वसुधाधिप
२.१
पृथिवीपतिः, राजा
- सन्धिः
- वसुधा + अधिप → वसुधाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- वसुधायाः अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्ता)
अयोध्याकाण्डम् — द्वितीयः सर्गः
राजसभायां यौवराज्यप्रस्तावः
दशरथस्य सभासम्बोधनम्, जराकथनं विश्रामेच्छा च, रामस्य यौवराज्याय प्रस्तावः, सभासदां सहर्षम् अनुमोदनम्, रामगुणवर्णनम्, अभिषेकयाचना च
अस्मिन् सर्गे दशरथः स्वं मनोरथं सभायां प्रकाशयति। दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेण स्वरेण सः परिषदम् आमन्त्र्य वदति — ‘इदं राज्यं पूर्वैः इक्ष्वाकुभिः पुत्रवत् परिपालितम्; तेषाम् एव मार्गम् अनुसृत्य मया अपि प्रजाः अनिद्रेण रक्षिताः। किन्तु श्वेतच्छत्रस्य छायायाम् इदं शरीरं जीर्णम्; बहुवर्षसहस्राणि जीवित्वा अधुना विश्रान्तिम् इच्छामि। अजितेन्द्रियैः दुर्वहां लोकस्य धर्मधुरं वहन् परिश्रान्तः अस्मि। अतः भवताम् अनुमत्या पुत्रं प्रजाहिते नियुज्य विश्रमेयम्। मम आत्मजः रामः सर्वैः गुणैः माम् अनुजातः; श्वः प्रातः पुष्ययोगे तं यौवराज्ये नियोक्ष्ये।’ सः विनयेन अपि याचते — ‘यदि अन्यत् हितं भवति तत् विचिन्त्यताम्; मध्यस्थानां विचारः विमर्देन अभ्यधिकोदयः।’ सभासदः बर्हिणाः इव मेघं हर्षेण अभिनन्दन्ति; ततः ब्राह्मणाः सेनापतयः पौराः जानपदाः च मिलित्वा एकमत्यं प्राप्य वदन्ति — ‘त्वं वृद्धः; रामम् अभिषिञ्चस्व।’ राजा जिज्ञासुः इव पृच्छति — ‘मयि धर्मेण शासति कथं युवराजम् इच्छथ?’ ततः ते रामस्य गुणान् विस्तरेण गणयन्ति — शक्रसमत्वम्, सत्यनिष्ठा, क्षमा, वृद्धसेवा, अस्त्रवैशारद्यम्, गान्धर्वश्रैष्ठ्यम्, सङ्ग्रामे अपराजयः, पौराणां कुशलप्रश्नः, व्यसनेषु दुःखम् उत्सवेषु च हर्षः, दण्डस्य नियमानुसारिता, अरागोपहतेन्द्रियत्वं च। अन्ते ते प्रार्थयन्ते — ‘नगरस्य स्त्रियः वृद्धाः तरुण्यश्च सायंप्रातः रामार्थे देवान् नमस्यन्ति; तेषां याचितं त्वत्प्रसादात् समृद्ध्यताम्। इन्दीवरश्यामं तव ज्येष्ठं पुत्रं यौवराज्यस्थं द्रष्टुम् इच्छामः; अतः वरद, क्षिप्रं मुदा तम् अभिषेक्तुम् अर्हसि।’
१राज्ञः सभासम्बोधनम्, पूर्वजानां मार्गानुसरणम्
१ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः॥
२दुन्दुभिस्वरकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्॥
३राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान्॥
४विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैः सुतवत्परिपालितम्॥
५सोऽहमिक्ष्वाकुभिः सर्वैर्नरेन्द्रैः प्रतिपालितम्।
श्रेयसा योक्तुमिच्छामि सुखार्हमखिलं जगत्॥
६मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः॥
पूर्वसर्गे राजा दशरथः नृपान् पौरान् जानपदांश्च समाहूय सभायाम् उपाविशत्। अत्र सः तां कृत्स्नां परिषदम् आमन्त्र्य हितम् उद्धर्षणं प्रथितं वचः उवाच। तस्य स्वरः दुन्दुभिस्वरकल्पः, गम्भीरः, अनुनादी च; महता स्वरेण सः जीमूतः इव नादयन् इव बभौ। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेन अनुपमेन रसयुक्तेन च स्वरेण नृपतिः नृपान् उवाच। ‘भवतां विदितम् एव — मम इदं राज्यम् उत्तमम्, पूर्वकैः मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम्। सः अहम् इक्ष्वाकुभिः सर्वैः नरेन्द्रैः प्रतिपालितं सुखार्हम् अखिलं जगत् श्रेयसा योक्तुम् इच्छामि। पूर्वैः आचरितं पन्थानम् अनुगच्छता मया अपि प्रजाः अनिद्रेण यथाशक्ति नित्यम् अभिरक्षिताः।’ अत्र ‘सुतवत् परिपालितम्’ इति पदेन इक्ष्वाकुराजनीतेः मूलभावः दर्शितः — राजा प्रजायाः स्वामी न, अपितु पिता। अपि च ‘उद्धर्षणम्’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् राजा न शोकवचनं वदति, अपितु प्रजानाम् उत्साहवर्धकम् एव। ‘प्रथितम्’ इति च तत् वचः न गुप्तं, न मन्त्रगृहे कथितम्, अपितु सर्वसमक्षं प्रकाशितम् इति सूचयति। अनेन आरम्भेण एव कविः दर्शयति यत् दशरथस्य निश्चयः प्रकाशः, धर्म्यः, परम्परानुसारी च। ‘जीमूत इव नादयन्’ इति उपमानेन कविः राज्ञः स्वरस्य गाम्भीर्यम्, व्याप्तिम्, अनुग्रहशीलतां च एकपदेन सूचयति; मेघः हि न केवलं गर्जति, अपितु वर्षति अपि। तथा च राज्ञः वचनम् अपि न केवलम् आज्ञा, अपितु प्रजाहितवर्षणम्। ‘रसयुक्तेन’ इति पदेन वाक्यस्य भावगर्भता उक्ता।
In the previous sarga King Daśaratha had summoned the kings, the townsmen and the country people and taken his seat in the assembly. Now he addressed that whole gathering in words that were meant for their good, that would gladden them, and that were spoken openly for all to hear — not a sorrowful speech, and not something decided in a closed council room. His voice was deep and resonant like a kettledrum; with that great voice he seemed to thunder like a raincloud. The image says in one stroke that the king's voice was deep, far-reaching and kindly, for a cloud does not merely thunder, it also rains; so the king's words were not a bare command but a shower of good for his people. In a voice that bore every mark of royalty, lovely, matchless and full of feeling, he spoke to the kings: "You all know how this excellent kingdom of mine was cherished like a son by the great kings who came before me. I too wish to bring happiness to this whole world, which deserves to be happy and which all the Ikṣvāku kings have protected. Following the path my forebears walked, I have always guarded the people as well as I could, never sleeping on my duty." That phrase "cherished like a son" shows the root idea of Ikṣvāku rule: the king is not the master of his people but their father. From the very outset the poet shows that Daśaratha's resolve was open, righteous and in keeping with tradition.
२जरायाः कथनम्, विश्रामेच्छा च
७इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्।
पाण्डुरस्यातपत्रस्य च्छायायां जरितं मया॥
८प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये॥
९राजप्रभावजुष्टां च दुर्वहामजितेन्द्रियैः।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन्॥
१०सोऽहं विश्राममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते।
संनिकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान्॥
‘कृत्स्नस्य लोकस्य हितं चरता मया इदं शरीरं पाण्डुरस्य आतपत्रस्य छायायां जरितम्।’ श्वेतच्छत्रं हि राज्यैश्वर्यस्य चिह्नम्; तस्य एव छायायां शरीरं जीर्णम् इति वचने ऐश्वर्यस्य भारः सूचितः। ‘बहूनि वर्षसहस्राणि आयूंषि प्राप्य जीवतः मम अस्य जीर्णस्य शरीरस्य विश्रान्तिम् अभिरोचये। राजप्रभावजुष्टां, अजितेन्द्रियैः दुर्वहां, लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् अहं परिश्रान्तः अस्मि। सः अहं संनिकृष्टान् इमान् सर्वान् द्विजर्षभान् अनुमान्य, पुत्रं प्रजाहिते नियुज्य, विश्रामम् इच्छामि।’ अत्र ‘अनुमान्य’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — राजा स्वेच्छया न निर्णयति, अपितु ब्राह्मणानां सभासदां च अनुमतिं प्रार्थयते। ‘अजितेन्द्रियैः दुर्वहाम्’ इति च राजधर्मस्य कठिनता निर्दिष्टा — जितेन्द्रियः एव राज्यभारं वोढुं शक्नोति। अस्मिन् खण्डे वाल्मीकिः वार्धक्यस्य वर्णनं न दैन्येन करोति; राजा स्वां जरां स्वीकरोति, तथापि न विलपति, अपितु उत्तराधिकारस्य व्यवस्थाम् एव चिन्तयति। एषा एव इक्ष्वाकूणां मर्यादा — यावत् शरीरं समर्थं तावत् एव भारः वोढव्यः, ततः परं पुत्रे न्यसनीयः। ‘विश्रान्तिम् अभिरोचये’ इति मृदुवचनम् एव प्रयुक्तम्, न तु ‘त्यजामि राज्यम्’ इति; एतेन राज्ञः विनयः सभायाः च मर्यादा रक्षिते। ‘धर्मधुरम्’ इति रूपकेण राज्यं न भोग्यम्, अपितु वोढव्यं भारम् इति स्थापितम्; एषः एव रामायणस्य राजनीतेः केन्द्रीयः भावः।
"Working for the good of the whole world," the king went on, "I have let this body grow old in the shade of the white parasol." The white parasol is the emblem of royal power, and to say that his body wore out in its shade is to speak of the burden that power brings. "I have lived for many thousands of years, and now I would gladly give this worn body its rest. I am weary of carrying the heavy yoke of dharma for the world — a yoke that needs a king's own strength, and that men who have not mastered their senses cannot bear. So, with the consent of all these eminent brāhmaṇas seated near me, I wish to rest, appointing my son to the welfare of the people." The word "consent" matters: the king does not decide by his own will but asks the approval of the brāhmaṇas and the assembly. And the phrase about men who have not mastered their senses names the hardness of a king's duty: only one who has conquered himself can bear the weight of a kingdom. Vālmīki does not describe old age here with self-pity. The king accepts his age without lament and thinks only of arranging the succession, which was the Ikṣvāku way: carry the burden while the body is able, and then lay it on the son. He says gently that he would like to rest, not "I give up the kingdom", preserving both his own modesty and the dignity of the assembly. By calling the kingdom a yoke of dharma he establishes that it is not something to enjoy but a load to carry — the central idea of kingship in the Rāmāyaṇa.
३रामस्य यौवराज्याय प्रतिज्ञा
११अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैः श्रेष्ठो ममात्मजः।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः॥
१२तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्।
यौवराज्ये नियोक्तास्मि प्रातः पुरुषपुङ्गवम्॥
१३अनुरूपः स वो नाथो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणाग्रजः।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम्॥
१४अनेन श्रेयसा सद्यः संयोक्ष्येऽहमिमां महीम्।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै॥
‘मम आत्मजः सर्वैः गुणैः माम् अनुजातः श्रेष्ठः च; वीर्ये पुरन्दरसमः, परपुरंजयः रामः। तं चन्द्रम् इव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरं पुरुषपुङ्गवं प्रातः यौवराज्ये नियोक्ता अस्मि।’ पुष्यनक्षत्रेण युक्तः चन्द्रः इति उपमानेन शुभमुहूर्तः अभिषेकयोग्यता च उभे सूचिते। ‘लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः सः भवताम् अनुरूपः नाथः; येन नाथेन त्रैलोक्यम् अपि नाथवत्तरं स्यात्। अनेन श्रेयसा अहम् इमां महीं सद्यः संयोक्ष्ये; तस्मिन् सुते राज्यं निवेश्य गतक्लेशः भविष्यामि।’ अत्र राजा स्वसुखम् अपि न गोपयति — पुत्रे भारं न्यस्य निश्चिन्तता एव तस्य अभिलाषः; तथापि प्रथमं प्रजायाः श्रेयः एव उक्तम्। ‘अनुजातः’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — पिता स्वयम् एव वदति यत् पुत्रः पितुः गुणान् अनुसृत्य जातः, अपि च ततः अपि श्रेष्ठः। ‘प्रातः’ इति च पदेन त्वरा सूचिता; सा एव त्वरा अग्रिमेषु सर्गेषु विघ्नस्य निमित्तं भविष्यति। ‘नाथवत्तरम्’ इति अतिशयेन कविः वदति — रामः नाथः चेत् त्रैलोक्यम् अपि अधिकतरं सनाथं स्यात्, किम् उत एका पृथिवी। ‘गतक्लेशो भविष्यामि’ इति वचने दशरथस्य मानवसुलभा दुर्बलता अपि प्रकाशते — सः वृद्धः पिता विश्रामम् इच्छति; तथापि तस्य प्रथमः हेतुः प्रजाश्रेयः एव उक्तः, आत्मसुखं तु अनन्तरम्। कविः एतेन राज्ञः चरित्रं सहानुभूतियोग्यं करोति।
"My son Rāma takes after me in every quality and is the best of all; he equals Indra, destroyer of cities, in valour and conquers his enemies' strongholds. Tomorrow morning I shall install that bull among men, the best of those who uphold dharma, as heir-apparent, when the moon is joined with the star Puṣya." That image of the moon with Puṣya points both to the auspicious hour and to Rāma's fitness for consecration. "The fortunate elder brother of Lakṣmaṇa is a lord worthy of you; with such a protector even the three worlds would be better protected than they are. With this blessing I shall at once join the earth to its good, and once the kingdom is settled on that son I shall be free of care." The king does not hide his own wish for ease — to lay the load on his son and be at peace — yet he names the people's good first and his own relief after it; this touch of human frailty in an old father who longs for rest makes his character one we can feel for. Two words are worth pausing on. "Takes after me" is the father's own admission that his son was born following his father's qualities and has gone beyond them. And "tomorrow morning" signals haste, the very haste that in the coming sargas becomes the occasion of disaster. When he says that with Rāma as lord even the three worlds would be better protected, he implies how much more so a single earth.
४अनुमतिप्रार्थना, मध्यस्थचिन्तायाः प्रशंसा च
१५यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम्॥
१६यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम्।
अन्या मध्यस्थचिन्ता तु विमर्दाभ्यधिकोदया॥
‘यदि इदं मया सुमन्त्रितम् अनुरूपार्थं भवति, तर्हि भवन्तः माम् अनुमन्यन्ताम्; अन्यथा कथं करवाणि इति वदन्तु। यद्यपि एषा मम प्रीतिः, तथापि यदि अन्यत् किमपि हितं भवति तत् विचिन्त्यताम्; मध्यस्थानां चिन्ता हि अन्या एव, सा विमर्देन अभ्यधिकोदया भवति।’ अत्र गीताप्रेस-भाष्यम् एवं व्याचष्टे — पक्षपातरहितानां विचारः पूर्वपक्षम् उत्तरपक्षं च आलोच्य प्रवर्तते, अतः सः एकपक्षीयात् विचारात् अधिकम् अभ्युदयकरः। एभिः द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां वाल्मीकिः राज्ञः विनयं राजसभायाः च मर्यादां दर्शयति। ‘कथं वा करवाणि’ इति प्रश्नेन राजा स्वनिर्णयम् अपि परीक्षायै समर्पयति। एषा सभाधर्मस्य मर्यादा प्राचीने राजशास्त्रे प्रसिद्धा — राजा प्रस्तावं करोति, परिषत् च अनुमोदयति अथवा अन्यथा सूचयति। ‘मध्यस्थचिन्ता’ इति पदं राजशास्त्रस्य महत्त्वपूर्णं तत्त्वम् — यः पक्षे न स्थितः सः एव उभौ पक्षौ समं पश्यति। दशरथः स्वयम् एतत् स्वीकरोति, इति तस्य निर्णयः न रागान्धः इति सूच्यते; तथापि कथायाः विडम्बना एषा यत् एतावता विवेकेन अपि सः अग्रे कैकेय्याः वचनेन बद्धः भविष्यति।
"If what I have carefully thought out seems right and fitting, give me your consent; or tell me how else I should act. Though this is my own heart's wish, consider whether some other course would be better. The thinking of impartial men is a different thing: tested by debate, it yields a greater good." The judgement of those who take no side, weighing the case for and against, is more fruitful than one-sided thinking. In these two verses Vālmīki shows the king's modesty and the proper conduct of a royal assembly. With the question "how else should I act?" the king submits even his own decision to scrutiny. This was the known rule of the assembly in the old science of government: the king proposes, and the council approves or suggests otherwise. The idea of the impartial judge is a key principle of statecraft — only one who stands on neither side sees both sides equally. That Daśaratha himself acknowledges it shows that his decision was not blinded by affection. Yet it is the irony of the story that, for all this wisdom, he will soon be bound by Kaikeyī's words.
५सभायाः हर्षः, सर्वेषां समतागतबुद्धिः
१७इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्।
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः॥
१८स्निग्धोऽनुनादः संजज्ञे ततो हर्षसमीरितः।
जनौघोद्घुष्टसंनादो मेदिनीं कम्पयन्निव॥
१९तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च पौरजानपदैः सह॥
२०समेत्य ते मन्त्रयितुं समतागतबुद्धयः।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम्॥
इति ब्रुवन्तं नृपं मुदिताः नृपाः तथा प्रत्यनन्दन् यथा वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तः बर्हिणः। ततः हर्षसमीरितः स्निग्धः अनुनादः सञ्जज्ञे; जनौघोद्घुष्टः सः संनादः मेदिनीं कम्पयन् इव आसीत्। तस्य धर्मार्थविदुषः राज्ञः भावं सर्वशः आज्ञाय ब्राह्मणाः बलमुख्याः च पौरजानपदैः सह समेत्य मन्त्रयितुम् उपाविशन्; समतागतबुद्धयः सन्तः, अर्थात् एकमत्यं प्राप्य, मनसा ज्ञात्वा ते वृद्धं दशरथं नृपम् ऊचुः। अत्र ‘समेत्य मन्त्रयितुम्’ इति पदैः कविः दर्शयति यत् अनुमतिः न तत्क्षणजा कोलाहलमात्रा, अपितु पृथक् विमर्शपूर्वका। ‘बर्हिणाः इव’ इति उपमानं सार्थकम् — मयूराः मेघं दृष्ट्वा स्वभावेन एव नृत्यन्ति, न तु प्रयत्नेन; तथैव सभासदां हर्षः अकृत्रिमः आसीत्। ‘मेदिनीं कम्पयन्निव’ इति च जनसम्मतेः प्रबलतां दर्शयति। ‘समतागतबुद्धयः’ इति पदेन ज्ञायते यत् सभासदः प्रथमं पृथक् पृथक् विमृश्य ततः एकमत्यं प्राप्तवन्तः; अनुमतिः न कोलाहलजा। ब्राह्मणाः, सेनापतयः, पौराः, जानपदाः — चत्वारः अपि वर्गाः पृथक् उक्ताः, इति सम्मतिः सार्वत्रिकी आसीत् इति सिध्यति।
As the king spoke so, the assembled kings rejoiced and hailed him as peacocks cry out to greet a great rain-heavy cloud. The image is apt: peacocks dance at the sight of a cloud by their very nature, without any effort, and so the joy of the assembly was unfeigned. A warm answering murmur arose, stirred by delight, and the roar raised by the crowds of people seemed to make the earth shake — a sign of how strong the people's assent was. The brāhmaṇas and the chief men of the army, having fully understood the mind of the king, who knew both dharma and statecraft, came together with the townsmen and the country people and sat down to deliberate. When they had arrived at one mind and settled their thoughts, they spoke to the aged King Daśaratha. The words "came together to deliberate" and "arrived at one mind" show that their consent was not a moment's uproar but the fruit of separate discussion, first each on his own and then in agreement. Brāhmaṇas, commanders, townsmen and country people are all named separately, which proves that the consent was universal.
६सभासदां प्रार्थना, राज्ञः जिज्ञासा च
२१अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चस्व पार्थिवम्॥
२२इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्।
गजेन महता यान्तं रामं छत्रावृताननम्॥
२३इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम्।
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्॥
२४श्रुत्वैतद्वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ।
राजानः संशयोऽयं मे तदिदं ब्रूत तत्त्वतः॥
२५कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं महाबलम्॥
‘हे पार्थिव, त्वम् अनेकवर्षसाहस्रः वृद्धः असि; सः त्वं रामं पार्थिवं युवराजम् अभिषिञ्चस्व। महाबाहुं महाबलं रघुवीरं महता गजेन यान्तं छत्रावृताननं रामं द्रष्टुम् इच्छामः।’ इति तेषां मनःप्रियं वचनं श्रुत्वा राजा, अजानन् इव जिज्ञासुः सन्, इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘राजानः, मम एतत् वचनं श्रुत्वा यत् भवन्तः राघवं पतिम् इच्छथ, तत्र मे अयं संशयः; तत् तत्त्वतः ब्रूत। मयि धर्मेण पृथिवीम् अनुशासति सति कथं नु भवन्तः महाबलं युवराजं द्रष्टुम् इच्छन्ति?’ एषा जिज्ञासा न सन्देहजा, अपितु पुत्रस्य गुणान् सभामुखेन श्रोतुम् इच्छा; कविः च एतेन उपायेन अग्रिमं दीर्घं गुणवर्णनं प्रस्तौति। ‘अनेकवर्षसाहस्रः’ इति वचनं न उपहासः, अपितु इक्ष्वाकुराज्ञां दीर्घायुष्ट्वस्य स्मरणम्। ‘छत्रावृताननम्’ इति दृश्यं ते कामयन्ते — अभिषिक्तस्य युवराजस्य गजारूढस्य श्वेतच्छत्रयुक्तस्य दर्शनम् एव प्रजानां परमम् अभीष्टम्। राज्ञः प्रश्नः ‘कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति’ इति द्व्यर्थकः — एकतः सः स्वशासनस्य निर्दोषतां सूचयति, अन्यतः च सभायाः मुखेन पुत्रस्य गुणान् श्रोतुम् इच्छति। पिता हि पुत्रस्य प्रशंसां परमुखात् श्रोतुं रोचते; एषा सूक्ष्मा मनोवैज्ञानिकी रेखा वाल्मीकेः कवित्वस्य लक्षणम्।
"Lord of the earth," they said, "you are old; your years number many thousands. Consecrate Rāma, who is worthy to be king, as heir-apparent. We long to see the mighty-armed hero of the Raghus, Rāma of great strength, riding on a great elephant with the royal parasol shading his face." Their mention of his thousands of years is no mockery but a reminder of the long lives of the Ikṣvāku kings, and the sight they long for — the consecrated prince on his elephant under the white parasol — is the people's dearest wish. Hearing these words, which were exactly what his own heart desired, the king spoke as though he did not know, wishing to draw them out: "Kings, when you hear my proposal and say that you want Rāghava for your lord, a doubt arises in me; tell me the truth of it. While I rule the earth in accordance with dharma, why do you want to see my mighty son made heir-apparent?" The question was not born of doubt; he wanted to hear his son's virtues from the mouth of the assembly, and the poet uses it to introduce the long praise that follows. The question works two ways: it points to the blamelessness of his own rule, and it invites the assembly to speak of his son's merits. A father loves to hear his son praised by others, and this subtle touch of feeling is a mark of Vālmīki's art.
१०प्रजानां प्रार्थना, अभिषेकयाचना च
४९वत्सः श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्यासौ तव राघवः।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव कश्यपः॥
५०बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च॥
५१आशंसते जनः सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः॥
५२स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातः समाहिताः।
सर्वा देवान्नमस्यन्ति रामस्यार्थे मनस्विनः।
तेषां तद्याचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्॥
५३राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम्।
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम्॥
५४तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि॥
‘दिष्ट्या तव असौ वत्सः राघवः श्रेयसि जातः; दिष्ट्या च मारीचः कश्यपः इव पुत्रगुणैः युक्तः। विदितात्मनः रामस्य बलम् आरोग्यम् आयुः च देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च सर्वः जनः आशंसते; राष्ट्रे पुरवरे च आभ्यन्तरः बाह्यः च पौरजानपदः जनः तथा एव। स्त्रियः वृद्धाः तरुण्यः च सायं प्रातः समाहिताः सर्वाः देवान् नमस्यन्ति रामस्य अर्थे; हे देव, तेषां तत् याचितं त्वत्प्रसादात् समृद्ध्यताम्। इन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणं तव राजोत्तमात्मजं रामं यौवराज्यस्थं पश्यामः। हे वरद, सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् उदारजुष्टं देवदेवोपमं तम् आत्मजम् अस्माकं हिताय क्षिप्रं मुदा अभिषेक्तुं त्वम् अर्हसि।’ एवं सर्गः प्रजानां सामूहिकया प्रार्थनया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे च राजा वसिष्ठवामदेवौ आमन्त्र्य अभिषेकस्य सम्भारं संयोजयति। ‘दिष्ट्या’ इति पदस्य द्विरुक्तिः सभासदां हर्षातिशयं सूचयति। स्त्रीणां सायंप्रातःप्रार्थना च रामस्य लोकप्रियत्वस्य सूक्ष्मतमं प्रमाणम् — यत् गृहे गृहे विना आदेशेन प्रवृत्तम्, तत् एव सत्यः अनुरागः। अन्तिमे श्लोके ‘वरद’ इति सम्बोधनं सार्थकम् — यः अन्येभ्यः वरान् ददाति, तस्मात् एव अद्य प्रजाः वरं याचन्ते। ‘हिताय नः’ इति च पदेन ते स्पष्टं वदन्ति यत् एषा याचना न रामस्य कृते, अपितु स्वकीयस्य लोकस्य च हिताय।
"By good fortune this son of yours, Rāghava, has been born for the good of the world; by good fortune he has a son's virtues, as Kaśyapa son of Marīci had. Strength, health and long life for Rāma, whose nature is known to all — that is what everyone wishes him, among gods, demons and men, among gandharvas and serpents, and in the realm and the great city, the townsmen and country people, near and far alike. The women of the city, old and young, bow to the gods with concentrated minds every evening and morning for Rāma's sake. Lord, let their prayer be fulfilled by your grace. We long to see your son, the best son of the best of kings, dark as a blue lotus and destroyer of all his enemies, established as heir-apparent. So, giver of boons, you should consecrate at once and gladly that son of yours who is like the god of gods, devoted to the good of all the world and honoured by the noble — for our own good." The twice-repeated "by good fortune" shows the assembly's overflowing joy. The women's prayers, morning and evening, are the subtlest proof of Rāma's popularity, for what happens in every house without anyone ordering it is true love. It is fitting that they call the king "giver of boons": from the one who grants boons to others the people today ask a boon of their own, and by saying "for our good" they make plain that they ask not for Rāma's sake but for their own and the world's. So the sarga closes with the people's collective prayer; in the next the king will summon Vasiṣṭha and Vāmadeva and arrange the materials for the consecration.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
उद्धर्षण
२.१
हर्षवर्धकम्, उत्साहजनकम्
- सन्धिः
- उत् + हर्षण → उद्धर्षण — प्रथमं तकारस्य जश्त्वेन दकारः, ततः हकारस्य पूर्वसवर्णः धकारः
- समासः
- उत् इति उपसर्गपूर्वकात् हृष्धातोः णिचि ल्युट् — समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुनादिन्
२.२
प्रतिध्वनियुक्तः, गुञ्जन्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं पदान्तर्गतं नास्ति; अनु + नद् इत्यस्मात् णिनिप्रत्ययः, उपधावृद्धिः (नद् → नाद्)
- समासः
- अनु नदति इति अनुनादी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘स्वरेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
द्विजर्षभ
२.१०
ब्राह्मणश्रेष्ठान्
- सन्धिः
- द्विज + ऋषभ → द्विजर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- द्विजेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘अनुमान्य’ इत्यस्य कर्म)
अजितेन्द्रिय
२.९
असंयतेन्द्रियैः, इन्द्रियवशवर्तिभिः
- सन्धिः
- अजित + इन्द्रिय → अजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- अजितानि इन्द्रियाणि यैः ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘दुर्वहाम्’ इत्यस्य निमित्तम्)
दुर्वह
२.९
कष्टेन वोढव्या, दुर्भरा
- सन्धिः
- दुस् + वह → दुर्वह — विसर्गस्थानीयस्य सकारस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- दुःखेन वह्यते इति दुर्वहा — प्रादिसमासः (खल्प्रत्ययवत्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘धर्मधुरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
परपुरंजय
२.११
शत्रुनगरीणां विजेता
- सन्धिः
- परपुरम् + जय → परपुरंजयः — मकारस्य अनुस्वारः (खच्प्रत्यये मुम्-आगमानन्तरं)
- समासः
- परेषां पुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (खच्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
लक्ष्मणाग्रज
२.१३
लक्ष्मणात् ज्येष्ठः, रामः
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अग्रज → लक्ष्मणाग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नाथः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुरूपार्थ
२.१५
उचितप्रयोजनम्, योग्यार्थकम्
- सन्धिः
- अनुरूप + अर्थ → अनुरूपार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अनुरूपः अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘यदिदम्’ इत्यस्य विधेयम्)
विमर्दाभ्यधिकोदया
२.१६
विचारमन्थनेन अधिकतरम् अभ्युदयं जनयन्ती
- सन्धिः
- द्वौ सन्धी — विमर्द + अभ्यधिक → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः अभ्यधिक + उदया → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- विमर्देन अभ्यधिकः उदयः यस्याः सा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘चिन्ता’ इत्यस्य विशेषणम्)
जनौघोद्घुष्टसंनाद
२.१८
जनसमूहैः उच्चैः उद्घोषितः कोलाहलः
- सन्धिः
- द्वौ सन्धी — जन + ओघ → जनौघ, वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ); ततः ओघ + उद्घुष्ट → गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- जनानाम् ओघैः उद्घुष्टः संनादः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अनुनादः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समतागत
२.२०
एकमत्यं प्राप्ताः, समानाभिप्रायाः
- सन्धिः
- समता + आगत → समतागत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- समताम् आगता बुद्धिः येषां ते — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘ते’ इत्यस्य विशेषणम्)
छत्रावृतानन
२.२२
छत्रेण आच्छादितमुखः
- सन्धिः
- द्वौ सवर्णदीर्घसन्धी — छत्र + आवृत (अ + आ = आ), ततः आवृत + आनन (अ + आ = आ)
- समासः
- छत्रेण आवृतम् आननं यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विशाम्पते
२.२८
प्रजापालक, राजन्
- सन्धिः
- विशाम् + पति → विशाम्पतिः — मकारस्य स्थितिः, अलुक्समासे षष्ठीबहुवचनस्य विभक्तिः न लुप्यते
- समासः
- विशां (प्रजानां) पतिः — अलुक्समासः (षष्ठीतत्पुरुषः)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
विजितेन्द्रिय
२.३१
संयतेन्द्रियः, जितेन्द्रियः
- सन्धिः
- विजित + इन्द्रिय → विजितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- विजितानि इन्द्रियाणि येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इति अध्याहार्यम्)
अनसूयक
२.३२
परगुणेषु दोषदृष्टिरहितः
- सन्धिः
- अन् + असूयक → अनसूयक — नञः नकारागमः स्वरादौ (न → अन्)
- समासः
- न असूयकः इति अनसूयकः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विशेषणम्)
देवासुरमनुष्य
२.३४
देवानाम् असुराणां मनुष्याणां च
- सन्धिः
- देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- देवाः च असुराः च मनुष्याः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘सर्वास्त्रेषु’ इत्यस्य सम्बन्धे)
गान्धर्व
२.३५
सङ्गीतशास्त्रे, गान्धर्ववेदे
- सन्धिः
- सन्धिः पदान्तः नास्ति; गन्धर्व + अण् इति तद्धिते आदिवृद्धिः (अ → आ), तेन गान्धर्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — गन्धर्वशब्दात् तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
अदीनात्मा
२.३५
अनुद्विग्नचित्तः, दैन्यरहितः
- सन्धिः
- अदीन + आत्मन् → अदीनात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); प्रथमैकवचने अदीनात्मा
- समासः
- अदीनः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः (नञ्गर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरताग्रजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ग्रामार्थ
२.३६
ग्रामस्य रक्षानिमित्तम्
- सन्धिः
- ग्राम + अर्थ → ग्रामार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- ग्रामस्य अर्थे — षष्ठीतत्पुरुषः (अर्थशब्दः निमित्तार्थे)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (निमित्ते)
सौमित्रि
२.३७
सुमित्रापुत्रः, लक्ष्मणः
- सन्धिः
- सन्धिः पदान्तः नास्ति; सुमित्रा + इञ् इति तद्धिते आदिवृद्धिः (उ → औ), तेन सौमित्रिः
- समासः
- समासः नास्ति — सुमित्रायाः अपत्यम् इति तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सहितः’ इत्यनेन योगे)
महेष्वास
२.४१
महाधनुर्धरः
- सन्धिः
- महा + इष्वास → महेष्वास — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- महान् इष्वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः; इष्वासः इति ‘इषूणाम् आसः (क्षेपः) यस्मात्’ इति धनुः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विशेषणम्)
स्मितपूर्वाभिभाषी
२.४२
प्रथमं स्मित्वा ततः सम्भाषमाणः
- सन्धिः
- स्मितपूर्व + अभिभाषिन् → स्मितपूर्वाभिभाषिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); प्रथमैकवचने भाषी
- समासः
- स्मितं पूर्वं यस्मिन् तत् स्मितपूर्वम्, तथा अभिभाषते इति — बहुव्रीहिगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विशेषणम्)
रागोपहतेन्द्रिय
२.४४
विषयासक्त्या दूषितेन्द्रियः
- सन्धिः
- द्वौ गुणसन्धी — राग + उपहत (अ + उ = ओ), ततः उपहत + इन्द्रिय (अ + इ = ए)
- समासः
- रागेण उपहतानि इन्द्रियाणि यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘न’ इत्यनेन निषिध्यते)
त्रैलोक्य
२.४५
त्रिभुवनम्
- सन्धिः
- सन्धिः पदान्तः नास्ति; त्रिलोक + ष्यञ् इति तद्धिते आदिवृद्धिः (इ → ऐ), तेन त्रैलोक्यम्
- समासः
- त्रयाणां लोकानां समाहारः — द्विगुगर्भं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भोक्तुम्’ इत्यस्य कर्म)
लोकपालोपम
२.४८
इन्द्रादिलोकपालसदृशः
- सन्धिः
- लोकपाल + उपम → लोकपालोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- लोकपालैः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विदितात्मन्
२.५०
ज्ञाततत्त्वः, सुविख्यातस्वभावः
- सन्धिः
- विदित + आत्मन् → विदितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विदितः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
सगन्धर्वोरग
२.५०
गन्धर्वैः नागैः च सहितेषु
- सन्धिः
- गन्धर्व + उरग → गन्धर्वोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); पूर्वं ‘सह’ इत्यर्थे सकारादेशः
- समासः
- गन्धर्वैः उरगैः च सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (अधिकरणे)
राजोत्तमात्मज
२.५३
श्रेष्ठराजस्य पुत्रः
- सन्धिः
- द्वौ सन्धी — राजन् + उत्तम → राजोत्तम, गुणसन्धिः (अ + उ = ओ, नकारलोपपूर्वकम्); ततः उत्तम + आत्मज → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- राजोत्तमस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पश्यामः’ इत्यस्य कर्म)
देवदेवोपम
२.५४
विष्णुसदृशः
- सन्धिः
- देवदेव + उपम → देवदेवोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- देवदेवेन उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिः; देवदेवः इति कर्मधारयः (देवानां देवः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आत्मजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)