अयोध्याकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः
सुमन्त्रद्वारा पुनः रामाह्वानम्, राज्ञः कृतकृत्यतानिवेदनम्, अशुभनिमित्तकथनम्, उपवासव्रतादेशः, कौसल्यायाः आशीर्वादः, लक्ष्मणेन सह प्रीतिसंभाषणम्
अस्मिन् सर्गे राजा दशरथः पौरेषु गतेषु मन्त्रिभिः सह पुनः मन्त्रयित्वा ‘श्वः पुष्ये रामः अभिषेच्यः’ इति दृढं निश्चयं कृत्वा सुमन्त्रद्वारा रामं पुनः आह्वयति। रामः शङ्कान्वितः सन् राजभवनं गत्वा पितरं प्रणमति। राजा स्वस्य वार्धक्यं कृतकृत्यतां च कथयित्वा ‘तव अभिषेचनात् अन्यत् मम कर्तव्यं नास्ति’ इति वदति, अशुभस्वप्नान् उल्कापातान् जन्मनक्षत्रस्य ग्रहपीडां च निवेदयति, त्वरायाः कारणम् एतत् एव इति सूचयति। ततः सः रामं सीतया सह दर्भप्रस्तरे उपवासव्रतम् आदिशति, भरतस्य प्रवासं च अनुकूलं गणयति, तथापि ‘मनुष्याणां चित्तम् अनित्यम्’ इति स्वां शङ्कां प्रकटयति। रामः पितरम् अभिवाद्य कौसल्यायाः देवतागारं गत्वा वार्तां निवेदयति; माता हर्षबाष्पाकुलं वाक्यम् आशिषं च ददाति; अन्ते रामः लक्ष्मणं स्वस्य द्वितीयम् अन्तरात्मानं गणयन् तेन सह राज्यं प्रशासितुम् आह्वयति।
१गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम्॥
२श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः।
रामो राजीवपत्राक्षो युवराज इति प्रभुः॥
३अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय॥
४प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः॥
५द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे राजा दशरथः सभायां पौराणां जानपदानां च सम्मतिम् अवाप्य रामस्य यौवराज्याभिषेकं घोषितवान्, वसिष्ठादिभिः च सिद्धताः आरब्धाः। अस्मिन् सर्गे सः तं निश्चयं रामाय स्वयम् एव एकान्ते निवेदयति, तत्र च त्वरायाः गूढं कारणं प्रकटयति। पौरेषु स्वानि गृहाणि गतेषु राजा मन्त्रिभिः सह पुनः मन्त्रयित्वा, निश्चयज्ञः सन्, दृढं निश्चयम् अकरोत् — ‘श्वः एव पुष्यनक्षत्रं भविता; श्वः एव राजीवपत्राक्षः मम पुत्रः रामः युवराजपदे अभिषेच्यः।’ एवं निश्चित्य सः अन्तर्गृहं प्रविश्य सूतं सुमन्त्रम् आमन्त्र्य आदिशत् — ‘रामं पुनः इह आनय।’ सूतः तत् वाक्यं शिरसा प्रतिगृह्य शीघ्रम् एव रामस्य भवनं द्वितीयवारं प्रययौ, रामम् आनयितुम्। द्वाःस्थैः रामाय सुमन्त्रस्य पुनरागमनं निवेदितम्। तम् आगतं श्रुत्वा एव रामः शङ्कान्वितः अभवत्। अत्र कविः सूक्ष्मं मनोभावं दर्शयति — प्रातः एव दृष्टे पितरि पुनः किमर्थम् आह्वानम् इति सन्देहः; एषा एव शङ्का अग्रिमस्य कथानकस्य पूर्वच्छाया इव भाति। सुमन्त्रः अयोध्यायाः वृद्धः सारथिः, राज्ञः अन्तरङ्गः च; तस्य एकस्मिन् दिने द्विवारम् आगमनं स्वयम् एव असामान्यम्। मुद्रणस्य हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘श्रीरामके मनमें संदेह हो गया’ इति एव व्याचष्टे, न तु भयम्।
In the previous sarga King Daśaratha had won the consent of the townsmen and country people in open assembly and proclaimed Rāma's consecration as heir-apparent, and Vasiṣṭha and the others had begun the preparations. In this sarga the king tells Rāma of his decision himself, in private, and reveals the hidden reason for his haste. When the citizens had gone home, the king consulted his ministers once more and, knowing his own mind, made his resolve firm: "Tomorrow the moon will be in Puṣya; tomorrow my son Rāma of the lotus-petal eyes shall be consecrated as heir-apparent." Having decided this he went into his inner apartments, called the charioteer Sumantra and ordered, "Bring Rāma here to me again." The charioteer bowed to the command and hurried back to Rāma's house to fetch him a second time. The doorkeepers told Rāma that Sumantra had come again, and at the mere news of his arrival Rāma was filled with misgiving. The poet catches a subtle feeling here: he had seen his father only that morning, so why this second summons? Sumantra was the old charioteer of Ayodhyā and the king's confidant, and his coming twice in one day was unusual in itself. This misgiving falls like a shadow cast ahead by the story to come.
६प्रवेश्य चैनं त्वरितो रामो वचनमब्रवीत्।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः॥
७तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।
श्रुत्वा प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय वा॥
८इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽपि त्वरयान्वितः।
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम्॥
९तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः।
प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम्॥
१०प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः।
ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः॥
रामः सुमन्त्रम् अन्तः प्रवेश्य त्वरितः पृष्टवान् — ‘भवतः पुनरागमनस्य किं कृत्यम्? तत् अशेषतः मे ब्रूहि।’ सूतः प्रत्यवदत् — ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति। एतत् श्रुत्वा गमनाय अगमनाय वा त्वम् एव प्रमाणम्।’ अत्र सूतस्य विनयः विशेषेण द्रष्टव्यः — सः न आज्ञापयति, न च स्वयं निर्णयं करोति, किन्तु राज्ञः इच्छां निवेद्य निर्णयं रामाय एव समर्पयति; एषा इक्ष्वाकूणां सेवकानां मर्यादा। सूतवचनं श्रुत्वा रामः अपि त्वरया युक्तः सन् नरेश्वरं पुनः द्रष्टुं राजभवनं प्रययौ। रामं समनुप्राप्तं श्रुत्वा राजा दशरथः प्रियम् उत्तमं च वचनं वक्तुम् इच्छन् तं गृहम् अन्तः प्रावेशयत्। श्रीमान् राघवः पितुः भवनं प्रविशन् एव दूरात् एव पितरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिः प्रणिपत्य अतिष्ठत्। दूरात् एव प्रणामः इति पदेन पुत्रस्य विनयः, ‘प्रियम् उत्तमं च विवक्षुः’ इति पदेन पितुः वात्सल्यं च सूच्येते। अत्र च ‘त्वरितः’, ‘त्वरया युक्तः’ इति पदद्वयेन रामस्य औत्सुक्यं सूचितम्। राजा तु गृहस्य अन्तःप्रकोष्ठे एव पुत्रं प्रावेशयत्, यतः यत् वक्तव्यम्, तत् जनसमक्षं न वक्तव्यम् आसीत्; एतेन अग्रिमस्य एकान्तसंभाषणस्य भूमिका सिद्धा भवति।
Rāma had Sumantra brought in at once and asked him eagerly, "Why have you come again? Tell me everything." The charioteer replied, "The king wishes to see you. Now that you have heard, it is for you to decide whether to go or not." His courtesy is worth noticing: he neither commands nor decides for himself, but reports the king's wish and leaves the choice to Rāma, as became the servants of the Ikṣvākus. Hearing this, Rāma too made haste and set off for the palace to see the lord of men again; the poet's repeated words for hurry show his eagerness. Learning that Rāma had come, King Daśaratha, who wanted to tell him something dear and excellent, had him brought into the inner rooms — for what he had to say was not to be said before others, and so the scene is set for the private talk that follows. As glorious Rāghava entered his father's house he saw his father from a distance, bowed low with his palms joined, and stood waiting. His bowing from afar shows the son's humility, just as the king's wish to speak words dear and excellent shows the father's tenderness.
११प्रणमन्तं तमुत्थाप्य सम्परिष्वज्य भूमिपः।
प्रदिश्य चासनं चास्मै रामं च पुनरब्रवीत्॥
१२राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा यथेप्सिताः।
अन्नवद्भिः क्रतुशतैर्यथेष्टं भूरिदक्षिणैः॥
१३जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम॥
१४अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽऽत्मनः॥
१५न किंचिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि॥
१६अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक॥
प्रणमन्तं रामं भूमिपः समुत्थाप्य परिष्वज्य रुचिरम् आसनं प्रदिश्य पुनः अब्रवीत् — ‘राम, अहं वृद्धः अस्मि, दीर्घायुः च; यथेप्सिताः भोगाः मया भुक्ताः; अन्नवद्भिः भूरिदक्षिणैः क्रतुशतैः यथेष्टम् इष्टं च मया। भुवि अनुपमः त्वम् इष्टः अपत्यरूपेण मे जातः; दत्तं, हुतम्, अधीतं च मया, पुरुषसत्तम। वीर, इष्टानि सुखानि मया अनुभूतानि; देवानाम् ऋषीणां पितॄणां विप्राणां च ऋणात्, तथा आत्मनः अपि ऋणात्, अहम् अनृणः अस्मि। तव अभिषेचनात् अन्यत् मम किमपि कर्तव्यं न अवशिष्यते। अतः यत् अहं त्वां ब्रूयाम्, तत् त्वया कर्तुम् अर्हति। अद्य सर्वाः प्रकृतयः त्वाम् एव नराधिपम् इच्छन्ति; अतः, पुत्रक, त्वां युवराजम् अभिषेक्ष्यामि।’ अत्र राजा न केवलं पुत्रं प्रशंसति, अपि तु स्वस्य जीवनस्य पूर्णतां गणयति — भोगाः भुक्ताः, यज्ञाः इष्टाः, दानम् अध्ययनं च कृतम्, चत्वारि ऋणानि च अपाकृतानि; एकम् एव कार्यम् अवशिष्टम्, तत् पुत्रस्य अभिषेकः। एतेन वाक्येन सः रामस्य सम्मतिम् आवश्यकीं करोति। ‘दत्तम् इष्टम् अधीतं च’ इति त्रिपदेन दानम्, यज्ञः, स्वाध्यायः इति त्रिविधं गृहस्थधर्मं सङ्क्षिप्य उक्तम्। ‘अन्नवद्भिः भूरिदक्षिणैः’ इति विशेषणाभ्यां यज्ञानां पूर्णता दर्शिता — यत्र ब्राह्मणेभ्यः प्रचुरम् अन्नं प्रभूता दक्षिणा च दत्ता, सः एव सम्पूर्णः क्रतुः इति शास्त्रस्य मतम्। अन्ते ‘प्रकृतयः त्वाम् इच्छन्ति’ इति वचनेन राजा स्वस्य इच्छां प्रजेच्छया संवादयति।
The king raised him as he bowed, embraced him, showed him to a fine seat and spoke to him again: "Rāma, I am old and have lived long. I have enjoyed all the pleasures I wished for, and have offered sacrifices as I wished, hundreds of them, rich in food and lavish in gifts. The son I longed for has been born to me — you, who have no equal on earth. I have given, I have sacrificed, I have studied, best of men. I have known every joy I desired, my hero, and I am free of my debts to the gods, the seers, the ancestors and the brāhmaṇas, and of my debt to myself as well. Nothing is left for me to do except to consecrate you. So you must do what I am about to ask of you. Today all the people want you for their king; therefore, my son, I shall consecrate you as heir-apparent." The king is not only praising his son; he is counting up the fullness of his own life: pleasures enjoyed, sacrifices made, giving and study done, all four debts paid, and only one task left, his son's consecration. By putting it so he makes Rāma's consent a duty. "Given, sacrificed, studied" sums up the householder's threefold dharma of charity, sacrifice and study, and the sacrifices "rich in food and lavish in gifts" are complete ones, for the śāstra holds that a sacrifice is whole only when brāhmaṇas are given plenty of food and generous fees. And by ending with "the people want you" the king makes his own wish one with his people's.
१७अपि चाद्याशुभान्राम स्वप्नान्पश्यामि राघव।
सनिर्घाता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः॥
१८अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः॥
१९प्रायेण च निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां चापदमृच्छति॥
२०तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः॥
२१अद्य चन्द्रोऽभ्युपगमत्पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसुम्।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः॥
२२तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप॥
अनन्तरं राजा स्वस्याः त्वरायाः वास्तविकं कारणं प्रकटयति — ‘राघव, अद्यत्वे अहम् अशुभान् दारुणान् स्वप्नान् पश्यामि; सनिर्घाताः महोल्काः महास्वनाः च दिवः पतन्ति। दैवज्ञाः आवेदयन्ति यत् मम जन्मनक्षत्रं सूर्याङ्गारकराहुभिः दारुणैः ग्रहैः अवष्टब्धम् अस्ति। ईदृशानां निमित्तानां समुद्भवे प्रायेण राजा मृत्युम् आप्नोति, घोराम् आपदं वा ऋच्छति। तस्मात् यावत् मम चेतः न विमुह्यति, तावत् एव त्वम् अभिषिञ्चस्व; प्राणिनां मतिः हि चला। अद्य चन्द्रः पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुनक्षत्रम् उपगतः; श्वः नियतं पुष्ययोगः भविष्यति इति दैवचिन्तकाः वक्ष्यन्ति। तत्र पुष्ये एव अभिषिञ्चस्व; मम मनः माम् इव त्वरयति। परंतप, श्वः एव त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यामि।’ अत्र त्रीणि प्रमाणानि क्रमेण उपन्यस्तानि — स्वप्नाः, उल्कापातः, ग्रहयोगः च; तेषाम् एकः एव निष्कर्षः यत् कालः अल्पः। ‘चला हि प्राणिनां मतिः’ इति वचनम् अस्मिन् सर्गे सर्वाधिकं मार्मिकम्, यतः तत् एव अग्रे राज्ञः स्वस्य एव मतेः चाञ्चल्ये परिणंस्यति। ‘सनिर्घाताः महोल्काः’ इति पदेन उल्कापातेन सह वज्रपातसदृशः महाशब्दः अपि उक्तः, यः प्राचीनशास्त्रेषु राष्ट्रोपद्रवस्य सूचकः गण्यते। ‘अवष्टब्धं नक्षत्रम्’ इति पदेन जन्मनक्षत्रस्य क्रूरग्रहैः आक्रमणम् उच्यते; तत्र सूर्यः अङ्गारकः राहुः च त्रयः अपि क्रूराः इति ज्योतिषे प्रसिद्धम्। पुष्यः पुनर्वसोः अनन्तरं वर्तते, अतः श्वःदिने एव चन्द्रस्य पुष्ययोगः निश्चितः — एतेन राज्ञः त्वरा शास्त्रानुमता भवति।
Then the king revealed the real reason for his haste: "Besides, Rāghava, I have lately been seeing terrible, ill-omened dreams, and great meteors fall from the sky with thunderclaps and a mighty roar. The astrologers tell me that my birth-star is beset by the cruel planets, the Sun, Mars and Rāhu. When such omens appear, a king usually dies or meets some dreadful calamity. So while my mind is still clear, you must be consecrated, for the minds of living beings are unsteady. Today the moon has entered Punarvasu, which comes just before Puṣya; tomorrow, the readers of the stars say, it will certainly be joined with Puṣya. Be consecrated then, under Puṣya. My mind is pressing me on, as it were. Tomorrow, scorcher of foes, I shall consecrate you as heir-apparent." Three proofs are set out in turn — dreams, falling meteors and the planets — and all lead to one conclusion: time is short. The meteors that fall with a thunderclap were counted in the old sciences as a sign of trouble for the realm; the Sun, Mars and Rāhu are all known in astrology as cruel planets; and since Puṣya follows Punarvasu, the moon's conjunction with Puṣya the next day was certain, so the king's haste had the sanction of the science. The saying "the minds of living beings are unsteady" is the most poignant in the sarga, for it will come true in the wavering of the king's own mind.
२३तस्मात्त्वयाद्यप्रभृति निशेयं नियतात्मना।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना॥
२४सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि॥
२५विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम॥
२६कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः॥
२७किं नु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतम्।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव॥
‘तस्मात् त्वया अद्यप्रभृति नियतात्मना व्रतिना भूत्वा इयं रात्रिः वध्वा सह उपवस्तव्या, दर्भप्रस्तरे च शयितव्यम्। अप्रमत्ताः सुहृदः अद्य त्वां समन्ततः रक्षन्तु; एवंविधानि कार्याणि हि बहुविघ्नानि भवन्ति। यावत् भरतः इतः पुरात् विप्रोषितः अस्ति, तावत् एव ते अभिषेकः प्राप्तकालः इति मम मतम्।’ अत्र राजा स्वयम् एव स्वां शङ्कां प्रकाशयति, किन्तु तां शङ्कां भरते न आरोपयति — ‘कामं तव भ्राता भरतः सतां वृत्ते स्थितः, ज्येष्ठानुवर्ती, धर्मात्मा, सानुक्रोशः, जितेन्द्रियः च। तथापि मनुष्याणां चित्तम् अनित्यम् इति मे मतिः; धर्मनित्यानां सतां चित्तम् अपि कृतशोभि, राघव।’ ‘कृतशोभि’ इति पदेन इदम् उच्यते यत् सत्पुरुषाणाम् अपि मनः उपकारेण अपकारेण वा आवर्जते। एतैः वचनैः कविः भाविनः विप्लवस्य बीजं निक्षिपति; श्रोता ज्ञाति यत् आशङ्का न भरते सत्या भविष्यति, अपि तु अन्यत्र। व्रतस्य स्वरूपम् अत्र स्पष्टम् उक्तम् — उपवासः, इन्द्रियसंयमः, पत्न्या सह अवस्थानम्, दर्भास्तरणे शयनम् च। ‘सुहृदः रक्षन्तु’ इति आदेशेन राजा एव विघ्नाशङ्कां प्रकटयति। भरतः तदा मातामहस्य गृहे केकयदेशे विप्रोषितः आसीत्; तस्य अनुपस्थितिः राज्ञे अनुकूला इव भाति।
"So from today you must keep a vow with a disciplined mind, and fast tonight together with your wife, sleeping on a bed of darbha grass. Let your friends keep watch round you today, alert and careful, for undertakings like this meet with many obstacles. And I think that while Bharata is away from the city, the time for your consecration has come." The vow is spelled out: fasting, restraint of the senses, staying with his wife and sleeping on darbha grass; and in ordering friends to guard Rāma the king himself betrays his fear of obstacles. Bharata was then away at his grandfather's house in the land of the Kekayas, and his absence seemed to suit the king. He voices his misgiving, yet does not lay it on Bharata: "It is true that your brother Bharata keeps to the ways of good men; he follows his elder brother, and is righteous, compassionate and self-controlled. Yet I believe the minds of men are unsteady; even the minds of good men who are constant in dharma can be swayed by what is done to them, Rāghava." With these words the poet plants the seed of the coming upheaval; the listener already senses that the fear will come true not in Bharata but elsewhere.
२८इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम्॥
२९प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञाऽऽदिष्टेऽभिषेचने।
तत्क्षणादेव निष्क्रम्य मातुरन्तःपुरं ययौ॥
३०तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम्॥
३१प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा।
सीता चानयिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्॥
३२तस्मिन्कालेऽपि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च॥
३३श्रुत्वा पुष्ये च पुत्रस्य यौवराज्येऽभिषेचनम्।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम्॥
३४तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम्॥
एवम् उक्तः, श्वोभाविनि अभिषेचने अभ्यनुज्ञातः च रामः ‘व्रजामि’ इति उक्त्वा पितरम् अभिवाद्य स्वगृहम् अभ्ययात्। राज्ञा आदिष्टे अभिषेचने सति सः स्वं वेश्म प्रविश्य तत्क्षणात् एव निष्क्रम्य मातुः अन्तःपुरं ययौ। तत्र सः मातरं कौसल्यां क्षौमवासिनीं वाग्यतां प्रवणाम् एव देवतागारे श्रियं याचमानां ददर्श। तत्र पूर्वम् एव सुमित्रा लक्ष्मणः च आगतौ आस्ताम्; रामाभिषेचनस्य प्रियं श्रुत्वा सीता अपि आनायिता। तस्मिन् काले कौसल्या आमीलितेक्षणा तस्थौ, सुमित्रया सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमाना, पुष्ये पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनं श्रुत्वा प्राणायामेन जनार्दनं पुरुषं ध्यायमाना। अत्र मातुः भक्तिः दर्शिता — सा न उत्सवं करोति, न आभरणानि धारयति, अपि तु क्षौमवस्त्रा मौनव्रता देवतागारे पुत्रार्थं श्रियं याचते। तथा नियमे स्थिताम् एव ताम् उपगम्य अभिवाद्य च रामः तां हर्षयन् इदं वरं वचनम् उवाच। ‘प्रवणाम्’ इति पदेन ध्याने एकाग्रतया नम्रीभूतं मनः उच्यते; ‘वाग्यताम्’ इति मौनव्रतम्, ‘क्षौमवासिनीम्’ इति शुद्धं कौशेयवस्त्रम्। एतानि त्रीणि विशेषणानि उपासनायाः पूर्णं विधिं सूचयन्ति। सुमित्रा लक्ष्मणः च पूर्वम् एव तत्र उपस्थितौ, सीता तु वार्तां श्रुत्वा पश्चात् आनीता — एतेन कुटुम्बस्य समग्रता दर्शिता। कौसल्या तु न बाह्यम् उत्सवम् आरभते; सा प्राणायामेन जनार्दनं ध्यायति, यतः तस्याः मते पुत्रस्य श्रेयः देवप्रसादाधीनम्। रामः अपि तस्याः नियमं न भङ्क्त्वा, तथैव नियमस्थाम् एव ताम् उपगच्छति — एषा पुत्रस्य सूक्ष्मा मर्यादा। अपि च ‘तत्क्षणादेव निष्क्रम्य’ इति पदेन रामस्य औत्सुक्यम् उच्यते — सः स्वगृहे न विलम्बते, मातुः अन्तःपुरं प्रति सद्यः गच्छति; पितुः आदेशस्य निवेदनं मातरं प्रति प्रथमं कर्तव्यम् इति तस्य मतम्।
So addressed, and given leave for the next day's consecration, Rāma said, "I will go," saluted his father and returned home. He went into his own house, where the king had ordered the consecration to be announced, and came straight out again to go to his mother's apartments; he did not linger, feeling that his mother should be the first to hear of his father's command. There he found Kausalyā in the shrine, clad in silk, silent and absorbed in devotion, praying for his good fortune. Sumitrā and Lakṣmaṇa had already come there, and Sītā had been sent for on hearing the happy news, so the whole family was gathered. Kausalyā stood with her eyes half closed, attended by Sumitrā, Sītā and Lakṣmaṇa; having heard that her son would be consecrated under Puṣya, she was meditating on Janārdana, the Supreme Person, with controlled breath. A mother's devotion is shown here: she does not celebrate or put on ornaments but, in clean silk and under a vow of silence, with her mind bowed in single-minded meditation, she prays for her son's fortune, believing that his good depends on the grace of God. Rāma did not break in on her observance; he came to her as she kept it — a delicate courtesy in a son — saluted her, and spoke these fine words to gladden her.
३५अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः॥
३६सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह।
एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान्पिता॥
३७यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय॥
३८एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम्।
हर्षबाष्पाकुलं वाक्यमिदं राममभाषत॥
३९वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः।
ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय॥
४०कल्याणे बत नक्षत्रे मया जातोऽसि पुत्रक।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता॥
४१अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे।
येयमिक्ष्वाकुराजश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति॥
‘अम्ब, पित्रा अहं प्रजापालनकर्मणि नियुक्तः अस्मि; पितुः यथा शासनम्, तथा श्वः मम अभिषेकः भविता। मया सह इयं रजनी सीतया अपि उपवस्तव्या; उपाध्यायैः एवम् उक्तम्, तत् एव पिता माम् उक्तवान्। श्वोभाविनि अभिषेचने यानि यानि मङ्गलकार्याणि योग्यानि, तानि अद्य मह्यं वैदेह्यै च कारय।’ चिरकालाभिकाङ्क्षितम् एतत् श्रुत्वा कौसल्या हर्षबाष्पाकुलं वाक्यं राममभाषत — ‘वत्स राम, चिरं जीव; ते परिपन्थिनः हताः भवन्तु। श्रिया युक्तः त्वं मम सुमित्रायाश्च ज्ञातीन् नन्दय। पुत्रक, कल्याणे नक्षत्रे बत मया त्वं जातः, येन त्वया गुणैः पिता दशरथः आराधितः। पुष्करेक्षणे पुरुषे मया कृतं क्षान्तम् अमोघं बत, यतः इयम् इक्ष्वाकुराजश्रीः, पुत्र, त्वां संश्रयिष्यति।’ अत्र मातुः आशीर्वादे त्रीणि अङ्गानि — दीर्घायुष्यम्, शत्रुनाशः, ज्ञातिनन्दनं च; तदनन्तरं सा स्वस्य तपसः फलं पुत्रे पश्यति। ‘क्षान्तम् अमोघम्’ इति पदेन तस्याः दीर्घकालिकं व्रतं सूच्यते। ‘उपाध्यायैः एवम् उक्तम्’ इति वचनेन रामः स्वस्य आदेशस्य शास्त्रीयं मूलं निर्दिशति — न पितुः इच्छामात्रम्, अपि तु वेदविदां विधिः। ‘मङ्गलानि कारय’ इति मातुः अधिकारः स्वीक्रियते, यतः कुलस्य माङ्गलिकानि कर्माणि जननी एव सम्पादयति। कौसल्यायाः वचने ‘हतास्ते परिपन्थिनः’ इति आशीर्वादः विशेषेण स्मरणीयः, यतः कथायाः गतिः तम् एव विपरीतं करिष्यति। ‘मया जातोऽसि’ इति पदेन सा स्वस्य मातृत्वं गौरवेण स्मरति; ‘इक्ष्वाकुराजश्रीः त्वां संश्रयिष्यति’ इति च राजलक्ष्मीम् आश्रयिणीं पुत्रं च आश्रयं वर्णयति। अत्र च ‘हर्षबाष्पाकुलं वाक्यम्’ इति पदेन कौसल्यायाः कण्ठः गद्गदः जातः इति सूच्यते; चिरकालात् प्रतीक्षितस्य फलस्य श्रवणे वाणी एव स्खलति। एतत् एव पदं सर्गस्य भावशिखरम्।
"Mother, my father has appointed me to the work of protecting the people, and at his command I am to be consecrated tomorrow. Sītā must fast with me tonight; the teachers told my father so, and he has told me. Please have all the auspicious rites that are proper for tomorrow's consecration performed today for me and for Vaidehī." By citing the teachers Rāma shows that the rule is not merely his father's wish but the prescription of those learned in the Vedas, and by asking his mother to see to the rites he honours her right, since it is the mother who performs a family's auspicious ceremonies. Hearing what she had so long hoped for, Kausalyā answered Rāma in a voice choked with tears of joy — at the news of a fruit awaited so long, her very speech faltered, and this is the emotional peak of the sarga. "Live long, my child Rāma! May all who stand in your way be destroyed. With this good fortune, bring joy to my kinsmen and to Sumitrā's. Surely you were born of me under a lucky star, my son, since you have won your father Daśaratha's favour by your virtues. The austerities I offered to the lotus-eyed Lord have not been in vain, since this royal fortune of the Ikṣvākus will now come to rest in you." Her blessing has three parts — long life, the defeat of enemies, and joy for the family — and then she sees in her son the fruit of her own long discipline. She recalls with pride that he was born of her, and pictures the royal fortune seeking shelter in him. Her wish that those who stand in his way may perish is especially to be remembered, since the course of the story will turn it upside down.
४२इत्येवमुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातरमब्रवीत्।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव॥
४३लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुंधराम्।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता॥
४४सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान्राज्यफलानि च।
जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये॥
४५इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम्॥
मात्रा एवम् उक्तः रामः प्राञ्जलिं प्रह्वम् आसीनं भ्रातरं लक्ष्मणम् अभिवीक्ष्य स्मयन् इव अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, मया सार्धं त्वम् इमां वसुंधरां प्रशाधि। त्वं मम द्वितीयः अन्तरात्मा; इयं श्रीः त्वाम् एव उपस्थिता। सौमित्रे, त्वम् इष्टान् भोगान् राज्यफलानि च भुङ्क्ष्व; त्वदर्थम् एव अहं जीवितं राज्यं च अभिकामये।’ एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा रामः मातरौ अभिवाद्य सीतां च अभ्यनुज्ञाप्य स्वं निवेशनं ययौ। अत्र रामस्य स्मितं भ्रातुः विनयं प्रति वात्सल्यसूचकम्; ‘द्वितीयम् अन्तरात्मानम्’ इति पदेन भ्रात्रोः अभेदः दर्श्यते। एवम् अयं सर्गः अभिषेकस्य सर्वाः सिद्धताः सम्पाद्य समाप्यते; अग्रिमे सर्गे पुरोहितः वसिष्ठः आगत्य रामं सीतां च उपवासव्रतं ग्राहयिष्यति। ‘त्वदर्थम् एव जीवितं राज्यं च अभिकामये’ इति वाक्यम् अस्य सर्गस्य पर्यवसानम्; तत्र राज्यस्य फलं न स्वभोगः, अपि तु भ्रातुः सुखम् इति रामस्य दृष्टिः प्रकटा।
Addressed so by his mother, Rāma looked at his brother Lakṣmaṇa, who sat near him bowed low with joined palms, and said with a slight smile — a smile of affection at his brother's humility — "Lakṣmaṇa, rule this earth with me. You are my second self; this fortune has come to you as much as to me. Enjoy, son of Sumitrā, the pleasures you desire and the fruits of kingship; it is for your sake that I want both life and kingdom." Calling him his second self shows that the brothers are one. Having said this to Lakṣmaṇa, Rāma saluted his two mothers and, with Sītā taking her leave too, went to his own house. His words that he wants life and kingdom for his brother's sake are the culmination of the sarga, revealing Rāma's view that the fruit of kingship is not his own enjoyment but his brother's happiness. So the sarga closes with every preparation for the consecration made; in the next, the family priest Vasiṣṭha will come to Rāma and Sītā and give them the vow of fasting.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।