अयोध्याकाण्डम् — तृतीयः सर्गः
वसिष्ठवामदेवयोः आदेशः, अभिषेकसम्भारस्य गणना, नगरस्य अलङ्कारः, सुमन्त्रेण रामस्य आनयनम्, राज्ञा रामाय राजनीत्युपदेशः, कौसल्यायै शुभनिवेदनं च
अस्मिन् सर्गे अभिषेकस्य सिद्धता वर्ण्यते। सभासदाम् अञ्जलीन् प्रतिगृह्य दशरथः हर्षं प्रकटयति, ततः वसिष्ठं वामदेवं च सभासमक्षम् आदिशति — ‘अयं चैत्रः पुण्यः पुष्पितकाननः; रामस्य यौवराज्याय सर्वम् उपकल्प्यताम्।’ वसिष्ठः भृत्यान् आज्ञापयति — सुवर्णरत्नानि, बलयः, सर्वौषध्यः, शुक्लमाल्यानि, लाजाः, मधुसर्पिषी, अहतवस्त्राणि, रथः, आयुधानि, चतुरङ्गबलम्, शुभलक्षणः गजः, चामरे, ध्वजः, पाण्डुरं छत्रम्, अग्निवर्चसां सुवर्णकुम्भानां शतम्, हिरण्यशृङ्गः ऋषभः, समग्रं व्याघ्रचर्म च — सर्वं प्रातः अग्न्यगारे उपस्थाप्यताम्। नगरद्वाराणि चन्दनमाल्यधूपैः अर्च्यन्ताम्, लक्षसङ्ख्येभ्यः द्विजेभ्यः अन्नं दक्षिणाः च दीयन्ताम्, पताकाः पथसेकः तालापचराः गणिकाः च सज्जीक्रियन्ताम्, देवायतनचैत्येषु उपहाराः स्थाप्यन्ताम्, संनद्धाः शूराः च राजाङ्गनं प्रविशन्तु। तौ विप्रौ शेषं कार्यं स्वयं सम्पाद्य ‘कृतम्’ इति राज्ञे निवेदयतः। ततः सुमन्त्रः रामं रथेन आनयति। दिग्भ्यः आगताः भूमिपाः म्लेच्छाः आर्याः च दशरथम् इन्द्रम् इव उपासते। प्रासादस्थः पिता आयान्तं पुत्रं दृष्ट्वा तृप्तिं न लभते। रामः पितुः चरणौ वन्दते, राजा च तं परिष्वज्य मणिकाञ्चनभूषिते परमासने उपवेशयति; तेन सभा शारदी द्यौः इव विराजते। ततः राजा रामम् उपदिशति — ‘पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि; भूयः विनयम् आस्थाय जितेन्द्रियः भव, कामक्रोधजानि व्यसनानि त्यज, परोक्षया प्रत्यक्षया च वृत्त्या वर्तमानः प्रकृतीः प्रजाः च अनुरञ्जय, कोष्ठागारायुधागारौ पूरय।’ रामस्य सुहृदः कौसल्यायै एतत् निवेदयन्ति, सा च तेभ्यः हिरण्यं गाः रत्नानि च ददाति। रामः स्वगृहं गच्छति, पौराः च गृहान् गत्वा हर्षेण देवान् अर्चयन्ति।
१तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः।
प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः॥
२अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ॥
३इति प्रत्यर्चितान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्।
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्॥
४चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्॥
पूर्वसर्गे सभासदः रामस्य अभिषेकं याचितवन्तः। अत्र राजा तेषां सर्वशः प्रगृहीतानि अञ्जलिपद्मानि प्रतिगृह्य तेभ्यः प्रियहितं वचः अब्रवीत् — ‘अहो! अहं परमप्रीतः अस्मि, मम प्रभावः च अतुलः, यत् भवन्तः मम ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थम् इच्छथ।’ अत्र ‘अञ्जलिपद्मानि’ इति रूपकं रमणीयम् — शिरसि कृताः अञ्जलयः पद्मानि इव दृश्यन्ते, राजा च तानि पुष्पाणि इव प्रतिगृह्णाति। इति प्रत्यर्चितान् ब्राह्मणान् प्रति, तेषाम् एव सभासदाम् उपशृण्वताम्, राजा वसिष्ठं वामदेवं च इदम् अब्रवीत् — ‘अयं चैत्रः मासः श्रीमान् पुण्यः पुष्पितकाननः च; अतः रामस्य यौवराज्याय सर्वम् एव उपकल्प्यताम्।’ ‘तेषामेवोपशृण्वताम्’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् आज्ञा गुप्ते न दत्ता, अपितु सभायाः समक्षम् एव; तेन प्रजानां विश्वासः दृढः भवति। अपि च ‘प्रभावश्चातुलो मम’ इति वचनेन राजा स्वप्रभावं न श्लाघते, अपितु प्रजानाम् अनुरागम् एव स्वस्य प्रभावं मन्यते — यस्य पुत्रं प्रजाः स्वयम् इच्छन्ति, तस्य एव शासनं सफलम् इति भावः। चैत्रमासस्य निर्देशः च मुहूर्तशास्त्रानुसारी — वसन्तस्य आरम्भः, पुष्पितकाननं च मङ्गलकार्येषु प्रशस्तम्।
In the previous sarga the assembly had begged the king to consecrate Rāma. Now the king received the folded hands they raised on every side like lotuses — the joined palms lifted to their heads looked like lotus flowers, and the king accepted them as he would accept flowers — and spoke to them kindly and for their good: "Ah, how deeply glad I am, and how matchless my power, that you wish to see my beloved eldest son as heir-apparent." He was not boasting of his own might; he counted the people's love as his power, for a king whose son the people themselves desire is a king whose rule has succeeded. Having honoured the brāhmaṇas in return, he spoke to Vasiṣṭha and Vāmadeva while the whole assembly listened: "This month of Caitra is lovely and holy, and the woods are in flower. Let everything be made ready for Rāma's consecration as heir-apparent." The poet notes that the assembly heard the order: it was given not in secret but before them all, which made the people's trust firmer. And Caitra was chosen according to the rules for auspicious times, for the beginning of spring, with the woods in blossom, is praised for happy undertakings.
५राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत्।
शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः॥
६वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत्।
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्॥
७तदद्य भगवन्सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि।
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः॥
राज्ञः वाक्ये उपरते सति महान् जनघोषः अभूत्। तस्मिन् जनघोषे शनैः प्रशान्ते सति जनाधिपः मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, रामस्य अभिषेकाय यत् सपरिच्छदं कर्म आवश्यकम्, तत् सर्वम् अद्य एव आज्ञापयितुम् अर्हसि।’ ‘सपरिच्छदम्’ इति पदेन न केवलं मुख्यं कर्म, अपितु तदङ्गभूतः सर्वः सम्भारः अपि गृहीतः। भूमिपालस्य तत् श्रुत्वा मुनिसत्तमः वसिष्ठः राज्ञः अग्रतः स्थितान्, कार्ये युक्तान्, कृताञ्जलीन् भृत्यान् आदिदेश। एतेन ज्ञायते यत् पुरोहितः एव अभिषेकस्य सर्वं व्यवस्थापयति; राजा तु केवलं सङ्कल्पं करोति। ‘अद्य एव आज्ञापयितुम् अर्हसि’ इति त्वरा अत्र अपि दृश्यते; प्रथमसर्गे उक्ताः उत्पाताः जरा च तस्याः मूलम्। कविः एतां त्वराम् अनेकवारं स्मारयति, यतः अग्रे एषा एव त्वरा विघ्नेन प्रतिहन्यते। ‘मुनिशार्दूलम्’ इति सम्बोधनेन वसिष्ठस्य मुनिषु श्रैष्ठ्यं सूचितम्; सः एव इक्ष्वाकूणां कुलपुरोहितः, अतः तस्मिन् एव सर्वः भारः न्यस्तः।
When the king finished speaking a great shout went up from the people, and when it had slowly died down the lord of men said to Vasiṣṭha, tiger among sages: "Reverend sir, you should give orders this very day for everything needed for Rāma's consecration, with all that belongs to it" — not only the rite itself but every item it requires. Hearing this, Vasiṣṭha, the best of sages, gave his instructions to the servants who stood before the king with joined palms, ready for their work. This shows that the family priest arranges everything for a consecration, while the king only makes the resolve; Vasiṣṭha, first among sages, was the family priest of the Ikṣvākus, and so the whole charge was laid on him. The haste appears again in "this very day". Its roots are the portents and the old age mentioned in the first sarga, and the poet keeps reminding us of it, because it is this very haste that will be struck down by the obstacle ahead.
८आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान्युक्तान्कृताञ्जलीन्।
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन्सर्वौषधीरपि॥
९शुक्लमाल्यानि लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि॥
१०चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम्।
चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्॥
११शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम्।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च॥
१२यच्चान्यत्किंचिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः॥
वसिष्ठः आदिशति — ‘सुवर्णादीनि रत्नानि, बलीन्, सर्वौषधीः अपि, शुक्लमाल्यानि, लाजान्, पृथक् पृथक् पात्रयोः मधु सर्पिः च, अहतानि वासांसि, रथम्, सर्वाणि आयुधानि, चतुरङ्गबलम्, शुभलक्षणं गजम्, उभे चामरव्यजने, ध्वजम्, पाण्डुरं छत्रम्, अग्निवर्चसां शातकुम्भानां कुम्भानां शतम्, हिरण्यशृङ्गम् ऋषभम्, समग्रं व्याघ्रचर्म च — एतत् सर्वम्, यत् च अन्यत् किञ्चित् एष्टव्यं तत् अपि उपकल्प्यताम्; प्रातः महीपतेः अग्न्यगारे उपस्थापयत।’ अत्र ‘अहतानि वासांसि’ इति अधौतानि नूतनानि वस्त्राणि; ‘शातकुम्भाः’ इति सुवर्णमयाः कलशाः; ‘हिरण्यशृङ्गः ऋषभः’ इति सुवर्णमण्डितशृङ्गः वृषभः। एतेषां गणना एव प्राचीनस्य राजाभिषेकस्य विधिं सूचयति। एषा सम्भारगणना केवलं वस्तुसूची न, अपितु राजाभिषेकस्य सम्पूर्णं चित्रम् — रत्नानि ऐश्वर्यस्य, ओषध्यः मङ्गलस्नानस्य, वस्त्राणि शुद्धेः, आयुधानि चतुरङ्गबलं च क्षात्रस्य, कुम्भाः अभिषेकजलस्य, ऋषभः व्याघ्रचर्म च प्राचीनस्य राजसूयविधेः चिह्नानि। अन्ते ‘यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यम्’ इति पदेन सूचीम् अनवसितां कृत्वा कविः विधेः विस्तारम् एव सूचयति।
Vasiṣṭha ordered: "Gold and other precious things, offerings and all the healing herbs; white garlands, parched grain, honey and ghee in separate vessels, new garments never worn, a chariot and every kind of weapon; an army of the four divisions, an elephant with auspicious marks, a pair of yak-tail fans, a banner and a white parasol; a hundred golden pitchers glowing like fire, a bull with gilded horns, and a whole tiger-skin — let all this, and whatever else may be wanted, be made ready and set out at dawn in the king's fire-sanctuary." This list is not just an inventory but a full picture of an ancient royal consecration: jewels stand for majesty, herbs for the auspicious bath, new clothes for purity, weapons and the four-fold army for the warrior's order, the golden pitchers for the consecration water, and the bull and tiger-skin are signs of the old rite of royal consecration. By ending with "whatever else may be wanted" the poet leaves the list open and hints at how elaborate the rite was.
१३अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः॥
१४प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्।
द्विजानां शतसाहस्रं यत्प्रकाममलं भवेत्॥
१५सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम्।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः॥
१६सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च॥
१७आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम्।
सर्वे च तालापचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः॥
१८कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः।
देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः॥
१९उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक्।
दीर्घासिबद्धगोधाश्च संनद्धा मृष्टवाससः॥
‘अन्तःपुरस्य सर्वस्य नगरस्य च द्वाराणि चन्दनस्रग्भिः घ्राणहारिभिः धूपैः च अर्च्यन्ताम्। दधिक्षीरोपसेचनं गुणवत् प्रशस्तम् अन्नं तावत् क्रियताम्, यत् शतसाहस्रं द्विजानां प्रकामम् अलं भवेत्। श्वः प्रभाते द्विजमुख्यान् सत्कृत्य तत् प्रदीयताम्, घृतं दधि लाजाः पुष्कलाः दक्षिणाः च अपि। श्वः सूर्ये अभ्युदितमात्रे स्वस्तिवाचनं भविता; अतः ब्राह्मणाः निमन्त्र्यन्ताम्, आसनानि च कल्प्यन्ताम्। पताकाः आबध्यन्ताम्, राजमार्गः सिच्यताम्; सर्वे तालापचराः स्वलङ्कृताः गणिकाः च नृपवेश्मनः द्वितीयां कक्ष्याम् आसाद्य तिष्ठन्तु। देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः माल्ययोग्याः च उपहाराः पृथक् पृथक् उपस्थापयितव्याः स्युः। दीर्घासिबद्धगोधाः संनद्धाः मृष्टवाससः शूराः महाराजस्य महोदयम् अङ्गनं प्रविशन्तु।’ अत्र नगरस्य अलङ्कारः, ब्राह्मणपूजा, देवपूजा, रक्षाव्यवस्था च — चत्वारि अङ्गानि क्रमेण निर्दिष्टानि। अत्र द्रष्टव्यम् — अभिषेकः न केवलं राजकुलस्य कार्यम्, अपितु समग्रस्य नगरस्य उत्सवः। ब्राह्मणभोजनम्, देवपूजा, मार्गसेकः, पताकाबन्धनम्, सङ्गीतम्, रक्षाव्यवस्था च — एतैः सर्वैः वाल्मीकिः अयोध्यायाः सामाजिकं चित्रम् एव उपस्थापयति। ‘लक्षसङ्ख्येभ्यः द्विजेभ्यः’ इति सङ्ख्या च अयोध्यायाः वैभवं सूचयति।
"Let the gateways of the inner apartments and of the whole city be honoured with sandal paste, garlands and incense whose fragrance draws men near. Let excellent food be prepared, moistened with curds and milk, enough to satisfy a hundred thousand brāhmaṇas to their hearts' content. Tomorrow at dawn let it be given to the chief brāhmaṇas with due honour, together with ghee, curds, parched grain and generous gifts. Tomorrow, as soon as the sun has risen, the blessings will be chanted; so let the brāhmaṇas be invited and seats made ready. Let banners be hung and the royal road be sprinkled; let all the musicians, and the courtesans in their finest ornaments, take their places in the second courtyard of the palace. In the temples of the gods and at the sacred trees let offerings of garlands, food and gifts be set out, each in its place. And let brave men in armour and clean clothes, girt with long swords and wearing leather arm-guards, enter the king's great courtyard." Four things are ordered in turn: the adornment of the city, the honouring of brāhmaṇas, the worship of the gods, and the guarding of the palace. The consecration was not an affair of the royal house alone but a festival for the whole city, and through the feeding of brāhmaṇas, the worship, the watered streets, the banners, the music and the guards Vālmīki gives a picture of Ayodhyā's life; the feeding of a hundred thousand brāhmaṇas shows the city's wealth.
२०महाराजाङ्गनं शूराः प्रविशन्तु महोदयम्।
एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ॥
२१चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च।
कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम्॥
२२यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ।
ततः सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्॥
२३रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति।
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्॥
एवं व्यादिश्य तौ विप्रौ तत्र याः क्रियाः विनिष्ठिताः, अर्थात् निश्चितरूपेण कर्तव्याः, ताः स्वयम् एव चक्रतुः; यत् च शेषम् आसीत् तत् अपि पार्थिवाय निवेद्य सम्पादितवन्तौ। ततः प्रीतौ हर्षयुक्तौ तौ द्विजोत्तमौ जगत्पतिम् अभिगम्य ‘यथोक्तवचनं कृतम्’ इति एव अब्रूताम्। ततः द्युतिमान् राजा सुमन्त्रं वचनम् अब्रवीत् — ‘कृतात्मा रामः भवता शीघ्रम् आनीयताम्।’ सः सुमन्त्रः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय राजशासनात् रथिनां वरं रामं रथेन तत्र आनयाञ्चक्रे। ‘कृतात्मा’ इति पदं राज्ञः मुखे सहजम् — संस्कृतचित्तः, सिद्धान्तस्थितः इति अर्थः। ‘कृतम् इत्येव चाब्रूताम्’ इति सङ्क्षिप्तम् उत्तरम् एव तयोः कार्यकुशलतां दर्शयति — न विस्तरेण वर्णनम्, न आत्मश्लाघा, केवलं कार्यसमाप्तेः निवेदनम्। एषा एव मुनीनां रीतिः। ‘राजशासनात्’ इति पदेन सुमन्त्रस्य गमनं न स्वेच्छया, अपितु राजाज्ञया इति स्पष्टीकृतम्; एवं कविः राजसभायाः शिष्टाचारम् अपि सूक्ष्मैः पदैः रक्षति।
Having given these orders, the two brāhmaṇas themselves performed the rites that had to be performed there, and saw to whatever else remained, reporting it to the king. Then, pleased and full of joy, the two best of the twice-born came to the lord of the world and said only, "It is done, as you commanded." That brief reply shows their competence: no long account, no self-praise, only the report that the work was finished — the way of sages. Then the radiant king said to Sumantra, "Bring Rāma here at once — Rāma, whose mind is disciplined." That epithet comes naturally to the king: his son's mind is cultivated and settled in principle. Sumantra promised, "So be it," and, by the king's command, brought Rāma, the best of chariot-warriors, there in a chariot. The words "by the king's command" make clear that Sumantra went not of his own accord but on royal orders; with such small touches the poet keeps the etiquette of the court.
२४रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम्।
अथ तत्र सहासीनास्तदा दशरथं नृपम्॥
२५प्राच्योदीच्या प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः॥
२६उपासांचक्रिरे सर्वे तं देवा वासवं यथा।
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः॥
२७प्रासादस्थो दशरथो ददर्शायान्तमात्मजम्।
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्॥
अथ तत्र सह आसीनाः प्राच्याः उदीच्याः प्रतीच्याः दाक्षिणात्याः च भूमिपाः, म्लेच्छाः आर्याः च, ये च अन्ये वनशैलान्तवासिनः — ते सर्वे दशरथं नृपं तथा उपासांचक्रिरे यथा देवाः वासवम्। ‘म्लेच्छाश्चार्याश्च’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् दशरथस्य सभा न केवलम् आर्यावर्तस्य, अपितु सीमान्तवासिनाम् अपि आश्रयः आसीत्। तेषां मध्ये सः राजर्षिः मरुतां मध्ये वासवः इव शुशुभे। प्रासादस्थः दशरथः आयान्तम् आत्मजं ददर्श — गन्धर्वराजप्रतिमं, लोके विख्यातपौरुषम्। ‘गन्धर्वराजप्रतिमम्’ इति उपमानेन रूपस्य माधुर्यम्, ‘विख्यातपौरुषम्’ इति च शौर्यस्य प्रसिद्धिः — उभे एकत्र सूचिते। ‘देवाः वासवम् इव’ इति उपमानं द्विः प्रयुक्तम् — एकवारं सभासदां विषये, पुनश्च ‘मरुतां मध्ये वासवः’ इति राज्ञः विषये। एतेन दशरथस्य सभा स्वर्गसभायाः प्रतिरूपम् इव स्थापिता; अयम् एव उपमाक्रमः प्रथमसर्गस्य अन्ते अपि दृष्टः।
Seated there with King Daśaratha were kings of the east, the north, the west and the south, foreigners and Āryans alike, and others who lived in the forests and the hills; all of them waited on him as the gods wait on Indra. The mention of foreigners shows that Daśaratha's court was a refuge not only for the Āryan heartland but also for peoples of the borderlands. Among them that royal sage shone like Indra among the Maruts. The image of Indra among the gods is used twice, once of the courtiers and once of the king, so that Daśaratha's assembly is made a likeness of the assembly of heaven, as at the end of the first sarga. From his palace Daśaratha saw his son approaching, like the king of the gandharvas in beauty, his manliness famed throughout the world — one phrase for the sweetness of his looks, the other for the renown of his courage.
२८दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम्।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्॥
२९रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम्।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः॥
३०न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः।
अवतार्य सुमन्त्रस्तु राघवं स्यन्दनोत्तमात्॥
३१पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्।
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः॥
दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनं चन्द्रकान्ताननम् अतीव प्रियदर्शनं रामं सः अपश्यत्; रूपौदार्यगुणैः सः पुंसां दृष्टिचित्तापहारी आसीत्। घर्माभितप्ताः प्रजाः पर्जन्यः इव यथा ह्लादयति, तथा एव सः जनान् आह्लादयति। समायान्तं तं पश्यमानः नराधिपः न ततर्प — दर्शनेन तृप्तिः न अभवत् इति अर्थः; एषा एव पितुः स्नेहस्य पराकाष्ठा। सुमन्त्रः तु राघवं स्यन्दनोत्तमात् अवतार्य, पितुः समीपं गच्छन्तं तं प्राञ्जलिः पृष्ठतः अन्वगात्। मन्त्रिणः एषः विनयः अपि रामस्य प्रभावं सूचयति। ‘मत्तमातङ्गगामिनम्’ इति गतेः गाम्भीर्यम्, ‘चन्द्रकान्ताननम्’ इति मुखस्य सौम्यता, ‘दृष्टिचित्तापहारिणम्’ इति च दर्शनमात्रेण मनोहरणम् — त्रिभिः पदैः कविः रामस्य आकृतिं पूर्णां रचयति। पर्जन्योपमानं च द्वितीये सर्गे अपि प्रयुक्तम्; रामः प्रजानां तापहारी मेघः इति एषा रूपकपरम्परा अयोध्याकाण्डे बहुशः आवर्तते।
He saw Rāma long-armed, of great strength, moving with the gait of an elephant in rut, his face lovely as the moon, beautiful beyond measure to look upon: with his beauty and nobility he stole the eyes and hearts of men. He gladdened people as a raincloud gladdens creatures scorched by the summer heat — an image already used in the second sarga, for this picture of Rāma as a cloud that takes away his people's torment recurs often in the Ayodhyā Kāṇḍa. The king could not look his fill as his son came near; he never tired of the sight, and this is the height of a father's love. Sumantra helped Rāghava down from the fine chariot and, with joined palms, followed behind him as he went to his father; even the minister's deference shows Rāma's standing. The elephant's gait speaks of dignity, the moon-like face of gentleness, and the stealing of eyes and hearts of the charm he worked at a glance; with these three touches the poet completes his portrait.
३२आरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः।
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके॥
३३नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे चरणौ पितुः।
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः॥
३४गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम्।
तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ्मणिकाञ्चनभूषितम्॥
३५दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम्।
तथाऽऽसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः॥
सः रघुनन्दनः कैलासशृङ्गाभं तं प्रासादं नृपं द्रष्टुं सहसा तेन सह आरुरोह। प्राञ्जलिः सः पितुः अन्तिके अभिप्रेत्य प्रणतः सन्, स्वं नाम श्रावयन् पितुः चरणौ ववन्दे। ‘नाम स्वं श्रावयन्’ इति प्राचीनः अभिवादनविधिः — ‘अहं रामः अभिवादये’ इति। पार्श्वे प्रणतं कृताञ्जलिपुटं तं दृष्ट्वा नृपः अञ्जलौ गृह्य तं समाकृष्य प्रियम् आत्मजं सस्वजे। ततः तस्मै पूर्वम् एव अभ्युद्यतं सम्यक् मणिकाञ्चनभूषितं रुचिरं परमासनं राजा दिदेश। अत्र स्पष्टं यत् आसनं पूर्वम् एव रामार्थं सज्जीकृतम् आसीत्; अतः अभिषेकस्य निश्चयः राज्ञः मनसि दृढः इति ज्ञायते। ‘सहसा आरुरोह’ इति पदेन पितुः आज्ञायाः तत्क्षणपालनं सूच्यते; रामः न विलम्बते, न कारणं पृच्छति। एषा एव तस्य आज्ञाकारिता अग्रे वनवासाज्ञायाम् अपि तथैव दृश्यते — तत्र अपि सः न प्रतिप्रश्नं करोति। कविः अत्र तस्याः परीक्षायाः बीजं स्थापयति।
Rāma, joy of the Raghus, went at once with Sumantra up into the palace, which stood like a peak of Kailāsa, to see the king. With palms joined he approached his father, bowed, and saluted his feet, announcing his own name, as the ancient form of greeting required: "I, Rāma, salute you." Seeing him bowed at his side with his palms joined, the king took him by his joined hands, drew him close and embraced his beloved son. Then he gave Rāma the splendid seat, adorned with gems and gold, which had been made ready for him beforehand. That the seat was prepared in advance shows how firmly the king had resolved on the consecration. And "went up at once" tells us that Rāma obeyed his father's call immediately, neither delaying nor asking why. The same obedience will be seen when the command to go to the forest comes; there too he will not question it. Here the poet sows the seed of that test.
३६स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
तेन विभ्राजिता तत्र सा सभापि व्यरोचत॥
३७विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना।
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्॥
३८अलंकृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम्।
स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः॥
तथा तत् आसनवरं प्राप्य राघवः स्वया एव प्रभया तत् व्यदीपयत, यथा उदये विमलः रविः मेरुम्। तेन विभ्राजिता सा सभा अपि तथा व्यरोचत यथा इन्दुना विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौः। एते द्वे उपमाने क्रमेण रामस्य स्वतःसिद्धं तेजः, सभायाः च तदाश्रितां शोभाम् एव दर्शयतः। तं पश्यमानः नृपतिः प्रियम् आत्मजं दृष्ट्वा तथा तुतोष यथा आदर्शतले संस्थितम् अलङ्कृतम् आत्मानम् एव पश्यन्। ‘आदर्शतलसंस्थितम् आत्मानम् इव’ इति उपमानेन पितुः पुत्रे आत्मबुद्धिः सूचिता — पुत्रः हि पितुः प्रतिबिम्बः। ‘सभापि व्यरोचत’ इति ‘अपि’ शब्देन सूच्यते यत् सभा स्वयं शोभना आसीत्, रामेण तु अधिकतरं विभ्राजिता। शारदी द्यौः इति उपमानं विशेषेण योग्यम् — शरदि आकाशं निर्मलं भवति, ग्रहनक्षत्राणि च स्पष्टानि; तथा एव सभा नृपैः विप्रैः च पूर्णा आसीत्, रामः तु तत्र चन्द्रः इव। अत्र तिस्रः उपमाः क्रमेण योजिताः — रविः, इन्दुः, आदर्शप्रतिबिम्बं च; तिसृभिः अपि रामस्य तेजः, सौम्यता, पितृसादृश्यं च पृथक् पृथक् दर्शितानि।
Taking that finest of seats, Rāghava lit it up with his own radiance, as the spotless rising sun lights up Mount Meru. Brightened by him the assembly too shone, like the autumn sky with its clear planets and stars when the moon is in it. The word "too" implies that the assembly was splendid in itself and grew brighter still with Rāma, and the autumn sky is especially apt: in autumn the heavens are clear and the planets and stars sharp, and so the assembly was full of kings and brāhmaṇas, with Rāma like the moon among them. Looking at his beloved son, the king was as pleased as a man who sees his own adorned reflection in a mirror, for a father feels his son to be his very self, and the son is the father's image. Three comparisons are set side by side here — the sun, the moon and the reflection in the mirror — and they show in turn Rāma's splendour, his gentleness and his likeness to his father.
३९उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः।
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः॥
४०उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः।
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः॥
४१तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि।
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति॥
४२गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम्।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः॥
पुत्रवतां वरः सः राजा सुस्थितं तं पुत्रम् आभाष्य, देवेन्द्रं कश्यपः इव, इदं वचः उवाच — ‘हे राम, मम ज्येष्ठायां सदृश्यां पत्न्यां त्वं सदृशः सुतः; गुणज्येष्ठः उत्पन्नः, मम प्रियः आत्मजः असि। यतः त्वया एताः प्रजाः स्वगुणैः अनुरञ्जिताः, तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि। कामतः त्वं प्रकृत्या एव गुणवान् इति निर्णीतः; तथापि गुणवति अपि त्वयि स्नेहात् अहं ते हितं वक्ष्यामि — भूयः विनयम् आस्थाय नित्यं जितेन्द्रियः भव।’ पिता पुत्राय उपदेशं दातुम् इच्छति, किन्तु प्रथमम् एव स्वीकरोति यत् उपदेशः न दोषनिवारणाय, अपितु स्नेहात् एव; एषा एव शिष्टानां रीतिः। ‘ज्येष्ठायां सदृश्यां पत्न्यां सदृशः सुतः’ इति वाक्ये मातुः पुत्रस्य च उभयोः अपि योग्यता एकत्र उक्ता; कौसल्यायाः उल्लेखः अत्र एव प्रथमम् अस्मिन् सर्गे, अग्रे च सा एव अन्तिमश्लोकेषु पुनः आगच्छति। ‘प्रजाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः’ इति च राज्यस्य मूलं गुणः एव, न जन्ममात्रम् इति सूचयति।
Then that best of fathers spoke to his son, now seated at ease, as Kaśyapa speaks to Indra: "Rāma, you were born of my eldest queen, and you are worthy of her; you came into the world foremost in virtue, my beloved son. Since you have won the hearts of these people by your qualities, take the office of heir-apparent at the conjunction of Puṣya. It is settled that you are virtuous by your own nature and of your own will; yet, virtuous though you are, out of love I will tell you what is good for you. Hold still more firmly to modesty and always keep your senses in check." The father wishes to counsel his son, but first admits that the advice is not given to correct any fault; it comes from love, which is the way of cultivated people. His words about the eldest queen state the worth of mother and son together — this is the first mention of Kausalyā in the sarga, and she returns in its closing verses — and to say that Rāma has won the people by his qualities is to say that kingship rests on virtue, not on birth alone.
४३कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च।
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा॥
४४अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा संनिचयान्बहून्॥
४५इष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम्।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः॥
४६तस्मात्पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैवं समाचर।
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः॥
‘कामक्रोधसमुत्थानि व्यसनानि त्यजस्व। परोक्षया वृत्त्या, अर्थात् चारपुरुषैः गूढसूचनया, तथा प्रत्यक्षया वृत्त्या, अर्थात् स्वयं दर्शनश्रवणाभ्यां, वर्तमानः सन् अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीः प्रजाः च अनुरञ्जय। कोष्ठागारायुधागारैः बहून् संनिचयान् कृत्वा राज्यं पालय। यः इष्टानुरक्तप्रकृतिः सन् मेदिनीं पालयति, तस्य मित्राणि तथा नन्दन्ति यथा अमृतं लब्ध्वा अमराः। तस्मात्, हे पुत्र, त्वम् आत्मानं नियम्य एवं समाचर।’ अत्र गीताप्रेस-भाष्ये ‘परोक्षवृत्तिः’ इति गुप्तचराणां साधनम्, ‘प्रत्यक्षवृत्तिः’ इति च सभायां साक्षात् श्रवणम् इति व्याख्यातम्। एवं दशरथः रामाय दण्डनीतेः सारं चतुर्भिः श्लोकैः उपदिशति। ‘आत्मानं नियम्य’ इति उपदेशस्य सारः — बाह्यं राज्यं जेतुम् इच्छता प्रथमम् आत्मा जेतव्यः। एषा एव राजनीतेः प्राचीना मर्यादा, यां दशरथः पुत्राय संक्षेपेण अर्पयति। कोष्ठागारायुधागारयोः उल्लेखः च अर्थशास्त्रीयः — धान्यसञ्चयः शस्त्रसञ्चयः च राष्ट्रस्य द्वे मूले।
"Give up the vices that spring from desire and anger. Govern both by indirect means — through the reports of secret agents — and by direct ones, seeing and hearing for yourself, and so keep your ministers and all the officers of state and the people content. Rule the kingdom with great stores laid up in granaries and armouries. When a king rules the earth with his officers and subjects loyal and devoted to him, his friends rejoice as the immortals rejoiced when they won the nectar. So, my son, master yourself and act in this way." In four verses Daśaratha passes on to Rāma the essence of the art of government. The heart of the counsel is self-mastery: whoever would conquer an outward kingdom must first conquer himself, and this ancient rule of kingship is what the father briefly hands to his son. The mention of granaries and armouries comes from the science of statecraft, for stores of grain and stores of weapons are the two roots of a realm.
४७त्वरिताः शीघ्रमागत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्।
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च॥
४८व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा।
अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।
ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः॥
४९ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु।
नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा देवान्समानर्चुरभिप्रहृष्टाः॥
तत् श्रुत्वा रामस्य प्रियकारिणः सुहृदः त्वरिताः शीघ्रम् आगत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्। प्रमदोत्तमा सा कौसल्या तेभ्यः प्रियाख्येभ्यः हिरण्यं गाः विविधानि रत्नानि च व्यादिदेश। अथ राघवः राजानम् अभिवाद्य रथम् आरुह्य, जनौघैः प्रतिपूजितः सन्, स्वं द्युतिमत् वेश्म ययौ। ते पौराः अपि नृपतेः तत् वचः श्रुत्वा — इष्टं लाभम् आशु प्राप्तवन्तः इव — नरेन्द्रम् आमन्त्र्य गृहाणि गत्वा अभिप्रहृष्टाः सन्तः देवान् समानर्चुः। एवं सर्गः सर्वत्र हर्षेण समाप्यते; अग्रिमे सर्गे तु राजा पुनः रामम् आहूय एकान्ते हितोपदेशं करिष्यति, कथायाः च गतिः शनैः अन्यथा भविष्यति। कौसल्यायाः दानम् अत्र सूक्ष्मम् अपि महत्त्वपूर्णम् — मातुः हर्षः वचनेन न, अपितु दानेन एव प्रकटितः। ‘इष्टं लाभम् आशु प्राप्तवन्तः इव’ इति पौराणां भावः अपि रमणीयः — अभिषेकः अद्यापि न जातः, तथापि ते लब्धम् इव मन्यन्ते; एषा एव श्रद्धायाः लक्षणम्।
Hearing this, Rāma's friends, who wished to please him, hurried to Kausalyā and told her the news. She, the best of women, ordered gold, cows and jewels of many kinds to be given to those who brought such welcome tidings; a mother's joy showed itself not in words but in gifts. Then Rāghava took leave of the king, mounted his chariot and went to his own shining house, honoured by the crowds as he passed. The townsmen too, having heard the king's words, felt as though they had already won what they longed for; they took leave of the king, went home, and in their great joy worshipped the gods. The consecration had not yet taken place, yet they felt it was already theirs, which is the mark of faith. So the sarga ends in gladness everywhere; in the next, the king will summon Rāma once more and counsel him in private, and the story will slowly begin to turn.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।