रामस्य नियमः पुर्याश्च सज्जा

गतसर्गे वसिष्ठः रामं सीतां च उपवासव्रतं ग्राहयित्वा निर्गतः। अस्मिन् सर्गे तस्य व्रतस्य रात्रिः, प्रभातस्य च नगरसज्जा वर्ण्येते। पुरोहिते गते रामः स्नातः नियतमानसः च भूत्वा विशालाक्ष्या पत्न्या सह नारायणम् उपागमत्। विधिवत् हविषः पात्रीं शिरसा प्रगृह्य सः महते दैवताय आज्यं ज्वलिते अनले जुहाव। तस्य हविषः शेषं प्राश्य, आत्मनः प्रियम् आशास्य, सुष्ठु आस्तीर्णे कुशसंस्तरे नारायणं देवं ध्यायन्, वाग्यतः नियतमानसः च वैदेह्या सह भूत्वा, नरवरात्मजः विष्णोः श्रीमति आयतने शिश्ये। अत्र ‘महते दैवताय’ इति पदेन विष्णुः एव अभिप्रेतः; गीताप्रेस-भाष्यं च तत्र शेषशायिनं नारायणं निर्दिशति। ‘वाग्यतः’ इति मौनव्रतम्, ‘नियतमानसः’ इति मनःसंयमः, ‘कुशसंस्तरे शयनम्’ इति च दीक्षितस्य विधिः — त्रीणि अपि व्रतस्य अङ्गानि। ‘हविषः पात्रीं शिरसा प्रगृह्य’ इति पदेन हविष्यपात्रं मस्तकम् उन्नीय धृत्वा नमस्कारपूर्वकम् आहुतिः दत्ता इति ज्ञायते। ‘आत्मनः प्रियम् आशास्य’ इति च — हविःशेषभक्षणकाले उपासकः स्वस्य अभीष्टं प्रार्थयते, एषः विधिः। शयनम् अपि न स्वगृहे, अपि तु विष्णोः आयतने एव, येन रात्रिः अपि उपासनामयी भवेत्।

एकयामावशिष्टायां रात्र्यां सः प्रतिविबुध्य वेश्मनः कृत्स्नम् अलंकारविधिं सम्यक् कारयामास। तत्र सूतमागधवन्दिनां सुखाः वाचः शृण्वन् सः पूर्वां संध्याम् उपासीनः सुसमाहितः जजाप। शिरसा प्रणतः सन् सः मधुसूदनं तुष्टाव, विमलक्षौमसंवीतः च द्विजान् वाचयामास। तेषां पुण्याहघोषः गम्भीरः मधुरः च तदा तूर्यघोषानुनादितः सन् अयोध्यां पूरयामास। अत्र क्रमः विशेषेण द्रष्टव्यः — प्रबोधः, गृहालंकारः, वन्दिनां स्तुतिश्रवणम्, संध्योपासना, जपः, विष्णुस्तवनम्, ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचनम् इति; एषः एव दीक्षितस्य प्रातःकालिकः विधिः। ‘विमलक्षौमसंवीतः’ इति पदेन शुद्धं कौशेयवस्त्रं धृतम् इति उच्यते। ‘एकयामावशिष्टायाम्’ इति पदेन त्रिषु यामेषु अतीतेषु चतुर्थे यामे एव प्रबोधः इति उच्यते; एषः ब्राह्मः मुहूर्तः, व्रतिनां प्रबोधकालः। ‘वेश्मनः अलंकारविधिम्’ इति पदेन सः स्वभवनस्य सज्जां सेवकान् कारयति। सूताः वंशकीर्तनं कुर्वन्ति, मागधाः स्तुतिं गायन्ति, वन्दिनः च बिरुदानि पठन्ति — त्रयः अपि राजकुलस्य प्रभातिकाः। पुण्याहवाचनध्वनिः वाद्यघोषेण मिलित्वा समग्रां नगरीं व्याप्नोति; एतेन बाह्यजगत् अपि उत्सवं प्रविशति।

वैदेह्या सह कृतोपवासं राघवं श्रुत्वा सर्वः अयोध्यानिलयः जनः प्रमुदितः अभवत्। ततः सर्वः पौरजनः रामाभिषेचनं श्रुत्वा, रजनीं प्रभाताम् एव दृष्ट्वा, पुरीं पुनः शोभयितुं प्रववृते। सिताभ्राणां शिखरम् इव आभा येषां तेषु देवतायतनेषु, चतुष्पथेषु, रथ्यासु, चैत्येषु, अट्टालकेषु, नानापण्यसमृद्धेषु वणिजाम् आपणेषु, कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु, सर्वासु सभासु, आलक्षितेषु वृक्षेषु च — सर्वत्र ध्वजाः साधु समुच्छ्रिताः, पताकाः च अभवन्। अत्र कविः नगरस्य सर्वाणि स्थानानि क्रमेण गणयति — देवालयः, मार्गः, चत्वरम्, अट्टालिका, आपणः, गृहम्, सभा, वृक्षः इति; एतेन उत्सवस्य व्यापकता दर्श्यते। ध्वजपताकयोः भेदः अपि सूच्यः — ध्वजः दण्डोपरि स्थिरः, पताका तु वायुना चलन्ती। अत्र च द्रष्टव्यं यत् नगरं पूर्वदिने एव सज्जितम् आसीत् (तृतीयसर्गे), तथापि पौराः ‘पुनः’ शोभां कुर्वन्ति — उत्साहः न शाम्यति, प्रत्युत वर्धते। ‘आलक्षितेषु वृक्षेषु’ इति पदेन मार्गपार्श्वे दृश्यमानाः वृक्षाः अपि ध्वजैः अलंकृताः इति उच्यते। ‘नानापण्यसमृद्धेषु आपणेषु’ इति वाणिज्यस्य, ‘कुटुम्बिनां श्रीमत्सु भवनेषु’ इति गृहस्थानां समृद्धिः सूच्यते; एतेन अयोध्यायाः ऐश्वर्यम् अपि प्रसङ्गात् वर्णितं भवति।

नटनर्तकसङ्घानां गायतां गायकानां च मनःकर्णसुखाः वाचः जनता ततः ततः शुश्राव। जनाः परस्परं रामाभिषेकयुक्ताः एव कथाः चक्रुः; रामाभिषेके सम्प्राप्ते सति चत्वरेषु गृहेषु च सा एव चर्चा। गृहद्वारेषु सङ्घशः क्रीडमानाः बालाः अपि रामाभिषवसंयुक्ताः एव मिथः कथाः चक्रुः। पौरैः रामाभिषेचने कृतपुष्पोपहारः धूपगन्धाधिवासितः च श्रीमान् राजमार्गः कृतः। निशागमनशङ्कया प्रकाशकरणार्थं च तैः सर्वशः रथ्यासु अनु दीपवृक्षाः स्थापिताः। अत्र बालानाम् अपि तत्र एव चर्चा इति वर्णनेन कविः उत्सवस्य सार्वत्रिकतां दर्शयति; ‘दीपवृक्षाः’ इति पदेन शाखावत् बहुभिः दीपाधारैः युक्ताः स्तम्भाः उच्यन्ते। ‘ततः ततः’ इति पदेन ध्वनिः एकस्मात् स्थानात् न, अपि तु सर्वेभ्यः दिग्भ्यः श्रूयते इति उच्यते। ‘मिथः कथाः चक्रुः’ इति द्विः प्रयुक्तम् — प्रथमं प्रौढानां विषये, ततः बालानाम्; एतेन कविः दर्शयति यत् उत्सवः न केवलं राजकीयः, अपि तु सर्वेषां हृदयगतः। ‘कृतपुष्पोपहारः धूपगन्धाधिवासितः’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां दृष्टिसुखं घ्राणसुखं च सूचितम्। दीपवृक्षस्थापने कारणम् अपि स्पष्टम् उक्तम् — अभिषेकः दीर्घः स्यात्, रात्रिः च भवेत् इति शङ्कया।

एवं पुरस्य अलंकारं कृत्वा ते पुरवासिनः रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् आकांक्षमाणाः, चत्वरेषु सभासु च सङ्घशः समेत्य, मिथः कथयन्तः जनाधिपं प्रशशंसुः — ‘अहो, अयम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः राजा महात्मा, यः स्वम् आत्मानं वृद्धं ज्ञात्वा रामं राज्ये अभिषेक्ष्यति। वयं सर्वे अनुगृहीताः स्मः, यत् नः रामः महीपतिः चिराय गोप्ता भविता — सः हि दृष्टलोकपरावरः। अनुद्धतमनाः, विद्वान्, धर्मात्मा, भ्रातृवत्सलः च सः; यथा भ्रातृषु स्निग्धः, तथा अस्मासु अपि राघवः। धर्मात्मा अनघः राजा दशरथः चिरं जीवतु, यस्य प्रसादेन अभिषिक्तं रामं वयं द्रक्ष्यामः।’ अत्र पौराणां वचने द्वे एव वस्तुनी — राज्ञः त्यागः, रामस्य च समदर्शिता। ‘दृष्टलोकपरावरः’ इति पदेन रामः लोकस्य उत्कृष्टम् अपकृष्टं च ज्ञातवान् इति उच्यते, यत् शासकस्य प्रधानं गुणम्। पौराणां प्रशंसायाः क्रमः अपि लक्षणीयः — प्रथमं राज्ञः महात्म्यं यत् सः स्वस्य वार्धक्यं स्वयम् एव स्वीकृत्य पुत्रे भारम् अर्पयति; ततः स्वस्य सौभाग्यं यत् ईदृशः गोप्ता लब्धः; ततः रामस्य गुणाः; अन्ते च राज्ञे दीर्घायुष्याशीर्वादः। ‘यथा भ्रातृषु स्निग्धः, तथा अस्मासु अपि’ इति वाक्येन प्रजाः स्वान् रामस्य कुटुम्बम् एव मन्यन्ते — एषः एव रामराज्यस्य मूलभावः। ‘अनघः’ इति विशेषणं दशरथस्य निष्पापत्वं सूचयति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु करुणरसस्य पृष्ठभूमिः भविष्यति।

एवंविधं कथयतां पौराणां वचनं परे अपि अशृण्वन् — दिग्भ्यः विश्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ताः जानपदाः जनाः। ते तु रामाभिषेचनं द्रष्टुं दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ताः, ते च जानपदाः जनाः रामस्य पुरीं पूरयामासुः। विसर्पद्भिः तैः जनौघैः तत्र यः निःस्वनः शुश्रुवे, सः पर्वसु उदीर्णवेगस्य सागरस्य निःस्वनः इव आसीत्। ततः तत् इन्द्रक्षयसंनिभं पुरं, दिदृक्षुभिः उपागतैः जानपदैः समन्ततः सस्वनम् आकुलं सत्, समुद्रयादोभिः अर्णवोदकम् इव बभौ। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनम् इति वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। समुद्रोपमा अस्मिन् सर्गे द्विः प्रयुक्ता — प्रथमं शब्दसाम्ये, ततः जलजन्तुभिः पूर्णस्य जलस्य साम्ये। एवम् आनन्दस्य शिखरे सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे मन्थरा प्रासादात् एतम् एव उत्सवं दृष्ट्वा कथायाः गतिं विपरीतां करिष्यति। ‘विश्रुतवृत्तान्ताः’ इति पदेन वार्ता जनपदेषु अपि प्रसृता इति उच्यते; ‘दिग्भ्यः’ इति द्विः प्रयुक्तेन च सर्वासु दिक्षु व्याप्तिः दर्शिता।