अयोध्याकाण्डम् — सप्तमः सर्गः
मन्थरया प्रासादात् उत्सवमय्याः अयोध्यायाः दर्शनम्, धात्र्याः रामाभिषेकवार्ताश्रवणम्, कैकेय्याः भेदवचनैः प्रबोधनम्, कैकेय्या तु हर्षेण आभरणदानं वरप्रदानप्रस्तावश्च
अस्मिन् सर्गे रामाभिषेकस्य वार्ता प्रथमवारं कैकेय्याः अन्तःपुरं प्रविशति। कैकेय्याः पितृकुलात् आगता ज्ञातिदासी मन्थरा यदृच्छया चन्द्रसंकाशं प्रासादम् आरुह्य उत्सवमयीम् अयोध्यां पश्यति — सिक्तराजपथां, कमलोत्पलकीर्णां, पताकाध्वजालंकृतां, ब्रह्मघोषनिनादितां, प्रहृष्टजनाकीर्णाम्। विस्मिता सा रामस्य धात्रीं पृच्छति, धात्री च हर्षेण विदीर्यमाणा कथयति — ‘श्वः पुष्ययोगे राजा दशरथः रामं यौवराज्येन अभिषेक्ता।’ तत् श्रुत्वा कुब्जा अमर्षिता प्रासादात् अवरुह्य शयानां कैकेयीं प्रबोधयति — ‘उत्तिष्ठ मूढे, भयं त्वाम् अभिवर्तते; तव सौभाग्यम् उष्णकाले नद्याः स्रोतः इव चलम्।’ कैकेयी विषण्णा सती कारणं पृच्छति; मन्थरा च क्रमेण भेदवाक्यानि वपति — ‘अक्षयं तव विनाशनं प्रवृत्तम्; तव भर्ता धर्मवादी शठः, श्लक्ष्णवादी दारुणः; सः भरतं बन्धुषु अपवाह्य रामं निहतकण्टके राज्ये स्थापयिता; पतिप्रवादेन सः शत्रुः एव, त्वया अङ्केन आशीविषः इव परिधृतः। प्रत्युपेक्षितः सर्पः इव तेन त्वं सपुत्रा कृता; प्राप्तकालं हितं क्षिप्रं कुरु, पुत्रम् आत्मानं मां च त्रायस्व।’ किन्तु कैकेयी तत् श्रुत्वा प्रहृष्टा एव शयनात् उत्तिष्ठति, शारदी चन्द्रलेखा इव, कुब्जायै दिव्यम् आभरणं प्रयच्छति, वदति च — ‘रामे भरते च मम कोऽपि विशेषः नास्ति; एतत् परमं प्रियम् आख्यातम्; अतः ते परं वरं प्रददामि, तं वृणु।’ एषः एव वरप्रस्तावः अग्रिमयोः सर्गयोः विपर्ययस्य बीजम्।
१ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्या तु सहोषिता।
प्रासादं चन्द्रसंकाशमारुरोह यदृच्छया॥
२सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकमलोत्पलाम्।
अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत॥
३पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलंकृताम्।
सिक्तां चन्दनतोयैश्च शिरःस्नातजनैर्युताम्॥
४माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।
शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनादिताम्॥
५सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषनिनादिताम्।
प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्॥
६हृष्टप्रमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।
अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता॥
पूर्वसर्गे रामाभिषेकस्य घोषणया सा समग्रा अयोध्या उत्सवमयी जाता; पौराः च रात्रौ अपि तस्य एव अभिषेकस्य कथां कथयन्तः आसन्। अयं सर्गः तस्य एव उत्सवस्य विपरीतं फलं सूचयति — यतः एकस्याः दास्याः हृदये सः एव हर्षः ईर्ष्यां जनयति। कैकेय्याः एका ज्ञातिदासी आसीत्; सा कैकेय्याः पितृगृहात् एव आगता, तया सह एव नित्यम् उषिता, मन्थरा इति नाम्ना प्रसिद्धा; कुब्जा इति च कविना पुनः पुनः उच्यते। सा यदृच्छया चन्द्रसंकाशं प्रासादम् आरुरोह। तस्मात् प्रासादात् सा कृत्स्नाम् अयोध्याम् अन्ववैक्षत — सिक्ताः राजपथाः, सर्वत्र विकीर्णानि कमलानि उत्पलानि च। वरार्हाभिः पताकाभिः ध्वजैः च सा नगरी समलंकृता, चन्दनमिश्रितैः तोयैः सिक्ता, शिरःस्नातैः शुचिभिः जनैः च युता। माल्यानि मोदकान् च हस्तेषु धारयद्भिः द्विजेन्द्रैः सा अभिनादिता; देवगृहाणां द्वाराणि सुधया शुक्लानि कृतानि; सर्वाणि वादित्राणि मनोहरं नदन्ति। सम्प्रहृष्टैः जनैः आकीर्णा, ब्रह्मघोषेण निनादिता, प्रहृष्टैः वरहस्तिभिः अश्वैः च युक्ता, सम्प्रणर्दितैः गोवृषैः च शोभिता सा पुरी दृश्यते। हृष्टैः प्रमुदितैः च पौरैः उच्छ्रिताः ध्वजमालाः सर्वत्र विराजन्ते। एतादृशीम् अयोध्यां दृष्ट्वा मन्थरा परं विस्मयम् आगता। कविः इह पुरीं विस्तरेण वर्णयन् न केवलं शोभां कथयति, अपितु आगामिनः विपर्ययस्य पृष्ठभूमिं रचयति; यावती इयं शोभा, तावान् एव अग्रे शोकः भविष्यति इति ध्वन्यते।
In the last sarga the proclamation of Rāma's consecration had turned all Ayodhyā into a festival, and the citizens talked of nothing else even into the night. This sarga shows that same festival bearing the opposite fruit, for the very joy of the city breeds envy in the heart of one servant woman. Kaikeyī had a maid, Mantharā, born in her father's household, who had come with her and lived always at her side; the poet calls her again and again "the hunchback". One day, on a whim, she climbed up to the palace terrace, white as the moon. From there she looked out over all Ayodhyā: its royal roads sprinkled with water, lotuses and water-lilies strewn everywhere, the city decked with costly pennants and banners, wet with sandal-scented water and crowded with people freshly bathed from head to foot. It rang with the voices of eminent brāhmaṇas carrying garlands and sweets; the temple doorways had been whitewashed; every kind of instrument was sounding sweetly. The city was thronged with delighted people and loud with Vedic chanting; its fine elephants and horses were in high spirits and its cattle were lowing, and everywhere the glad citizens had raised strings of flags. Seeing Ayodhyā like this, Mantharā was utterly astonished. In describing the city at such length the poet is not only painting its beauty but building the background for the reversal to come: the greater the splendour now, the greater the grief ahead.
७सा हर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्।
अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा॥
८उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती।
राममाता धनं किं नु जनेभ्यः सम्प्रयच्छति॥
९अतिमात्रं प्रहर्षः किं जनस्यास्य च शंस मे।
कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः॥
१०विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा।
आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघवे श्रियम्॥
११श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन चानघम्।
राजा दशरथो राममभिषेक्ता हि राघवम्॥
तत्र अविदूरे मन्थरा रामस्य धात्रीं स्थितां ददर्श। तस्याः नयनानि हर्षेण उत्फुल्लानि, वपुषि च पाण्डुरं क्षौमवासः शोभते। तां दृष्ट्वा मन्थरा पप्रच्छ — ‘उत्तमेन हर्षेण अभिसंयुक्ता, स्वस्य अर्थे च तत्परा रामस्य माता जनेभ्यः धनं किमर्थं सम्प्रयच्छति? अस्य जनस्य अयम् अतिमात्रः प्रहर्षः कुतः? तत् मे शंस। सम्प्रहृष्टः महीपतिः किं वा कारयिष्यति?’ मन्थरायाः प्रश्नत्रयम् अत्र द्रष्टव्यम् — दानम्, जनहर्षः, राज्ञः संकल्पः इति त्रीणि एव सा पृच्छति; कुब्जायाः बुद्धिः पूर्वम् एव किमपि आशङ्कते इति सूच्यते। हर्षेण विदीर्यमाणा इव धात्री परया मुदा कुब्जायै राघवे समुपस्थितां भूयसीं श्रियम् आचचक्षे — ‘श्वः पुष्यनक्षत्रयोगे राजा दशरथः जितक्रोधम् अनघं राघवं रामं यौवराज्येन अभिषेक्ता।’ अत्र द्रष्टव्यम् — या वार्ता सर्वस्य नगरस्य हर्षहेतुः, सा एव एकस्याः कुब्जायाः हृदये विषम् इव परिणमति; सुखस्य दुःखस्य च मूलं न बाह्यं वस्तु, अपि तु अन्तःकरणस्य प्रवृत्तिः इति कविः दर्शयति। धात्री तु निर्व्याजा, न किञ्चित् आशङ्कमाना, सर्वं यथावत् कथयति — तस्याः एव सरलता अनर्थस्य निमित्तं भवति।
Not far off she saw Rāma's nurse, standing in white silk with her eyes wide with joy, and Mantharā asked her, "Why is Rāma's mother, so full of joy and so intent on some purpose of her own, handing out money to people? Tell me why everyone here is so wildly happy. What is the king, in his great delight, going to do?" She asks three things — about the gifts, the people's joy and the king's plan — and her questions suggest that she already suspects something. The nurse, bursting with happiness, told the hunchback with the greatest delight of the great fortune that had come to Rāghava: "Tomorrow, under the star Puṣya, King Daśaratha will consecrate Rāma, who has conquered anger and is without fault, as heir-apparent." The news that was the cause of joy to the whole city turned to poison in the heart of one hunchbacked woman: the poet shows that joy and sorrow spring not from outward things but from the bent of the heart. The nurse, simple and suspecting nothing, told everything as it was, and her very innocence became the occasion of disaster.
१२धात्र्यास्तु वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता।
कैलासशिखराकारात्प्रासादादवरोहत॥
१३सा दह्यमाना क्रोधेन मन्थरा पापदर्शिनी।
शयानामेव कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्॥
१४उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते।
उपप्लुतमघौघेन नात्मानमवबुध्यसे॥
१५अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे।
चलं हि तव सौभाग्यं नद्याः स्रोत इवोष्णगे॥
धात्र्याः तत् वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रम् एव अमर्षिता जाता, कैलासशिखराकारात् तस्मात् गगनचुम्बिनः प्रासादात् च अवरोहत्। क्रोधेन दह्यमाना, पापदर्शिनी सा मन्थरा शयानाम् एव कैकेयीम् उपेत्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘उत्तिष्ठ मूढे, किं शेषे? भयं त्वाम् अभिवर्तते। अघौघेन उपप्लुता सती त्वम् आत्मानं न अवबुध्यसे। हे अनिष्टे, सुभगाकारे, त्वं सौभाग्येन विकत्थसे; किन्तु उष्णकाले नद्याः स्रोतः इव तव सौभाग्यं चलम् एव।’ इदं मन्थरायाः प्रथमम् आघातवचनम्; सा न तत्क्षणं वार्तां कथयति, अपितु प्रथमं भयम् एव उत्पादयति — एषा एव भेदवाक्यस्य रीतिः। ‘अनिष्टे सुभगाकारे’ इति सम्बोधनद्वयम् अपि मननीयम् — बहिः सुभगा इव दृश्यसे, वस्तुतः तु अनिष्टा असि इति सा कैकेयीम् एव निन्दति, येन सा स्वयम् एव आत्मनः स्थितिं शङ्केत।
When she heard the nurse's words the hunchback could not bear them. She came down at once from that palace, which towered to the sky like a peak of Kailāsa, and, burning with anger and seeing evil everywhere, went to Kaikeyī, who was lying at her ease, and said: "Get up, you fool! Why are you lying there? Danger is closing in on you. You are overwhelmed by a flood of misfortune and cannot see what has become of you. You ill-fated woman who look so fortunate, you boast of your good fortune, but it is as fickle as a river's current in the hot season." This is Mantharā's first blow. She does not tell the news at once; first she stirs up fear, as those who would sow division do. Her two ways of addressing Kaikeyī reproach her — outwardly fortunate, in truth ill-fated — so that Kaikeyī may begin to doubt her own position.
१६एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः।
कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्॥
१७कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं न मन्थरे।
विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्॥
१८मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्।
उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा॥
१९सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्यां हितैषिणी।
विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्॥
पापदर्शिन्या रुष्टया कुब्जया एवं परुषं वचः उक्ता कैकेयी परं विषादम् अगमत्। सा तु कुब्जाम् अब्रवीत् — ‘मन्थरे, कच्चित् क्षेमं न? विषण्णवदनां भृशदुःखितां च त्वां लक्षये।’ अत्र कैकेय्याः स्वभावः प्रकटीभवति — सा न आत्मनः चिन्तां करोति, अपितु दास्याः एव मुखं दृष्ट्वा तस्याः दुःखं पृच्छति; एतावती सरलता एव तस्याः पतनस्य द्वारं भविष्यति। कैकेय्याः तत् मधुराक्षरं वचः श्रुत्वा वाक्यविशारदा मन्थरा क्रोधसंयुक्ता सती वाक्यम् उवाच। तस्याः हितैषिणी इव आत्मानं दर्शयन्ती सा कुब्जा विषण्णतरा भूत्वा, कैकेयीं विषादयन्ती राघवात् च तां भेदयन्ती प्रोवाच। अत्र कविः ‘हितैषिणी’ इति पदं सोपहासं प्रयुङ्क्ते — बाह्ये हितवेषः, अन्तरे तु भेदबुद्धिः; ‘विषादयन्ती’ ‘भेदयन्ती’ इति णिजन्तपदद्वयेन च तस्याः सप्रयत्नम् अनर्थकरणम् एव सूचितम्।
Spoken to so harshly by the angry hunchback, who saw evil everywhere, Kaikeyī was deeply distressed. Yet she said to her, "Mantharā, is all well? Your face is downcast and you look terribly unhappy." Here Kaikeyī's nature shows itself: she does not think of herself but, seeing her maid's face, asks after her sorrow — and this very simplicity will become the doorway to her fall. Hearing Kaikeyī's gentle words, Mantharā, a clever talker, answered in anger. Growing more wretched still, and posing as her well-wisher, the hunchback spoke in order to distress Kaikeyī and turn her against Rāghava. The poet calls her a well-wisher with irony: outwardly she wears the look of concern, inwardly she means to divide, and the words for "making her miserable" and "turning her against him" show that she worked at the harm deliberately.
२०अक्षयं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्।
रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति॥
२१सास्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता।
दह्यमानानलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता॥
२२तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्।
त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदिह न संशयः॥
२३नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः।
उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे॥
‘हे देवि, तव अक्षयं सुमहत् विनाशनं प्रवृत्तम् — राजा दशरथः रामं यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति। अहं दुःखशोकसमन्विता सती अगाधे भये मग्ना अस्मि, अनलेन दह्यमाना इव, त्वद्धितार्थम् एव च इह आगता। हे कैकेयि, तव दुःखेन मम अपि महत् दुःखं भवेत्; तव वृद्धौ मम वृद्धिः — अत्र न संशयः। त्वं नराधिपकुले जाता, महीपतेः महिषी च; तथापि राजधर्माणाम् उग्रत्वं कथं न बुध्यसे?’ मन्थरा प्रथमं स्वस्य नैकट्यं स्थापयति — ‘तव वृद्धौ मम वृद्धिः’ इति; ततः एव राजनीतेः निष्ठुरतां स्मारयति। एषः एव कुटिलवाक्यस्य क्रमः — विश्वासम् उत्पाद्य ततः विषं वपति। ‘अक्षयम्’ इति पदेन च सा वदति यत् एतत् अनर्थं कोऽपि प्रतीकारः न शमयिष्यति; ‘राजधर्माणाम् उग्रत्वम्’ इति च सूचयति यत् राजकुले स्नेहः न प्रमाणम्, अपि तु राज्यलोभः एव सर्वं निर्णयति।
"My lady, a great ruin has begun for you, one that cannot be undone: King Daśaratha is going to consecrate Rāma as heir-apparent. I am sunk in bottomless fear, full of grief and sorrow, burning as if in fire, and I have come here for your good. Kaikeyī, your sorrow would be my great sorrow; when you rise, I rise with you — of that there is no doubt. You were born into a royal house and are the chief queen of a king; how can you not understand how ruthless the ways of kings are?" Mantharā first establishes how close she is to Kaikeyī, and only then reminds her of the harshness of politics; this is the order of crooked speech, first to win trust, then to sow the poison. By calling the ruin irreparable she claims that nothing can remedy it, and by speaking of the harshness of royal duty she suggests that in a royal house affection counts for nothing and the lust for power decides everything.
२४धर्मवादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः।
शुद्धभावेन जानीषे तेनैवमतिसंधिता॥
२५उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्।
अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति॥
२६अपवाह्य तु दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु।
काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके॥
२७शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया।
आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया॥
‘तव भर्ता धर्मवादी एव, किन्तु शठः; श्लक्ष्णवादी एव, किन्तु दारुणः। त्वं तु तं शुद्धभावेन जानीषे, तेन एव एवम् अतिसंधिता असि। सः उपस्थितः सन् त्वयि अनर्थकं सान्त्वं प्रयुङ्क्ते; अद्य तु ते भर्ता कौसल्याम् एव अर्थेन योजयिष्यति। दुष्टात्मा सः भरतं तव बन्धुषु अपवाह्य, काल्ये निहतकण्टके राज्ये रामं स्थापयिता। पतिप्रवादेन सः शत्रुः एव; हितकाम्यया माता इव आचरन् सः, हे बाले, त्वया अङ्केन आशीविषः इव परिधृतः।’ अत्र ‘पतिप्रवादेन’ इति पदं मन्थरायाः कौशलं प्रकटयति — सम्बन्धस्य नाम एव मिथ्या इति सा वदति, येन विश्वासस्य मूलम् एव छिद्यते। ‘भरतं तव बन्धुषु अपवाह्य’ इति च सा तथ्यम् एव उपन्यस्यति, किन्तु तस्य कारणं विपरीतम् एव कल्पयति; सत्यांशेन मिश्रितम् असत्यम् एव अत्यन्तं विश्वसनीयं भवति इति।
"Your husband talks of dharma, but he is a deceiver; he speaks smoothly, but he is cruel. You think his heart is pure, and that is how he has tricked you. He comes to you with empty comfort, but today he will hand the real prize to Kausalyā. That wicked man has sent Bharata away to your kinsfolk, and at daybreak he will set Rāma on a throne with every thorn cleared away. He is your husband in name, but in truth your enemy; while seeming to wish you well like a mother, he is a venomous snake you have been nursing in your lap, child." Calling him a husband only in name shows Mantharā's cunning, for she declares the very bond to be false and so cuts trust off at the root. When she says he sent Bharata away, she states a fact but invents the opposite motive for it, for a lie mixed with a portion of truth is the most believable of all.
२८यथा हि कुर्याच्छत्रुर्वा सर्पो वा प्रत्युपेक्षितः।
राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता॥
२९पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यं सुखोचिता।
रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि॥
३०सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव।
त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने॥
‘प्रत्युपेक्षितः शत्रुः वा सर्पः वा यथा अनर्थं कुर्यात्, तथा एव अद्य राज्ञा दशरथेन सपुत्रा त्वं कृता। हे बाले, नित्यं सुखोचिता त्वं पापेन अनृतसान्त्वेन वञ्चिता; रामं राज्ये स्थापयता तेन त्वं सानुबन्धा हता एव असि। तस्मात्, हे कैकेयि, प्राप्तकालं हितं क्षिप्रं कुरु। हे विस्मयदर्शने, पुत्रं त्रायस्व, आत्मानं त्रायस्व, मां च त्रायस्व।’ एवं मन्थरा भयम्, अपमानम्, आपत्तिं च क्रमेण दर्शयित्वा अन्ते कर्तव्यम् एव उपदिशति; किन्तु किं कर्तव्यम् इति तु सा अद्य न वदति — तत् अग्रिमयोः सर्गयोः प्रकटीभविष्यति। ‘विस्मयदर्शने’ इति सम्बोधनेन च कविः सूचयति यत् कैकेयी तावत्पर्यन्तं विस्मिता एव, न तु क्रुद्धा — मन्थरायाः विषं तस्याः हृदयं न अद्यापि प्राप्तवत्।
"Just as an enemy or a snake that has been ignored will do harm, so King Daśaratha has now dealt with you and your son. Child, you who have always been used to comfort, you have been deceived by his wicked, lying consolations; by setting Rāma on the throne he has destroyed you and all that is yours. So, Kaikeyī, do quickly what the moment demands and what is good for you. Save your son, save yourself, and save me — you who only stare in wonder." So, having laid out in turn the fear, the humiliation and the danger, Mantharā at last urges action; but what action she does not yet say — that will come out in the next two sargas. And by calling Kaikeyī the one who only stares in wonder, the poet hints that she was still merely astonished, not angry; Mantharā's poison had not yet reached her heart.
३१मन्थराया वचः श्रुत्वा शयनात्सा शुभानना।
उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी॥
३२अतीव सा तु संतुष्टा कैकेयी विस्मयान्विता।
दिव्यमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्॥
३३दत्त्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा।
कैकेयी मन्थरां हृष्टा पुनरेवाब्रवीदिदम्॥
आश्चर्यं तु इदम् — मन्थरायाः तत् वचः श्रुत्वा शुभानना कैकेयी शयनात् उत्तस्थौ, किन्तु हर्षसम्पूर्णा, शारदी चन्द्रलेखा इव। सा अतीव संतुष्टा विस्मयान्विता च सती तस्यै कुब्जायै शुभं दिव्यम् आभरणं प्रददौ। तत् आभरणं दत्त्वा हृष्टा सा प्रमदोत्तमा कैकेयी पुनः एव मन्थराम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कविः कैकेय्याः स्वाभाविकं शुद्धं हृदयं दर्शयति — सा रामं प्रति निर्वैरा, अपि तु प्रीता एव आसीत्; यत् मन्थरा अनिष्टं मत्वा कथितवती, तत् कैकेयी परमं प्रियम् एव मन्यते। एतेन अग्रिमे सर्गे मन्थरायाः कोपः सार्थकः भवति, कैकेय्याः च उत्तरकालिकं परिणामं दृष्ट्वा पाठकस्य हृदये करुणा जायते। ‘शारदी चन्द्रलेखा’ इति उपमा च शुभ्रताम्, अमलताम्, वर्धिष्णुतां च सूचयति।
But here is the wonder: when she heard Mantharā's words, the fair-faced Kaikeyī rose from her couch filled with joy, like the crescent moon of autumn — an image of brightness, purity and waxing. Delighted beyond measure and full of wonder, she gave the hunchback a beautiful, heavenly ornament. Having given it, Kaikeyī, best of women, spoke to Mantharā again in her joy. Here the poet shows Kaikeyī's natural, pure heart: she bore Rāma no ill will but loved him, and what Mantharā told her as a disaster she took as the dearest news. This makes Mantharā's rage in the next sarga understandable, and when we see what becomes of Kaikeyī later, it moves the reader to pity.
३४इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यातं परमं प्रियम्।
एतन्मे प्रियमाख्यातं किं वा भूयः करोमि ते॥
३५रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये।
तस्मात्तुष्टास्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति॥
३६न मे परं किंचिदितो वरं पुनः प्रियं प्रियार्ह सुवचं वचोऽमृतम्।
तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु॥
‘हे मन्थरे, इदं तु मह्यं परमं प्रियम् आख्यातम्; एतत् प्रियम् आख्यातवत्यै ते किं वा भूयः करोमि? अहं रामे वा भरते वा कमपि विशेषं न उपलक्षये; तस्मात् राजा रामं राज्ये अभिषेक्ष्यति इति श्रुत्वा तुष्टा एव अस्मि। हे प्रियार्हे, इतः परं मम प्रियं किञ्चित् अपि नास्ति — त्वया उक्तं प्रियं सुवचम् अमृततुल्यं वचः। यतः त्वम् एवं प्रियोत्तरम् अवोचः, अतः ते परं वरं प्रददामि; तं वृणु।’ एवम् अयं सर्गः समाप्यते। ‘रामे वा भरते वा विशेषं न उपलक्षये’ इति कैकेय्याः वचनम् एव अस्य सर्गस्य हृदयम् — इयं स्त्री स्वभावेन निर्वैरा, पुत्रभेदरहिता च आसीत् इति कविः स्पष्टं स्थापयति, येन अग्रिमे परिवर्तने मन्थरायाः एव दोषः निश्चीयते। इदं वरप्रदानवचनम् एव अग्रिमयोः सर्गयोः बीजम् — यत् कैकेयी प्रीत्या ददाति, तत् एव मन्थरा पश्चात् विषम् इव परिणमयिष्यति।
"Mantharā, what you have told me is the best of news. What more can I do for you, who have brought me such welcome tidings? I see no difference between Rāma and Bharata, and so I am glad that the king will consecrate Rāma as king. Nothing could be dearer to me than this, my dear — your words are sweet as nectar. Since you have told me the happiest news of all, I will grant you a boon; choose it." So the sarga ends. Kaikeyī's words "I see no difference between Rāma and Bharata" are its heart: the poet makes it plain that this woman was by nature free of malice and made no distinction between the sons, so that the blame for the change to come falls squarely on Mantharā. This offer of a boon is also the seed of the next two sargas, for what Kaikeyī gives out of love, Mantharā will later turn into poison.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।