवराज्यम् अभिप्रैति। ततः नानानगरवास्तव्यान् जानपदान् प्रधानान् च आह्वाययति, तान् गृहैः आभरणैः च पूजयति; केकयराजं जनकं च तु त्वरया न आनयति। अन्ते सभायाम् उपविष्टः सः नृपैः पौरैः जानपदैः च वृतः अमरैः वृतः सहस्राक्षः इव बभौ।
१गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः।
शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः॥
२स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः॥
३तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्॥
४राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ॥
५सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः।
स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः॥
बालकाण्डस्य अन्ते रामादीनां विवाहः वर्णितः, भरतः च मातुलेन युधाजिता नीतः; इतः अयोध्याकाण्डम् आरभ्यते। अनघः भरतः मातुलकुलं गच्छन् नित्यशत्रुघ्नं शत्रुघ्नं प्रीतिपुरस्कृत्य सह नीतवान् — ‘नित्यशत्रुघ्नः’ इति पदेन कविः नाम्नः अर्थम् एव चरितार्थं दर्शयति। तत्र सः भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः न्यवसत्, मातुलेन अश्वपतिना च पुत्रस्नेहेन लालितः। तत्र निवसन्तौ तौ वीरौ भ्रातरौ कामतः तर्प्यमाणौ अपि, अर्थात् यथेष्टं सर्वेषु भोगेषु पूरितौ अपि, वृद्धं दशरथं नृपं निरन्तरं स्मरतः स्म; एतेन कविः सूचयति यत् भोगैः स्नेहः न विस्मर्यते। महातेजाः राजा अपि प्रोषितौ तौ महेन्द्रवरुणोपमौ सुतौ सस्मार — उपमा च इयं तयोः तेजसः दानशीलस्य च सूचिका। तस्य चत्वारः अपि पुरुषर्षभाः पुत्राः समानम् एव इष्टाः आसन्, यथा स्वशरीरात् विनिर्वृत्ताः चत्वारः बाहवः। एतेन उपमानेन कविः वदति — पुत्राः राज्ञः अङ्गानि एव, न बाह्याः; अतः अग्रे रामवियोगः तस्य अङ्गच्छेदः एव भविष्यति। एवम् आदौ एव काण्डस्य करुणरसस्य बीजं निहितम्। ‘सत्कारसत्कृतः’ इति पदद्वयेन कविः दर्शयति यत् अश्वपतेः गृहे भरतः न अतिथिमात्रम्, अपितु पुत्रवत् एव पालितः।
The Bāla Kāṇḍa ended with the marriages of Rāma and his brothers, and with Bharata being taken away by his maternal uncle Yudhājit; the Ayodhyā Kāṇḍa begins from there. When the sinless Bharata set out for his uncle's house, he lovingly took with him Śatrughna, "the unfailing destroyer of foes" — a phrase in which the poet shows the meaning of Śatrughna's name coming true in the man. There Bharata lived with his brother, honoured with every courtesy, and his uncle Aśvapati cherished him with the love a father bears a son; the double phrase "honoured with honours" makes plain that in Aśvapati's house he was no mere guest but was cared for like a son. Yet though the two heroic brothers had every wish satisfied and every pleasure they could want, they kept remembering their aged father, King Daśaratha; comforts, the poet suggests, do not make one forget love. The king too, in all his splendour, remembered his two absent sons, who were like Mahendra and Varuṇa — an image that points to their radiance and their generosity. All four of those bulls among men were equally dear to him, like four arms grown out of his own body. With that image the poet tells us that his sons were not something outside the king but his very limbs, so that the separation from Rāma that lies ahead will be for him the cutting off of a limb. Thus at the very start of the kāṇḍa the seed of its pathos is sown.
६तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः॥
७स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः।
अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः॥
८कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना॥
९स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः।
भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः॥
१०स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते॥
तेषु चतुर्षु अपि महातेजाः रामः पितुः रतिकरः आसीत्; भूतानां मध्ये स्वयम्भूः इव सः गुणवत्तरः बभूव। ‘गुणवत्तरः’ इति तरप्प्रत्ययेन भ्रातृभ्यः अपि आधिक्यं सूच्यते, न तु अन्येषां न्यूनता। अस्य कारणं कविः कथयति — उदीर्णस्य, अर्थात् गर्वेण उद्धतस्य, रावणस्य वधार्थिभिः देवैः अर्थितः सनातनः विष्णुः एव मानुषे लोके जज्ञे। अतः रामे ये गुणाः दृश्यन्ते, ते न आकस्मिकाः, अपि तु अवतारस्य एव स्वभावः; बालकाण्डे उक्तं पुत्रीयेष्टिवृत्तम् अत्र संक्षेपेण स्मारितम्। तेन अमिततेजसा पुत्रेण कौसल्या तथा शुशुभे यथा देवानां वरेण वज्रपाणिना सह अदितिः — मातुः शोभा पुत्रायत्ता इति लोकानुभवः। सः रूपोपपन्नः वीर्यवान् अनसूयकः च आसीत्; अनसूयकत्वं तु गुणेषु दुर्लभम्, यतः बलवन्तः प्रायः परदोषान् एव पश्यन्ति। भूमौ तस्य उपमा नास्ति, गुणैः सः दशरथोपमः एव। नित्यं प्रशान्तात्मा सन् सः मृदुपूर्वं भाषते; परुषम् उच्यमानः अपि उत्तरं न प्रतिपद्यते। एषा क्षमा एव तस्य प्रथमं लक्षणम्, या अग्रे कैकेय्याः वचनश्रवणे परीक्षिता भविष्यति। ‘रतिकरः’ इति पदम् अपि मननीयम् — रामः पितुः केवलं मान्यः न, अपितु आनन्दजनकः आसीत्।
Of the four, it was Rāma, of great splendour, who most delighted his father; like the Self-existent Creator among all beings, he was the richest in virtue. The comparative "richer in virtue" marks how far he excelled even his brothers, not any lack in the others. The poet gives the reason: this was the eternal Viṣṇu himself, born into the world of men because the gods had begged him to, seeking the death of the arrogant Rāvaṇa. The qualities seen in Rāma were therefore no accident but the very nature of the incarnation, and the story of the sacrifice for sons told in the Bāla Kāṇḍa is briefly recalled here. With that son of boundless splendour Kausalyā shone as Aditi shines with the best of the gods, Indra of the thunderbolt, for, as the world knows, a mother's glory rests on her son. He was handsome and valiant, and he never looked for faults in others — a rare virtue, since the strong mostly see only other people's failings. On earth there was none to compare with him; in his qualities he was the equal of Daśaratha. Always serene at heart, he spoke gently before all else, and even when spoken to harshly he would not answer back. This forbearance is his first mark, and it will be put to the test when he hears Kaikeyī's words. The word the poet uses for his relation to his father is worth weighing too: Rāma was not merely respected by his father but was a source of joy to him.
११कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया॥
१२शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि॥
१३बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः।
वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः॥
१४न चानृतकथो विद्वान्वृद्धानां प्रतिपूजकः।
अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते॥
१५सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः।
दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवाञ्छुचिः॥
१६कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते।
मन्यते परया प्रीत्या महत्स्वर्गफलं ततः॥
कदाचित् केनचित् कृतेन एकेन अपि उपकारेण सः तुष्यति, आत्मवत्तया च अपकाराणां शतम् अपि न स्मरति — इति स्नेहस्य वैरस्य च विषये तस्य विषमा एव वृत्तिः; उपकारे स्मृतिः, अपकारे विस्मृतिः। अस्त्रयोग्यान्तरेषु अपि, अर्थात् शस्त्राभ्यासस्य अवसरेषु अन्तरा यः कालः अवशिष्यते तत्र अपि, सः शीलवृद्धैः ज्ञानवृद्धैः वयोवृद्धैः सज्जनैः सह नित्यं कथयन् आस्ते। त्रिविधं हि वार्धक्यम् — शीलेन, ज्ञानेन, वयसा च; त्रिष्वपि सः सेवकः। बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः च सः; ‘पूर्वभाषी’ इति पदेन तस्य निरहंकारता सूच्यते, यतः राजपुत्रः सन् अपि सः प्रथमम् एव सम्भाषते। महता स्वेन वीर्येण अपि सः न विस्मितः, न गर्वितः। अनृतकथा तस्य मुखात् न निर्गच्छति; विद्वान् सन् अपि वृद्धानां प्रतिपूजकः। प्रजाभिः सः अनुरक्तः, प्रजाः च तेन अनुरज्यन्ते — एषः उभयतः अनुरागः अग्रिमस्य सर्गस्य, तथा वनगमनसमये पौराणां शोकस्य च मूलम्। सानुक्रोशः जितक्रोधः ब्राह्मणप्रतिपूजकः दीनानुकम्पी धर्मज्ञः नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः च सः; ‘प्रग्रहवान्’ इति इन्द्रियनिग्रहः, ‘शुचिः’ इति च बाह्याभ्यन्तरशुद्धिः। कुलोचितमतिः सन् सः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते, ततः च महत् स्वर्गफलं परया प्रीत्या मन्यते — न भयेन, न लोभेन, अपितु प्रीत्या एव धर्मम् आचरति इति विशेषः। एतेषु षट्सु श्लोकेषु कविः रामस्य चित्तवृत्तिम् एव वर्णयति, न बाह्यं पराक्रमम्; गुणवर्णनस्य अयं क्रमः अन्तरङ्गात् बहिरङ्गं प्रति गच्छति। ‘शतमपि न स्मरति’ इति अतिशयोक्त्या क्षमायाः सीमा एव अपह्नुता।
A single kindness, done to him once by anyone, was enough to content him, and such was his self-command that he did not remember even a hundred injuries: towards love and towards enmity his conduct was deliberately uneven, remembering the favour and forgetting the harm. Even in the spare moments of his weapons practice he would sit talking with good men who were old in character, in learning and in years — for there are three kinds of age, and he waited on all three. He was wise, sweet of speech, pleasant in what he said, and the first to greet others, which shows his freedom from pride, since though a prince he always spoke first. His own great might never made him proud or vain. No untruth came from his mouth; learned as he was, he honoured his elders. He loved the people and the people loved him, and this love flowing both ways is the root of the next sarga and of the townsfolk's grief when he leaves for the forest. He was compassionate, the master of his anger, a respecter of brāhmaṇas, tender to the wretched, a knower of dharma, always self-restrained and pure — restrained in the senses, pure without and within. With a mind that befitted his line, he held in high regard his own duty as a kṣatriya, and looked with the greatest gladness to the great reward of heaven it brings: he followed dharma not out of fear or greed but out of love for it. In these verses the poet describes Rāma's mind rather than his outward prowess; the praise moves from the inner man outwards, and "not remembering a hundred wrongs" takes forbearance as far as it can go.
१७नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः।
उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा॥
१८अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्।
लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः॥
१९स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः।
बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः॥
२०सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्।
इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः॥
२१कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः॥
२२धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्।
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः॥
अश्रेयसि, अर्थात् अहितकारिणि निषिद्धे कर्मणि, सः न रमते; विरुद्धकथासु अपि, अर्थात् शास्त्रविरुद्धासु वार्तासु, तस्य रुचिः नास्ति। उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता सः वाचस्पतिः इव विभाति — न्याय्यं पक्षं समर्थयितुं सः एकस्मात् अधिकां युक्तिं क्रमेण उपस्थापयति। अरोगः तरुणः वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् च सः — एतैः पञ्चभिः पदैः कविः शरीरं वयः वाचं रूपं विवेकं च एकत्र दर्शयति; राज्ञः अभिषेकयोग्यतायाः एतानि एव बाह्यानि लक्षणानि। लोके पुरुषसारज्ञः एकः एव साधुः विधात्रा विनिर्मितः इव प्रतिभाति — अत्र ‘एकः’ इति पदम् असाधारणत्वं सूचयति। श्रेष्ठैः गुणैः युक्तः सः पार्थिवात्मजः प्रजानां बहिश्चरः प्राणः इव गुणतः प्रियः बभूव; प्राणः यथा शरीरस्य अन्तः तिष्ठति, तथा रामः प्रजानां हृदये, किन्तु बहिः सञ्चरन् दृश्यते इति रमणीयम् उपमानम्। सर्वविद्याव्रतस्नातः, अर्थात् सर्वासां विद्यानां व्रतानि समाप्य स्नातकः, यथावत् साङ्गवेदवित् च सन् भरताग्रजः इष्वस्त्रे पितुः अपि श्रेष्ठः अभवत् — दशरथः हि शब्दवेधी धनुर्धरः, तस्मात् अपि अधिकः इति महत् प्रशंसा। कल्याणाभिजनः साधुः अदीनः सत्यवाक् ऋजुः च सः धर्मार्थदर्शिभिः वृद्धैः द्विजैः अभिविनीतः। धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् च सः लौकिके समयाचारे कृतकल्पः विशारदः आसीत्; स्मृतिः पूर्वानुभवस्य धारणम्, प्रतिभा च नूतनस्य सद्यःस्फुरणम् — उभे अपि राज्ञे आवश्यके। एतेषु श्लोकेषु विद्या, वाक्, विनयः, शरीरसम्पत् च मिलित्वा राजपुत्रस्य पूर्णं चित्रं रचयन्ति।
He took no pleasure in what was harmful or forbidden, and had no taste for talk that went against the sacred teaching. When one argument had to be answered by a better one, he spoke like Vācaspati, the lord of speech himself, bringing forward reason after reason in support of what was right. Free from illness, young, eloquent, handsome and a judge of place and time — five words in which the poet sets together body, age, speech, looks and discernment, the outward signs that fit a man for consecration — he seemed to be the one good man whom the Creator had made to understand the worth of men; that "one" marks how unique he was. Endowed with the finest qualities, the king's son was as dear to the people as their own breath of life walking about outside them: breath dwells inside the body, and Rāma dwelt in the people's hearts yet could be seen moving among them — a lovely comparison. Having finished the vows of every branch of study and bathed as a graduate, and knowing the Vedas with all their auxiliary sciences as they should be known, Bharata's elder brother surpassed even his father in archery — high praise indeed, for Daśaratha could shoot at a target by sound alone. Nobly born, good, never downcast, truthful and straightforward, he had been trained by aged brāhmaṇas who understood dharma and worldly good. He knew the truth of dharma, desire and wealth; he had a strong memory and a quick wit, and was practised and skilled in the customs of everyday life. Memory holds on to past experience and wit lights at once upon what is new, and a king needs both. In these verses learning, speech, discipline and bodily excellence combine into a full portrait of the prince.
२३निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान्।
अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्॥
२४दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचः।
निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित्॥
२५शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः॥
२६सत्संग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च।
आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्॥
२७श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च।
अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः॥
निभृतः संवृताकारः गुप्तमन्त्रः सहायवान् च सः; तस्य क्रोधः हर्षः च अमोघौ, अर्थात् निष्फलौ न भवतः, त्यागसंयमयोः कालं च सः वेत्ति — कदा दातव्यं कदा च निरोद्धव्यम् इति ज्ञानं हि राजनीतेः सारः। दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञः च सः, असद्ग्राही न, दुर्वचः न; निस्तन्द्रीः अप्रमत्तः स्वदोषपरदोषवित् च। स्वदोषज्ञानं परदोषज्ञानात् दुर्लभतरम्, तत् च अत्र प्रथमम् एव उक्तम्। शास्त्रज्ञः कृतज्ञः पुरुषान्तरकोविदः च सः प्रग्रहानुग्रहयोः यथान्यायं विचक्षणः — अर्थात् कं निगृह्णीयात् कं च अनुगृह्णीयात् इति न रागद्वेषाभ्यां, अपितु न्यायेन एव निश्चिनोति। सत्सङ्ग्रहे अनुग्रहणे स्थानविन्निग्रहे च कुशलः, आयकर्मणि उपायज्ञः, संदृष्टव्ययकर्मवित् च; गीताप्रेस-भाष्ये अत्र पादटीकया महाभारतस्य विष्णुपुराणस्य च वचनैः आयव्ययविभागः दर्शितः — यथा भ्रमरः पुष्पम् अपीडयन् एव रसं गृह्णाति, तथा राजा प्रजाम् अपीडयन् एव करं गृह्णीयात्। अस्त्रसमूहेषु व्यामिश्रकेषु च श्रैष्ठ्यं प्राप्तः — ‘व्यामिश्रकाणि’ इति संस्कृतप्राकृतमिश्राणि नाटकादीनि। अर्थधर्मौ सङ्गृह्य सुखतन्त्रः सन् अपि सः न कदाचित् आलसः; अर्थधर्मयोः अविरोधेन एव कामसेवनम् इति शास्त्रसम्मतः क्रमः। एवम् अत्र रामः केवलं वीरः न, अपितु अर्थशास्त्रनिपुणः मन्त्रकुशलः च दर्शितः; एषा एव युवराजपदस्य मुख्या योग्यता।
He was reserved, kept his intentions to himself, guarded his counsel and had good allies; neither his anger nor his pleasure was ever fruitless, and he knew when to give and when to hold back — the very heart of statecraft. Firm in his loyalties and steady in judgement, he never clung to what was false and never spoke an ill word; he was free from sloth and carelessness, and he knew his own faults as well as those of others. To know one's own faults is rarer than to know another's, and the poet names it first. Learned in the śāstras, grateful for every service, a shrewd judge of the differences between men, he discerned justly whom to restrain and whom to favour, deciding not from liking or dislike but by what was right. He was skilled at gathering good men and sustaining them, and at applying restraint where it was due; he knew the ways of raising revenue and the spending that the books lay down. The king should take his taxes, it is said, as a bee takes honey from a flower without hurting it, drawing revenue from his people without oppressing them. He had reached the first rank in every kind of weapon and in the mixed arts as well — plays and other works that combine Sanskrit and Prakrit. Holding wealth and dharma together, he took his pleasures, yet was never idle, for the approved order is to enjoy life only where it does not conflict with wealth and dharma. So Rāma is shown here not only as a warrior but as a master of policy and counsel, which is the chief qualification for the office of heir-apparent.
२८वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्॥
२९धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः।
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः॥
३०अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः।
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी॥
३१नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः।
एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः॥
३२सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः॥
वैहारिकाणां शिल्पानां, अर्थात् गीतवाद्यचित्रादीनां विहारोपयोगिनां कलानां, सः विज्ञाता; अर्थविभागवित् च। वारणवाजिनाम् आरोहे विनये च युक्तः — गजान् अश्वान् च आरोढुं, तान् शिक्षयितुं च समर्थः। धनुर्वेदविदां श्रेष्ठः सः लोके अतिरथैः अपि सम्मतः; अतिरथः हि योधानां मध्ये उत्तमः, तेषाम् अपि सः पूज्यः इति परमं प्रशंसावचनम्। अभियाता प्रहर्ता सेनानयविशारदः च सः — आक्रमणे, प्रहारे, सेनासञ्चालने च त्रिष्वपि कुशलः। सङ्ग्रामे क्रुद्धैः सुरासुरैः अपि सः अप्रधृष्यः; तथापि अनसूयः जितक्रोधः न दृप्तः न च मत्सरी — यत्र बलम् अधिकं तत्र विनयः अपि अधिकः इति भावः। भूतानां केनापि सः नावज्ञेयः, न च कालवशानुगः; टीकाकाराः अत्र वदन्ति — कालः तम् अनुवर्तते, न तु सः कालम्। एवं श्रेष्ठैः गुणैः युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः त्रिषु लोकेषु सम्मतः बभूव; क्षमागुणैः वसुधायाः तुल्यः, बुद्ध्या बृहस्पतेः, वीर्ये च शचीपतेः। एभिः त्रिभिः उपमानैः कविः गुणवर्णनं समापयति — पृथिवी क्षमायाः, बृहस्पतिः बुद्धेः, इन्द्रः च वीर्यस्य परमा सीमा। कलाज्ञानात् आरभ्य लोकोत्तरगुणपर्यन्तम् एषः क्रमः रामं सर्वतोमुखं पुरुषम् इव स्थापयति।
He understood the arts of recreation, such as song, music and painting, and knew how wealth should be apportioned. He was practised in riding elephants and horses and in training them. The best of all who knew the science of the bow, he was honoured in the world even by the atirathas, the greatest of chariot-warriors — the highest praise, since he was revered even by the best of fighters. He knew how to attack, how to strike and how to lead an army, skilled in all three. In battle not even gods and demons in their fury could overcome him; yet he was without envy, had mastered his anger, and was neither arrogant nor jealous — where strength was greater, humility was greater too. No creature could despise him, and he was never a slave to the times; as the commentators put it, time followed him, not he time. Endowed with such excellent qualities, the king's son was honoured throughout the three worlds: in patience he was the equal of the earth, in understanding of Bṛhaspati, and in valour of Indra, the lord of Śacī. With these three comparisons the poet closes his account of Rāma's virtues, for the earth is the furthest reach of patience, Bṛhaspati of wisdom and Indra of valour.
३३तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः॥
३४तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।
लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी॥
३५एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्।
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः॥
सर्वप्रजाकान्तैः, पितुः प्रीतिसंजननैः च गुणैः रामः तथा विरुरुचे यथा अंशुभिः दीप्तः सूर्यः — गुणाः एव तस्य किरणाः इति रूपकम्। एवंवृत्तसम्पन्नम् अप्रधृष्यपराक्रमं लोकनाथोपमं तं नाथत्वेन मेदिनी स्वयम् अकामयत; भूमिः एव स्वामिनं वृणोति इति कवेः रमणीया कल्पना, यतः राज्यं न ग्रहीतव्यं किन्तु दातव्यम् इति सूच्यते। एतैः बहुभिः अनुपमैः गुणैः युक्तं सुतं दृष्ट्वा परंतपः राजा दशरथः चिन्तां चक्रे। इयं चिन्ता न शोकजा, अपितु मनोरथजा; अस्याः एव विस्तारः अग्रे वर्ण्यते, तस्याः च परिणामः समग्रस्य काण्डस्य कथाबीजम्। ‘चिन्ताम्’ इति पदम् अत्र मङ्गलार्थकम्, न शोकार्थकम्; तथापि अग्रे सा एव चिन्ता शोकपर्यवसाना भविष्यति इति काव्यस्य विडम्बना। अत्र च ‘दृष्ट्वा’ इति पदेन सूच्यते यत् राज्ञः निश्चयः अन्धस्नेहजः न, अपितु प्रत्यक्षदर्शनमूलकः।
With these qualities, which charmed all the people and deepened his father's love, Rāma shone as the blazing sun shines with its rays, his virtues being his beams. The Earth herself desired him for her lord, so perfect was his conduct, so unchallengeable his valour, so like the guardians of the world was he. It is a charming fancy of the poet's that the land itself chooses its master, and it hints that a kingdom is not something to be seized but something to be given. Seeing his son endowed with so many incomparable qualities, King Daśaratha, scorcher of his foes, fell to thinking. This thought was born not of grief but of a cherished wish; it is unfolded in what follows, and its outcome is the seed of the whole kāṇḍa. The word for his reflection is meant here in an auspicious sense, yet the irony of the poem is that this same thought will end in sorrow.
३६अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः।
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति॥
३७एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्॥
३८वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्॥
३९यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः॥
४०महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम्॥
४१इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।
शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः॥
४२तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः।
निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत॥
वृद्धस्य चिरजीविनः राज्ञः एषा प्रीतिः अभवत् — ‘मयि जीवति एव रामः कथं राजा स्यात्’ इति। एषा परा प्रीतिः तस्य हृदि पुनः पुनः सम्परिवर्तते — ‘कदा नाम प्रियं सुतम् अभिषिक्तं द्रक्ष्यामि’ इति। सः चिन्तयति — ‘अयं लोकस्य वृद्धिकामः सर्वभूतानुकम्पकः; वृष्टिमान् पर्जन्यः इव सः मत्तः अपि लोके प्रियतरः।’ पिता स्वपुत्रस्य आत्मनः अपि अधिकं लोकप्रियत्वं हर्षेण एव स्वीकरोति इति अत्र दशरथस्य महत्त्वम्। ‘वीर्ये यमशक्रसमः, मतौ बृहस्पतिसमः, धृत्यां महीधरसमः, गुणैः च मत्तः अपि गुणवत्तरः। इमां कृत्स्नां महीम् अधितिष्ठन्तम् आत्मजम् अनेन एव वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गम् अवाप्नुयाम्’ इति। ‘अनेन वयसा’ इति पदे जरायाः स्मृतिः निहिता — कालः न प्रतीक्षते इति राज्ञः अन्तर्गतं भयम्। एवम् अन्यपार्थिवदुर्लभैः शिष्टैः अपरिमेयैः लोकोत्तरैः च विविधैः गुणैः समुदितैः युक्तं तं समीक्ष्य राजा सचिवैः सार्धं निश्चित्य यौवराज्यम् अमन्यत। अत्र ‘सचिवैः सार्धं निश्चित्य’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् अयं निर्णयः न औत्सुक्यमात्रजः, अपितु मन्त्रिपरिषदा सह विमृश्य कृतः; तथापि अग्रे दृश्यते यत् एषा त्वरा एव विघ्नस्य निमित्तं भविष्यति। एतेषु सप्तसु श्लोकेषु दशरथस्य अन्तर्वचनम् एव प्रायः श्रूयते, बहिष्क्रिया तु अन्ते एकेन एव श्लोकेन उक्ता।
The aged, long-lived king felt a joyful longing: "How can Rāma become king while I am still alive?" Again and again this supreme delight turned over in his heart: "When shall I see my beloved son consecrated?" He thought, "He wants the world to prosper and has compassion for every living thing; he has grown dearer to the people even than I am, dear as a cloud that brings the rain." Here is Daśaratha's greatness: a father gladly accepts that his son is more loved by the world than he is himself. "In valour he is the equal of Yama and Indra, in understanding of Bṛhaspati, in steadiness of a mountain, and in virtue he surpasses even me. If at my present age I could see my son ruling over this whole earth, I should go to heaven content." Those words "at my present age" carry the thought of old age, the king's inward fear that time will not wait. So, having considered Rāma, gifted with so many and such various virtues — rare in other kings, refined, immeasurable, beyond this world — the king took counsel with his ministers and resolved on making him heir-apparent. By saying that he decided together with his ministers the poet shows that the decision was not born of mere eagerness but was weighed with the royal council; still, it will soon appear that this very haste becomes the occasion of disaster. In these seven verses we hear mostly the king's inner voice; his outward action is told in a single verse at the end.
४३दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।
संचचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम्॥
४४पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।
लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः॥
४५आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।
प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान्नृपः॥
४६नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।
समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान्पृथिवीपतिः॥
४७तान्वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान्।
ददर्शालंकृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः॥
मेधावी राजा दिवि अन्तरिक्षे भूमौ च घोरम् उत्पातजं भयं सञ्चचक्षे, स्वशरीरे च आगतां जरां लक्षितवान् — द्वे अपि एते त्वरायाः कारणे। उत्पाताः बाह्यं निमित्तम्, जरा च आन्तरम्; उभाभ्यां सूच्यते यत् कालः सङ्कुचितः। पूर्णचन्द्राननस्य शोकापनुदस्य महात्मनः रामस्य लोके यत् सम्प्रियत्वम्, तत् अपि सः बुबुधे — प्रजानुरागः एव हि अभिषेकस्य मुख्यं प्रमाणम्। आत्मनः प्रजानां च श्रेयसे प्रियेण च, अर्थात् स्वकीयेन स्नेहेन च प्रेरितः, प्राप्ते काले सः धर्मात्मा नृपः भक्त्या त्वरितवान्। ततः नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदान् अपि प्रधानान् पृथिवीपतिः मेदिन्यां समानिनाय — नगरवासिनः जनपदवासिनः च उभयान् आहूतवान्, यतः राजा एकाकी न निर्णयं करोति, अपितु प्रजाणां सम्मतिं याचते। तान् वेश्मभिः नानाभरणैः च यथार्हं प्रतिपूजितान् अलङ्कृतः राजा तथा ददर्श यथा प्रजापतिः प्रजाः; उपमानेन च राज्ञः पितृत्वभावः सूचितः। ‘भक्त्या त्वरितवान्’ इति पदद्वये भक्तिः स्नेहम्, त्वरा च कालसङ्कोचम् एकत्र सूचयतः। अत्र च प्रधानानाम् आह्वानेन वाल्मीकिः प्राचीनराजनीतेः सभाधर्मं दर्शयति — महान्तः निर्णयाः परिषदः सम्मुखे एव क्रियन्ते।
The wise king had seen dreadful portents in the sky, in the air and on the earth, and had noticed old age creeping over his own body — two reasons for haste: the portents an outward sign, old age an inward one, both telling him that time was running short. He also understood how dearly the world loved the great-souled Rāma, whose face was like the full moon and who drove away men's sorrow — and the people's love is the chief warrant for a consecration. So, for his own good and his people's, and moved as well by his own affection, that righteous king, when the moment came, made haste out of devotion; in that phrase devotion speaks of his love and haste of the shrinking time. The lord of the earth then summoned into his realm the leading men who lived in the various cities and the chief men of the countryside too, both town and country, for a king does not decide such things alone but seeks the consent of his subjects. When they had been lodged and honoured with ornaments of many kinds, each as he deserved, the king, richly adorned himself, looked upon them as Prajāpati looks upon his creatures — an image of his fatherly feeling towards them. In summoning the chief men Vālmīki shows the conduct of an assembly in the ancient art of government: great decisions are made in the presence of the council.
४८न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।
त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम्॥
४९अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परपुरार्दने।
ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः॥
५०अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः॥
५१स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः॥
किन्तु नराधिपः केकयराजानं जनकं वा त्वरया न आनयामास — ‘तौ पश्चात् एव इदं प्रियं श्रोष्यतः’ इति मत्वा। गीताप्रेस-मुद्रणस्य पादटीका अत्र वदति यत् देवताः एव राज्ञः बुद्धिम् एवम् अकुर्वन्, यतः तयोः सन्निधौ अभिषेकः निर्विघ्नः स्यात्, रामवनवासः च न घटेत; एवं कविः अनागतस्य विघ्नस्य सूचनां दूरात् एव स्थापयति। अथ परपुरार्दने तस्मिन् नृपतौ उपविष्टे सति शेषाः लोकसम्मताः राजानः प्रविविशुः। राज्ञा वितीर्णेषु विविधेषु आसनेषु ते नियताः नृपाः राजानम् एव अभिमुखाः निषेदुः — ‘नियताः’ इति विनयेन संयताः। लब्धमानैः विनयान्वितैः नृपैः, उपोपविष्टैः पुरालयैः जानपदैः मानवैः च वृतः नृपतिः तथा बभौ यथा अमरैः वृतः सहस्रचक्षुः भगवान् इन्द्रः। एतेन उपमानेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे च सर्गे सः एव राजा तां परिषदम् आमन्त्र्य यौवराज्यप्रस्तावं करिष्यति। सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः अनुष्टुभः न, अपितु दीर्घवृत्तः; एषा वृत्तपरिवर्तनरीतिः सर्गसमाप्तेः सूचिका।
But in his haste the ruler of men did not send for the king of the Kekayas, or for Janaka, thinking that the two of them would hear the happy news afterwards. The commentators say the gods so turned the king's mind, for in their presence the consecration would have gone ahead unhindered and Rāma's exile would never have happened; in this way the poet plants, far in advance, a hint of the obstacle to come. Then, when the king, harrier of his enemies' cities, had taken his seat, the other kings, honoured throughout the world, came in. On the various seats the king had assigned them they sat down in due order and with courtesy, all facing him. Surrounded by those princes, honoured and courteous, and by the townsmen and country folk seated close about him, the king shone like the thousand-eyed lord Indra amid the immortals. With this image the sarga closes, its last verse cast in a longer metre, as is the custom at the end of a sarga; in the next sarga the king will address this very assembly and propose that Rāma be made heir-apparent.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।