तपोधन
५.२
यस्य तपः एव सम्पत्तिः, तपस्वी
- सन्धिः
- तपस् + धन → तपोधन — विसर्गस्य उकारादेशः, ततः अ + उ = ओ (गुणसन्धिः)
- समासः
- तपः एव धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम् (वसिष्ठस्य सम्बोधनम्)
अयोध्याकाण्डम् — पञ्चमः सर्गः
वसिष्ठेन रामस्य उपवासदीक्षा
राज्ञा पुरोहितप्रेषणम्, रामसीतयोः यतव्रतोपवासः, अयोध्यायाः राजमार्गशोभा, पुरोहितस्य प्रत्यावेदनम्, राज्ञः अन्तःपुरप्रवेशः
अस्मिन् सर्गे राजा दशरथः रामं श्वोभाविनि अभिषेचने संदिश्य पुरोहितं वसिष्ठम् आहूय आदिशति — ‘काकुत्स्थं वध्वा सह यतव्रतम् उपवासं कारय’ इति। वसिष्ठः ब्राह्मं रथवरम् आरुह्य स्वयम् एव रामनिवेशनं गच्छति; रामः ससंभ्रमः बहिः निर्गत्य स्वहस्तेन गुरुं रथात् अवतारयति। पुरोहितः ‘ते पिता प्रसन्नः, त्वं राज्यम् अवाप्स्यसि’ इति उक्त्वा सीतया सहितं रामं मन्त्रवत् उपवासव्रतं ग्राहयति, ततः च निर्गच्छति। बहिः सः अयोध्यायाः राजमार्गान् कुतूहलजनैः वृतान् सागरोपमनिःस्वनान् पश्यति; सिक्तसम्मृष्टाः रथ्याः, समुच्छ्रिताः गृहध्वजाः, सूर्योदयम् आकांक्षन् जनः च वर्ण्यन्ते। जनौघं व्यूहन् इव सः राजकुलं गत्वा राज्ञे ‘कृतम्’ इति निवेदयति; सभासदः उत्थाय तं पूजयन्ति, राजा च जनसमूहं विसृज्य गिरिगुहां सिंहः इव अन्तःपुरं प्रविशति। अन्तिमः वंशस्थश्लोकः चन्द्रोपमया राज्ञः प्रवेशं वर्णयति।
१राज्ञा वसिष्ठस्य प्रेषणम्
१संदिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने।
पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत्॥
२गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन।
श्रेयसे राज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम्॥
३तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।
स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्॥
४उपवासयितुं वीरं मन्त्रविन्मन्त्रकोविदम्।
ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुधृतव्रतः॥
गतसर्गे राजा दशरथः रामं श्वोभाविनि अभिषेचने संदिश्य स्वयम् एव व्रतस्य आदेशं दत्तवान्। अस्मिन् सर्गे सः तस्य विधिपूर्वकं सम्पादनं पुरोहिताय समर्पयति। रामं संदिश्य नृपतिः पुरोहितं वसिष्ठं समाह्वयत् इदम् अब्रवीत् च — ‘तपोधन, अद्य एव गच्छ; काकुत्स्थं वध्वा सह यतव्रतम् उपवासं कारय, श्रेयसे राज्यलाभाय च।’ अत्र ‘श्रेयसे’ इति पदेन विघ्नशान्तिः, ‘राज्यलाभाय’ इति पदेन अभिषेकस्य सिद्धिः च उद्दिश्यते; उभयम् अपि व्रतस्य फलम्। वेदविदां वरः वसिष्ठः ‘तथा’ इति राजानम् उक्त्वा स्वयम् एव रामनिवेशनं प्रति प्रस्थितः। मन्त्रविदं मन्त्रकोविदं वीरं रामम् उपवासयितुं सुधृतव्रतः सः ब्राह्मं युक्तं रथवरम् आस्थाय प्रययौ। ‘स्वयम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — कुलगुरुः शिष्यं प्रति स्वयम् एव गच्छति, न तु तम् आह्वयति; एषा आचार्यस्य स्नेहमयी मर्यादा। ‘ब्राह्मं रथवरम्’ इति पदेन ब्राह्मणस्य आरोहणयोग्यः, मङ्गलचिह्नैः युक्तः रथः उच्यते; सः च युक्तः, अर्थात् अश्वैः पूर्वम् एव योजितः, यतः विलम्बः न सह्यः।
In the last sarga King Daśaratha had told Rāma of the next day's consecration and himself laid down the vow he must keep; in this one he entrusts the proper performance of that vow to the family priest. Having instructed Rāma, the king summoned his house-priest Vasiṣṭha and said, "Go now, you whose wealth is austerity, and have Kākutstha keep a fast today under strict vow, together with his wife, for his welfare and for the winning of the kingdom." Welfare here means the warding off of obstacles, and the winning of the kingdom the success of the consecration: both are the fruit of the vow. Vasiṣṭha, best of those who know the Veda, answered the king, "So be it," and set out himself for Rāma's house. Firm in his own vows, he mounted a fine chariot fit for a brāhmaṇa, already yoked, since there was no time to lose, and went to put the hero through his fast — Rāma, who knew the sacred formulas and was skilled in counsel. That he went himself is significant: the family teacher goes to his pupil rather than summoning him, an affectionate courtesy on the teacher's part.
२रामेण गुरोः सत्कारः
५स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्।
तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः॥
६तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमम्।
मानयिष्यन्स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात्॥
७अभ्येत्य त्वरमाणोऽथ रथाभ्याशं मनीषिणः।
ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम्॥
८स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च।
प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच पुरोहितः॥
मुनिसत्तमः रामभवनं प्राप्य — यत् पाण्डुराणाम् अभ्राणां घनप्रभम् इव शुभ्रम् आसीत् — रथेन एव तिस्रः कक्ष्याः विवेश। तम् आगतम् ऋषिं श्रुत्वा रामः त्वरन् इव ससंभ्रमः मानार्हं तं मानयिष्यन् निवेशनात् बहिः निश्चक्राम। त्वरमाणः सः मनीषिणः रथाभ्याशम् अभ्येत्य स्वयम् एव तं परिगृह्य रथात् अवतारयामास। अत्र राज्ञः पुत्रः युवराजपदे अभिषेक्तव्यः अपि सन् गुरोः रथस्य समीपं स्वयं धावति, स्वहस्तेन च तम् अवतारयति — एतेन रामस्य विनयः दर्श्यते। तं प्रश्रितं दृष्ट्वा पुरोहितः संभाष्य अभिप्रसाद्य च प्रियार्हं रामं हर्षयन् इदम् उवाच। ‘प्रियार्हम्’ इति पदेन इदम् उच्यते यत् रामः प्रियवचनस्य एव योग्यः, न कठोरस्य। ‘तिस्रः कक्ष्याः रथेन एव विवेश’ इति पदेन वसिष्ठस्य असाधारणं गौरवं सूचितम् — अन्येषां कृते रथः बहिः एव स्थाप्यते, कुलगुरोः तु त्रीणि प्राङ्गणानि रथेन एव अतिक्रम्य गन्तुम् अनुमतिः। ‘संभाष्य अभिप्रसाद्य च’ इति क्रियाद्वयेन पुरोहितः प्रथमं कुशलं पृच्छति, ततः प्रसन्नं करोति।
The best of sages reached Rāma's house, which shone like a mass of white cloud, and drove in his chariot through three courtyards — a mark of his exceptional honour, for others left their chariots outside, but the family teacher was allowed to pass all three courts in his. Hearing that the sage had come, Rāma hurried out of his house in some excitement to honour one so worthy of honour. He came quickly to the chariot of that wise man, took hold of him with his own hands and helped him down. The king's son, about to be consecrated heir-apparent, ran to his teacher's chariot himself and helped him down with his own hand, which shows his humility. Seeing him so deferential, the priest greeted him, first asking after his welfare and then putting him at ease, and spoke to gladden Rāma, who deserved only kind words.
३उपवासव्रतस्य दीक्षा
९प्रसन्नस्ते पिता राम यत्त्वं राज्यमवाप्स्यसि।
उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया॥
१०प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः।
पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा॥
११इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम्।
मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं शुचिः॥
१२ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः।
अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात्॥
१३सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः।
सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः॥
‘राम, ते पिता प्रसन्नः; त्वं राज्यम् अवाप्स्यसि। अद्य भवान् सीतया सह उपवासं करोतु। प्रातः हि नराधिपः पिता दशरथः प्रीत्या त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति, यथा नहुषः ययातिम् अभ्यषिञ्चत्।’ इति उक्त्वा सः शुचिः मुनिः तदा रामं वैदेह्या सहितं यतव्रतम् उपवासं मन्त्रवत् कारयामास। ‘मन्त्रवत्’ इति पदेन इदं सूच्यते यत् इदं व्रतं न केवलम् आहारत्यागः, अपि तु मन्त्रोच्चारणपूर्वकः विधिः। ततः रामेण यथावत् अर्चितः सः राज्ञः गुरुः काकुत्स्थम् अभ्यनुज्ञाप्य रामनिवेशनात् निर्गतः। रामः अपि तत्र प्रियंवदैः सुहृद्भिः सह आसीनः, तैः सभाजितः, तान् सर्वशः अनुज्ञाप्य अन्तः विवेश। नहुषययात्योः उपमा अत्र सार्थिका — पिता पुत्रं युवराजं करोति इति पौराणिकं दृष्टान्तम् अनुसृत्य वसिष्ठः मङ्गलम् आशास्ते। ‘शुचिः’ इति पदेन वसिष्ठस्य आत्मशुद्धिः उच्यते, यतः अशुचिः आचार्यः व्रतं न ग्राहयेत्। ‘यथावत् अर्चितः’ इति पदेन रामेण पाद्यार्घ्यादिभिः विधिवत् पूजा कृता इति ज्ञायते। ‘ताननुज्ञाप्य सर्वशः’ इति च — रामः सुहृदः न उपेक्षते, प्रत्येकम् अनुमतिं गृहीत्वा एव अन्तः प्रविशति; एषा तस्य लोकसंग्रहशीलता।
"Rāma, your father is pleased with you; you will receive the kingdom. Keep the fast today with Sītā. For tomorrow morning your father, King Daśaratha, will lovingly consecrate you as heir-apparent, as Nahuṣa consecrated Yayāti." The comparison is apt: following that old example of a father who made his son heir, Vasiṣṭha wishes Rāma good fortune. Having said this, the pure sage had Rāma and Vaidehī undertake the fast under strict vow, with the proper mantras — for this vow was not merely going without food but a rite performed with sacred formulas, and only a teacher who was himself pure could give it. Then the king's teacher, duly honoured by Rāma with water for his feet and the other customary offerings, took leave of Kākutstha and left the house. Rāma sat for a while with his friends, who spoke kindly to him and did him honour; then he took leave of each of them and went inside, for he never neglected his friends and entered only after taking leave of every one of them.
४अयोध्यायाः राजमार्गशोभा
१४हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ।
यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः॥
१५स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशनात्।
निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम्॥
१६वृन्दवृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः।
बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः॥
१७जनवृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवृतस्तदा।
बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निःस्वनः॥
१८सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तथा च वनमालिनी।
आसीदयोध्या तदहः समुच्छ्रितगृहध्वजा॥
१९तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाकुलो जनः।
रामाभिषेकमाकांक्षन्नाकांक्षन्नुदयं रवेः॥
तदा हृष्टैः नरैः नारीभिः च युतं रामवेश्म तथा बभौ यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः। राजभवनप्रख्यात् तस्मात् रामनिवेशनात् निर्गत्य वसिष्ठः जनसंवृतं मार्गं ददर्श। अयोध्यायां समन्ततः राजमार्गाः वृन्दवृन्दैः कुतूहलजनैः वृताः अभिसम्बाधाः अभवन्। जनवृन्दानाम् ऊर्मिवत् संघर्षेण यः हर्षस्वनः उत्थितः, तेन वृतस्य राजमार्गस्य निःस्वनः सागरस्य इव बभूव। तस्मिन् दिने सिक्ताः सम्मृष्टाः च रथ्याः, वनमालाभिः अलंकृता, समुच्छ्रितगृहध्वजा च अयोध्या आसीत्। स्त्रीभिः बालैः च आकुलः अयोध्यानिलयः जनः रामाभिषेकम् आकांक्षन् रवेः उदयम् एव आकांक्षत्। अत्र कविः नगरस्य उत्साहं समुद्रोपमया वर्णयति; ‘सूर्योदयम् आकांक्षन्’ इति पदेन रात्रेः दीर्घता जनानां च अधैर्यं सूच्येते। सरोवरोपमा अत्र सार्थिका — यथा विकसितकमलं सरः मत्तपक्षिभिः शोभते, तथा रामभवनं हृष्टैः स्त्रीपुरुषैः। ‘वृन्दवृन्दैः’ इति द्विरुक्त्या जनानां राशयः राशयः इति आधिक्यम् उच्यते। ‘अभिसम्बाधाः’ इति पदेन मार्गाणां सङ्कीर्णता, ‘सागरस्य इव निःस्वनः’ इति उपमया च कोलाहलस्य गाम्भीर्यं दर्शितम्। ‘सिक्तसम्मृष्टरथ्या’ इति पदेन मार्गाः जलेन सिक्ताः सम्मार्जिताः च इति उच्यते; ‘वनमालिनी’ इति पत्रपुष्पमालाभिः अलंकृता इति। एवं कविः नगरस्य बाह्यां सज्जां जनानाम् आन्तरम् औत्सुक्यं च समानरूपेण वर्णयति।
Rāma's house, full of happy men and women, was as lovely as a lake of blossoming lotuses alive with joyful birds. Coming out of that house, which was like a royal palace, Vasiṣṭha saw the road crowded with people. All over Ayodhyā the royal highways were packed with throng upon throng of curious people, so thick that they were jammed tight. As the waves of the crowd surged against one another, a roar of joy went up, and the noise of the highway was like the noise of the sea. That day the streets of Ayodhyā were watered and swept, the city was hung with garlands of leaves and flowers, and flags flew high on its houses. All the people of Ayodhyā, women and children too, longing for Rāma's consecration, longed for the sun to rise — words that tell us how long the night seemed and how impatient they were. So the poet describes the outward adornment of the city and the inward eagerness of its people together, comparing the crowd's enthusiasm to the ocean.
५पुरोहितस्य राजभवनगमनम्
२०प्रजालंकारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम्।
उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम्॥
२१एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः।
व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ॥
२२सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य च।
समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः॥
२३तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः।
पप्रच्छ स्वमतं तस्मै कृतमित्यभिवेदयत्॥
प्रजानाम् अलंकारभूतं जनस्य आनन्दवर्धनं च तम् अयोध्यामहोत्सवं द्रष्टुं जनः उत्सुकः अभूत्। एवं तं जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः तं जनौघं व्यूहन् इव शनैः शनैः अतिक्रम्य राजकुलं ययौ। सितानाम् अभ्राणां शिखरप्रख्यं प्रासादम् अधिरुह्य सः नरेन्द्रेण समीयाय, यथा शक्रेण बृहस्पतिः। तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य नृपः राजासनं हित्वा उत्थाय तस्मै स्वमतं पप्रच्छ; वसिष्ठः च ‘कृतम्’ इति अभ्यवेदयत्। अत्र बृहस्पतिशक्रयोः उपमा अनुरूपा — गुरुः पुरोहितः च राज्ञः बलम्, यथा देवगुरुः इन्द्रस्य। राजा तु आसनं त्यक्त्वा एव गुरुं प्रत्युद्गच्छति; एतेन पुरोहितस्य गौरवं प्रकाश्यते। ‘प्रजालंकारभूतम्’ इति पदेन उत्सवः प्रजानाम् आभरणम् इव गण्यते; ‘आनन्दवर्धनम्’ इति च तस्य फलम्। ‘व्यूहन् इव’ इति पदेन इदम् उच्यते यत् पुरोहितः बलेन न मार्गं करोति, अपि तु तस्य आगमनमात्रेण जनाः स्वयम् एव पार्श्वे भवन्ति।
The people were eager to see that great festival of Ayodhyā, which was like an ornament to the citizens and a source of growing joy. The priest passed slowly along the crowded highway, seeming to part the flood of people — not forcing a way, for at his mere approach the people stood aside of their own accord — and so reached the royal palace. He climbed up into the palace, which rose like a peak of white cloud, and joined the lord of men, as Bṛhaspati joins Indra: the teacher and priest is the king's strength, as the teacher of the gods is Indra's. Seeing him come, the king rose from his throne to meet him — which shows the honour due to the priest — and asked him whether his wish had been carried out; Vasiṣṭha told him that it had been done.
६सभायाः विसर्जनम्, राज्ञः अन्तःपुरप्रवेशः
२४तेन चैव तदा तुल्यं सहासीनाः सभासदः।
आसनेभ्यः समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम्॥
२५गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम्।
विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव॥
२६तदग्र्यवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्।
व्यदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः शशीव तारागणसंकुलं नभः॥
तेन राज्ञा तुल्यम् एव तदा सहासीनाः सभासदः अपि आसनेभ्यः समुत्तस्थुः, पुरोहितं पूजयन्तः। गुरुणा अभ्यनुज्ञातः राजा तं मनुजौघं विसृज्य गिरिगुहाम् इव सिंहः अन्तःपुरं विवेश। अग्र्यवेषाभिः प्रमदाभिः आकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं तत् निवेशनं स्वशोभया चारु व्यदीपयन् पार्थिवः तत् प्रविवेश, यथा तारागणसंकुलं नभः शशी। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, चतुष्पादः च; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनम् इति वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। चन्द्रोपमया राज्ञः सौम्यता, सिंहोपमया च तस्य ऐश्वर्यं दर्शितम्; उभे उपमे एकस्मिन् एव प्रसङ्गे प्रयुक्ते। ‘तेन तुल्यम्’ इति पदेन इदं सूच्यते यत् सभासदः राज्ञा सह एकस्मिन् एव क्षणे उत्तिष्ठन्ति; पुरोहितस्य गौरवे सर्वेषां समानः आदरः। एवम् अयं सर्गः व्रतस्य सम्पादनं नगरस्य सज्जां च दर्शयित्वा समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामस्य नियमः पुर्याः च अलंकारः विस्तरेण वर्ण्येते।
As the king rose, all the councillors sitting with him rose from their seats at the same moment, honouring the priest; all showed him equal respect. Then, with his teacher's leave, the king dismissed the crowd and entered his inner apartments, as a lion enters a mountain cave. Lighting up with his own splendour that dwelling, which was like great Indra's palace and thronged with women in the finest attire, the king went in as the moon enters a sky crowded with stars. The lion shows the king's majesty, the moon his gentleness, both images set in the same moment. The last verse is cast in a longer metre, as is Vālmīki's custom at the close of a sarga. So the sarga ends with the vow undertaken and the city made ready; the next describes at length Rāma's observance and the adornment of the city.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२६ पदानि
काकुत्स्थ
५.२
ककुत्स्थवंशजः — रामः
- सन्धिः
- ककुत्स्थ + अण् → काकुत्स्थ — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- ककुत्स्थस्य अपत्यम् पुमान् — तद्धितः (अपत्यार्थे अण्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कारय’ इत्यस्य कर्म)
यतव्रत
५.२
दृढनियमः, व्रतपालने संयतः
- सन्धिः
- यत + व्रत → यतव्रत — स्वरसन्धिः नास्ति; पूर्वपदं ‘यम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- समासः
- यतं (संयतं) व्रतं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘काकुत्स्थम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वेदविद्
५.३
वेदज्ञः, श्रुतिपारगः
- सन्धिः
- वेद + विद् → वेदविद् — स्वरसन्धिः नास्ति; उत्तरपदं ‘विद्’ धातोः क्विप्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- वेदं वेत्ति इति वेदवित् — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘वरः’ इत्यस्य शेषे)
सुधृतव्रत
५.४
दृढनियमः, सम्यक् गृहीतव्रतः
- सन्धिः
- सु + धृत + व्रत → सुधृतव्रत — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘सु’ इति प्रादिः
- समासः
- सुष्ठु धृतं व्रतं येन सः — प्रादिगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वसिष्ठस्य विशेषणम्)
पाण्डुराभ्रघनप्रभ
५.५
श्वेतमेघपुञ्जसदृशकान्ति
- सन्धिः
- पाण्डुर + अभ्र → पाण्डुराभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पाण्डुराणाम् अभ्राणां घनस्य इव प्रभा यस्य तत् — बहुव्रीहिगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामभवनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ससंभ्रम
५.६
सादरम् उतावलीयुक्तः, आदरजनितवेगः
- सन्धिः
- स (सह) + संभ्रम → ससंभ्रम — सहार्थे ‘स’ आदेशः; ‘संभ्रम’ इति सम् + भ्रम् घञन्तम्
- समासः
- संभ्रमेण सह वर्तते इति ससंभ्रमः — सहार्थे बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मानार्ह
५.६
पूजायोग्यः, सम्माननीयः
- सन्धिः
- मान + अर्ह → मानार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मानम् अर्हति इति मानार्हः — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रथाभ्याश
५.७
रथस्य समीपम्, रथान्तिकम्
- सन्धिः
- रथ + अभ्याश → रथाभ्याश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रथस्य अभ्याशः (समीपम्) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अभ्येत्य’ इत्यस्य कर्म)
प्रश्रित
५.८
विनीतः, नम्रः
- सन्धिः
- प्र + श्रित → प्रश्रित — स्वरसन्धिः नास्ति; प्र-उपसर्गपूर्वात् ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — प्रादिपूर्वं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘एनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रियार्ह
५.८
प्रियवचनस्य योग्यः
- सन्धिः
- प्रिय + अर्ह → प्रियार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रियम् अर्हति इति प्रियार्हः — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
यौवराज्य
५.१०
युवराजपदम्, यौवराज्याधिकारः
- सन्धिः
- युवराज + ष्यञ् → यौवराज्य — आदिवृद्धिः (उ → औ), अन्त्यस्वरलोपश्च
- समासः
- युवराजस्य भावः कर्म वा — तद्धितः (भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अभिषेक्ता’ इत्यस्य विषयः)
मन्त्रवत्
५.११
मन्त्रोच्चारणपूर्वकम्, विधिवत्
- सन्धिः
- मन्त्र + वति → मन्त्रवत् — स्वरसन्धिः नास्ति; सादृश्यार्थे वतिप्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — वत्यन्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
प्रियंवद
५.१३
मधुरभाषी, प्रियवक्ता
- सन्धिः
- प्रियम् + वद → प्रियंवद — मकारस्य अनुस्वारः (मुमागमसहितः खच्प्रत्ययः)
- समासः
- प्रियं वदति इति प्रियंवदः — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘सुहृद्भिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मत्तद्विजगण
५.१४
उन्मत्तपक्षिसमूहयुक्तम्
- सन्धिः
- मत्त + द्विज + गण — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘द्विज’ इति द्विः + जन् इत्यस्मात्
- समासः
- मत्तानां द्विजानां (पक्षिणां) गणः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
जनसंवृत
५.१५
जनैः व्याप्तः, भीडाकुलः
- सन्धिः
- जन + संवृत → जनसंवृत — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘संवृत’ इति सम् + वृ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- समासः
- जनैः संवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जनवृन्दोर्मि
५.१७
जनसमूहरूपाः तरङ्गाः
- सन्धिः
- जनवृन्द + ऊर्मि → जनवृन्दोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
- समासः
- जनवृन्दानाम् ऊर्मयः — षष्ठीतत्पुरुषः; समग्रं पदं ‘जनवृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवृतः’ इति बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजमार्गस्य’ इति विषये विशेषणम्)
समुच्छ्रितगृहध्वज
५.१८
यस्याः गृहेषु उन्नताः ध्वजाः उच्छ्रिताः
- सन्धिः
- समुच्छ्रित + गृह + ध्वज — सम् + उद् + श्रि इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः, छकारागमश्च
- समासः
- समुच्छ्रिताः गृहेषु ध्वजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
सस्त्रीबालाकुल
५.१९
स्त्रीबालसहितः, समग्रः जनसमूहः
- सन्धिः
- बाल + आकुल → बालाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘स’ इति सहार्थे
- समासः
- स्त्रीभिः बालैः च सह आकुलः — सहार्थे बहुव्रीहिगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महोत्सव
५.२०
महान् समारोहः
- सन्धिः
- महा + उत्सव → महोत्सव — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महान् उत्सवः — कर्मधारयः (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘द्रष्टुम्’ इत्यस्य कर्म)
जनौघ
५.२१
जनप्रवाहः, महती भीडा
- सन्धिः
- जन + ओघ → जनौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- जनानाम् ओघः (प्रवाहः) — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘व्यूहन्’ इत्यस्य कर्म)
सिताभ्रशिखरप्रख्य
५.२२
श्वेतमेघशिखरसदृशः
- सन्धिः
- सित + अभ्र → सिताभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सितानाम् अभ्राणां शिखरम् इव प्रख्यः (सदृशः) यः सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रासादम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनुजौघ
५.२५
मनुष्याणां समूहः
- सन्धिः
- मनुज + ओघ → मनुजौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- मनुजानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘मनुज’ इति मनोः जातः इति उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘विसृज्य’ इत्यस्य कर्म)
अग्र्यवेषप्रमदाजनाकुल
५.२६
उत्तमवेषधारिणीभिः रमणीभिः व्याप्तम्
- सन्धिः
- प्रमदाजन + आकुल → प्रमदाजनाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘अग्र्य’ इति अग्र + यत्
- समासः
- अग्र्यः वेषः यासां तासां प्रमदाजनैः आकुलम् — बहुव्रीहिगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निवेशनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महेन्द्रवेश्मप्रतिम
५.२६
देवराजस्य भवनतुल्यम्
- सन्धिः
- महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- महेन्द्रस्य वेश्मनः प्रतिमम् (सदृशम्) — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘निवेशनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यदीपयंश्चारु
५.२६
प्रकाशयन्, स्वकान्त्या उद्भासयन्
- सन्धिः
- व्यदीपयन् + चारु → व्यदीपयंश्चारु — नकारस्य अनुस्वारः, ततः श्चुत्वसदृशः रुत्वविधिः (न् + च् → ंश्च); अत्र एव सन्धिः क्लेशकरः, अतः संहितरूपम् उद्धृतम्। मूले ‘वि + अदीपयत्’ इत्यत्र यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — वि-उपसर्गपूर्वात् ‘दीप्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पार्थिवः’ इत्यस्य विशेषणम्)