अयोध्याकाण्डम् — अष्टमः सर्गः
मन्थरया आभरणत्यागः, कैकेय्या रामगुणप्रशंसा, मन्थरायाः पुनः राजवंशनीतिभयदर्शनम्, रामवनवासस्य प्रथमः प्रस्तावः
पूर्वसर्गान्ते कैकेयी प्रीत्या मन्थरायै आभरणं दत्तवती; अस्मिन् सर्गे मन्थरा तत् आभरणम् उत्सृज्य कोपदुःखसमन्विता पुनः प्रहरति — ‘अस्थाने हर्षः कृतः; शोकसागरमध्यस्थम् आत्मानं न बुध्यसे। सपत्न्याः पुत्रः अरिः एव, तस्य वृद्धिः मृत्युः इव। लक्ष्मणः रामं गतः, शत्रुघ्नः भरतम्; क्रमेण भरतः एव रामस्य प्रतिद्वन्द्वी। कौसल्यां त्वं दासीवत् कृताञ्जलिः उपस्थास्यसि।’ किन्तु कैकेयी तत् श्रुत्वा रामस्य एव गुणान् प्रशंसति — ‘रामः धर्मज्ञः, दान्तः, कृतज्ञः, सत्यवान्, शुचिः, ज्येष्ठः च; अतः यौवराज्यम् अर्हति; सः भ्रातॄन् पितृवत् पालयिष्यति; भरतः अपि वर्षशतात् परं राज्यम् अवाप्स्यति। मम भरतात् अपि भूयः रामः मान्यः; सः कौसल्यातः अपि अधिकं मां शुश्रूषते; रामस्य राज्यं भरतस्य एव राज्यम्।’ तत् श्रुत्वा मन्थरा दीर्घम् उष्णं च विनिःश्वस्य दूरदृष्टिं दर्शयति — ‘राघवः राजा भविष्यति, ततः तस्य पुत्रः; भरतः राजवंशात् एव परिहास्यते। राज्ञः सर्वे सुताः राज्ये न तिष्ठन्ति। रामः अकण्टकं राज्यं प्राप्य भरतं देशान्तरं लोकान्तरं वा नाययिता। संनिकर्षात् हि स्थावरेषु अपि सौहार्दं जायते; इषीकाभिः परिवृतः द्रुमः इव यः समीपे तिष्ठति सः एव रक्ष्यते। सौमित्रिः रामस्य गोप्ता, अतः लक्ष्मणे रामः पापं न करिष्यति; भरते तु कुर्यात्। तस्मात् राजगृहात् एव राघवः वनं गच्छतु।’ अन्ते वंशस्थवृत्तेन सा भयवचनं समापयति — ‘रामे पृथिवीं प्राप्ते भरतः ध्रुवं प्रणष्टः; अतः आत्मजे राज्यं, परस्य च विवासकारणं संचिन्तय।’ अयम् एव वनवासप्रस्तावः अग्रिमे सर्गे वरद्वयरूपेण परिणमिष्यति।
१मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं हि तत्।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता॥
२हर्षं किमर्थमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।
शोकसागरमध्यस्थं नात्मानमवबुध्यसे॥
३मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।
यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत्॥
४शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।
अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्॥
५भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।
तद्विचिन्त्य विषण्णास्मि भयं भीताद्धि जायते॥
पूर्वसर्गान्ते कैकेयी प्रीत्या कुब्जायै दिव्यम् आभरणं दत्त्वा वरम् अपि प्रस्तुतवती। किन्तु मन्थरा तस्याम् अभ्यसूय्य तत् आभरणम् उत्सृज्य, कोपदुःखसमन्विता सती इदं वाक्यम् उवाच — ‘हे बालिशे, अस्थाने हर्षं किमर्थं कृतवती असि? शोकसागरमध्यस्थम् आत्मानं त्वं न अवबुध्यसे। हे देवि, दुःखार्दिता सती अहं त्वां मनसा प्रसहामि; यत्र शोचितव्यं तत्र एव महत् व्यसनं प्राप्य त्वं हृष्टा असि। तव दुर्मतित्वम् एव अहं शोचामि — सपत्न्याः पुत्रः अरिः एव, तस्य वृद्धिः मृत्योः इव आगता; तां दृष्ट्वा का नाम प्राज्ञा स्त्री प्रहर्षयेत्? भरतात् एव रामस्य भयम्, यतः इदं राज्यम् उभयोः साधारणम्; तत् विचिन्त्य अहं विषण्णा अस्मि — भीतात् एव हि भयं जायते।’ आभरणस्य उत्सर्जनम् एव मन्थरायाः दृढनिश्चयं सूचयति; या दासी पारितोषिकं प्रत्याख्याति, सा न लोभेन, अपितु ईर्ष्यया एव प्रेरिता इति ज्ञायते। अत्र च कविः मन्थरायाः वाक्येषु क्रमम् एव दर्शयति — प्रथमं निन्दा, ततः आत्मनः दुःखप्रदर्शनम्, ततः च ‘अरिः’ इति शब्देन रामस्य शत्रुत्वकल्पनम्। ‘भीतात् एव हि भयं जायते’ इति सूक्तिः अपि विपरीतम् एव प्रयुक्ता — या स्वयं भीता, सा एव अन्येषु भयं जनयति इति तस्याः स्थितिः।
At the end of the last sarga Kaikeyī had lovingly given the hunchback a heavenly ornament and offered her a boon as well. But Mantharā, resenting her, threw the ornament down and, full of anger and grief, said: "Why are you rejoicing at the wrong moment, you foolish woman? You don't see that you are standing in the middle of an ocean of sorrow. My lady, grief-stricken as I am, I can scarcely bear you in my heart — that you should be glad when a great calamity has come and you ought to be mourning! It is your folly I grieve for. A rival's son is an enemy, and his rise is like death coming upon you; what woman of sense would rejoice at it? It is from Bharata that Rāma has something to fear, since the kingdom belongs to both of them alike. When I think of that I am downcast — for fear breeds fear in the one who is afraid." Throwing away the ornament shows how firm her purpose was: a servant who refuses a reward is driven not by greed but by jealousy. The poet shows the order of her speech — first reproach, then a display of her own grief, then the word "enemy" to cast Rāma as a foe. Even the old saying about fear she turns upside down: it is she, frightened herself, who plants fear in others.
६लक्ष्मणो हि महाबाहू रामं सर्वात्मना गतः।
शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा॥
७प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।
राज्यक्रमो विसृष्टस्तु तयोस्तावद्यवीयसोः॥
८विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।
भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्॥
‘महाबाहुः लक्ष्मणः सर्वात्मना रामं गतः; यथा लक्ष्मणः रामम् अनुगतः, तथा एव शत्रुघ्नः अपि भरतं काकुत्स्थम् अनुसरति। हे भामिनि, प्रत्यासन्नक्रमेण अपि भरतस्य एव राज्ये अधिकारः; तयोः तु यवीयसोः लक्ष्मणशत्रुघ्नयोः राज्यक्रमः दूरे एव विसृष्टः। अतः रामस्य भयं भरतात् एव। रामः क्षत्रचारित्रे विदुषः, प्राज्ञः, प्राप्तकालोचितकारी च; तस्मात् तव आत्मजं चिन्तयन्ती अहं भयेन प्रवेपे।’ मन्थरा इह राजनीतेः गणनाम् एव उपन्यस्यति — ज्येष्ठानन्तरम् अनुजः एव प्रतिद्वन्द्वी, कनीयांसौ तु न गण्येते; अतः रामस्य दृष्टौ भरतः एव काण्टकः इति सा कल्पयति। वस्तुतः तु रामस्य हृदये एतादृशी गणना कदापि न आसीत्; कुब्जा स्वस्य एव कुटिलां बुद्धिं रामे आरोपयति। ‘प्रवेपे’ इति क्रियापदेन च सा स्वस्य भयं कायिकम् इव दर्शयति; वचनमात्रेण न, अपितु अङ्गकम्पेन अपि सा कैकेय्याः हृदयं स्प्रष्टुम् इच्छति।
"Great-armed Lakṣmaṇa is devoted to Rāma with his whole heart, and Śatrughna follows Bharata just as Lakṣmaṇa follows Rāma. Even by the order of succession, my lady, the throne comes next to Bharata; for the two younger ones the claim is far away. So Rāma's fear is of Bharata. Rāma knows the ways of warriors; he is shrewd and acts when the moment comes. Thinking of your son, I tremble with fear." Mantharā sets out a political calculation: after the eldest, the next brother is the only rival, the younger ones do not count, and so in Rāma's eyes Bharata must be the thorn. In truth no such reckoning was ever in Rāma's heart; the hunchback attributes her own crooked mind to him. And by saying she trembles she makes her fear seem physical, hoping to reach Kaikeyī's heart not only with words but with her shaking body.
९सुभगा किल कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः॥
१०प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम्।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत्त्वं कृताञ्जलिः॥
११एवं च त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।
पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यत्वं हि गमिष्यति॥
१२हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये॥
‘सुभगा खलु कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ययोगे द्विजोत्तमैः महता यौवराज्येन अभिषेक्ष्यते। प्राप्तां वसुमतीं, प्रीतिं प्राप्तां, प्रतीतां, हतविद्विषं च तां कौसल्यां त्वं दासीवत् कृताञ्जलिः सती उपस्थास्यसि। एवं च त्वम् अस्माभिः सह तस्याः प्रेष्या भविष्यसि, तव पुत्रः च रामस्य प्रेष्यत्वम् एव गमिष्यति। रामस्य परमाः स्त्रियः हृष्टाः खलु भविष्यन्ति; तव स्नुषाः तु भरतक्षये अप्रहृष्टाः भविष्यन्ति।’ मन्थरायाः एतत् वचनं स्त्रीहृदयस्य मर्मणि एव प्रहरति — न राज्यहानिः, अपि तु सपत्न्याः पुरतः दासीभावः एव तया भयजनकत्वेन दर्शितः। ‘अस्माभिः सह’ इति पदेन सा स्वस्य अपि पराभवं मिश्रयति, येन तस्याः वचनं निःस्वार्थम् इव प्रतीयेत। ‘हतविद्विषम्’ इति पदेन च सा सूचयति यत् कौसल्यायाः दृष्टौ कैकेयी एव विद्विट्; अभिषेकः तस्याः विजयः, कैकेय्याः च पराजयः इति। एवं या वार्ता सर्वस्य नगरस्य मङ्गलम्, सा एकस्याः स्त्रियाः पराभवः इति परिणमिता।
"Kausalyā is fortunate indeed: tomorrow, under Puṣya, the best of brāhmaṇas will consecrate her son to the high office of heir-apparent. She will have won the earth, won joy and honour, and seen her enemies struck down, and you will wait on her with folded hands like a slave-girl. So you, along with the rest of us, will be her servant, and your son will be Rāma's servant. Rāma's women will rejoice, while your daughters-in-law will be joyless at Bharata's ruin." These words strike at the tenderest spot in a woman's heart: what she holds up to frighten Kaikeyī is not the loss of a kingdom but servitude before a co-wife. By saying "along with us" she mixes in her own downfall, so that her words seem unselfish; and by saying Kausalyā has struck down her enemies she implies that in Kausalyā's eyes the enemy is Kaikeyī, so that the consecration is Kausalyā's victory and Kaikeyī's defeat. So news that was a blessing for the whole city is twisted into the humiliation of one woman.
१३तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।
रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह॥
१४धर्मज्ञो गुणवान्दान्तः कृतज्ञः सत्यवाञ्छुचिः।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति॥
१५भ्रातॄन्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।
संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्॥
१६भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः॥
परमप्रीतां ब्रुवन्तीं तां मन्थरां दृष्ट्वा देवी कैकेयी रामस्य एव गुणान् प्रशशंस — ‘रामः धर्मज्ञः, गुणवान्, दान्तः, कृतज्ञः, सत्यवान्, शुचिः च; सः राज्ञः ज्येष्ठः सुतः, अतः यौवराज्यम् अर्हति एव। दीर्घायुः सः भ्रातॄन् भृत्यांश्च पितृवत् पालयिष्यति; हे कुब्जे, रामाभिषेचनं श्रुत्वा त्वं कथं संतप्यसे? नरर्षभः भरतः अपि रामस्य वर्षशतात् परं ध्रुवं पितृपैतामहं राज्यम् अवाप्स्यति।’ कैकेय्याः इयं प्रतिक्रिया अस्य सर्गस्य केन्द्रम् — सा रामस्य गुणान् एव प्रमाणत्वेन उपन्यस्यति, न तु स्वस्य पुत्रस्य अधिकारम्; गुणेन एव राज्यम्, न जन्ममात्रेण इति तस्याः दृष्टिः। अतः अग्रे यत् परिवर्तनं भविष्यति, तत् तस्याः स्वभावात् न, अपि तु बहिरागतात् विषात् एव इति कविः स्पष्टं स्थापयति। ‘पितृवत् पालयिष्यति’ इति च कैकेयी रामस्य भ्रातृवात्सल्यम् एव प्रमाणयति; या मन्थरा भ्रातृद्वेषम् आशङ्कते, तस्याः एव आशङ्कां कैकेयी प्रत्याख्याति।
Seeing Mantharā speak so, in the extremity of her feeling, Queen Kaikeyī praised Rāma's virtues: "Rāma knows dharma; he is virtuous, self-controlled, grateful, truthful and pure. He is the king's eldest son, so he deserves to be heir-apparent. He will live long and care for his brothers and dependants like a father. Why then, hunchback, are you so pained to hear of Rāma's consecration? And Bharata too, that bull among men, will surely receive the kingdom of his fathers and forefathers after Rāma's hundred years." Kaikeyī's answer is the centre of the sarga: she cites Rāma's qualities, not her own son's claim, as the ground, for in her view kingship comes by merit and not by birth alone. So the poet makes it clear that the change that comes over her later springs not from her own nature but from poison brought in from outside. And by saying he will care for his brothers like a father she rejects the very hostility between brothers that Mantharā imagines.
१७सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे।
भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे॥
१८यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।
कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु॥
१९राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।
मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः॥
‘हे मन्थरे, अभ्युदये प्राप्ते, वर्तमाने च कल्याणे, भविष्यति च कल्याणे, त्वं दह्यमाना इव किमर्थम् इदं परितप्यसे? मम यथा भरतः मान्यः, तथा — बल्कि ततः अपि भूयः — राघवः मान्यः; सः हि कौसल्यातः अपि अतिरिक्तं मां शुश्रूषते। यदि रामस्य राज्यम्, तर्हि तत् भरतस्य अपि एव; यतः राघवः आत्मानं यथा मन्यते, भ्रातॄन् अपि तथा एव मन्यते।’ इदं वाक्यत्रयम् एव कैकेय्याः शुद्धहृदयस्य प्रमाणम् — सा न केवलं रामे निर्वैरा, अपि तु तस्मिन् पुत्रवत् स्नेहवती; ‘मां कौसल्यातः अपि अधिकं शुश्रूषते’ इति वचनेन सा रामस्य विनयं स्वानुभवेन एव साक्षीकरोति। अस्य वाक्यस्य स्मरणेन एव अग्रिमसर्गयोः कैकेय्याः पतनं पाठकस्य हृदये अधिकं करुणं भवति। ‘दह्यमाना इव’ इति उपमया च कैकेयी कुब्जायाः अन्तर्दाहम् एव लक्षयति — न सा दुःखिता, अपितु ईर्ष्यया दह्यमाना इति।
"Mantharā, now that prosperity has come, when there is good now and more good to come, why are you tormenting yourself as though you were burning? Bharata is dear to me, but Rāghava is dearer still, for he serves me even more than he serves Kausalyā. If the kingdom is Rāma's, it is Bharata's as well, for Rāghava regards his brothers as he regards himself." These three sentences prove Kaikeyī's pure heart: she not only bears Rāma no ill will but loves him like a son, and she bears witness to his humility from her own experience. Remembering these words makes her fall in the next sargas all the more pitiable. And her "as though you were burning" catches the hunchback's inner fire exactly: Mantharā was not grieving but consumed with envy.
२०कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्॥
२१अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे॥
२२भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः।
राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते॥
२३न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्॥
२४तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि॥
कैकेय्याः तत् वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता सती दीर्घम् उष्णं च विनिःश्वस्य पुनः अब्रवीत् — ‘अनर्थदर्शिनी त्वं मौर्ख्यात् आत्मानं न अवबुध्यसे; शोकव्यसनविस्तीर्णे दुःखसागरे मज्जन्ती असि। राघवः राजा भविष्यति, ततः राघवस्य यः सुतः सः; एवं हे कैकेयि, भरतः राजवंशात् एव परिहास्यते। हे भामिनि, राज्ञः सर्वे सुताः राज्ये न तिष्ठन्ति; सर्वेषु स्थाप्यमानेषु सुमहान् अनयः एव भवेत्। तस्मात्, हे अनवद्याङ्गि कैकेयि, पार्थिवाः ज्येष्ठे एव राज्यतन्त्राणि स्थापयन्ति; ज्येष्ठस्य अभावे तु इतरेषु गुणवत्सु।’ मन्थरा इह प्रथमवारं दूरदृष्टिं दर्शयति — न केवलं रामः, अपि तु रामस्य सन्ततिः एव राज्यं ग्रहीष्यति, अतः भरतस्य वंशः शाश्वतं वञ्चितः भविष्यति इति। एतत् एव वचनं कैकेय्याः हृदये प्रथमं संशयबीजं वपति। ‘मौर्ख्यात्’ इति कठोरं पदं प्रयुज्य सा कैकेय्याः स्वातन्त्र्यम् एव आक्षिपति; दासी स्वामिनीं मूर्खाम् इति वदन्ती अपि न निवार्यते — एतावान् तस्याः प्रभावः गृहे आसीत् इति ज्ञायते।
Hearing Kaikeyī's words, Mantharā, deeply distressed, drew a long, hot breath and said: "In your folly you take disaster for good fortune and do not understand your own position; you are sinking in an ocean of misery, vast with grief and calamity. Rāghava will be king, and after Rāghava his son; so Bharata, Kaikeyī, will be shut out of the royal line altogether. Not all a king's sons take the throne, my lady; if they were all installed, there would be chaos. So, Kaikeyī of flawless body, kings place the reins of rule in the hands of the eldest — or, if there is no eldest, of whichever of the others has merit." Here for the first time Mantharā shows foresight: not Rāma alone but his descendants will take the throne, and Bharata's line will be excluded for ever. This is what first plants the seed of doubt in Kaikeyī's heart. With the harsh word "folly" she attacks Kaikeyī's very independence of mind; that a servant could call her mistress a fool without being checked shows how much power she had in that household.
२५असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।
अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले॥
२६साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे।
सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि॥
२७ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।
देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा॥
२८बाल एव तु मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।
संनिकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्विव॥
‘हे वत्सले, असौ तव पुत्रः अत्यन्तनिर्भग्नः भविष्यति, अनाथवत् सुखेभ्यः राजवंशात् च भ्रष्टः। सा अहं तव अर्थे एव सम्प्राप्ता, त्वं तु मां न अवबुध्यसे; सपत्न्याः वृद्धौ सत्यां या त्वं मह्यं प्रदेयं दातुम् अर्हसि! ध्रुवं रामः अकण्टकं राज्यं प्राप्य भरतं देशान्तरं नाययिता, लोकान्तरम् अथवा। बाल एव त्वया भरतः मातुलगृहं नायितः; संनिकर्षात् हि स्थावरेषु अपि सौहार्दं जायते।’ अन्तिमम् इदं वचनं मन्थरायाः तर्कस्य मूलम् — यदि भरतः इह अभविष्यत्, तर्हि पितुः स्नेहः तस्मिन् अपि समम् अवर्तिष्यत; दूरत्वम् एव तस्य हानेः कारणम् इति। ‘प्रदेयं दातुम् अर्हसि’ इति सोपहासं वचनम् अपि द्रष्टव्यम् — पारितोषिकं तु शोकसमये न देयम् इति सा कैकेयीं पुनः लज्जयति। ‘देशान्तरं लोकान्तरम् अथवा’ इति पदद्वयेन च सा निर्वासनं मरणं च द्वे अपि आशङ्कयति; अन्तिमं पदम् एव अधिकं भयजनकम्।
"Your son will be utterly broken, cut off like an orphan from comfort and from the royal line, loving mother that you are. I came here for your sake, and you do not understand me — you would even give me a present for your rival's good fortune! Once Rāma has the kingdom free of thorns, he will certainly send Bharata away to another country — or to another world. You yourself had Bharata taken to his uncle's house while he was still a boy; yet affection grows from nearness, even among things that do not move." This last point is the root of her argument: had Bharata been here, his father's love would have been shared equally with him, and it is his absence that has cost him. Her taunt about the present shames Kaikeyī again, since a reward is not given in a time of mourning, and her "another country or another world" hints at both exile and death, the second the more frightening.
२९भरतानुवशात्सोऽपि शत्रुघ्नस्तत्समं गतः।
लक्ष्मणो हि यथा रामं तथायं भरतं गतः॥
३०श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीवनैः।
संनिकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्॥
३१गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्॥
३२तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किंचित्करिष्यति।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः॥
३३तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु राघवः।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव॥
‘भरतस्य अनुवशात् शत्रुघ्नः अपि तेन सह एव गतः; यथा लक्ष्मणः रामं गतः, तथा अयं भरतं गतः। श्रूयते हि — कश्चित् द्रुमः वनजीवनैः छेत्तव्यः आसीत्, किन्तु संनिकर्षात् इषीकाभिः (शरकाण्डैः) परिवृतः सन् सः परमात् भयात् मोचितः। सौमित्रिः रामं गोपायति, राघवः च लक्ष्मणम्; तयोः सौभ्रात्रम् अश्विनोः इव लोकेषु विश्रुतम्। तस्मात् रामः लक्ष्मणे किञ्चित् अपि पापं न करिष्यति; भरते तु रामः पापं कुर्यात् इति न संशयः। तस्मात् राजगृहात् एव राघवः वनं गच्छतु — एतत् मह्यं रोचते, तव च भृशं हितम्।’ अत्र प्रथमवारं ‘वनवासः’ इति शब्दः उच्चार्यते; अयम् एव अयोध्याकाण्डस्य समग्रस्य कथाबीजम्। द्रुमदृष्टान्तेन च सा पुनः सान्निध्यस्य एव माहात्म्यं स्थापयति — यः समीपे तिष्ठति सः एव रक्ष्यते इति। ‘एतत् मह्यं रोचते’ इति वचनेन च दासी स्वस्य एव मतं राजमहिष्याः पुरतः स्थापयति; पूर्वं भयं दर्शितवती, अधुना तु उपायम् एव निर्दिशति — इयम् एव तस्याः वाक्यरचनायाः परिणतिः।
"Śatrughna went with Bharata at his wish; as Lakṣmaṇa belongs to Rāma, so he belongs to Bharata. They tell of a tree that woodsmen meant to cut down, but because it stood close among thickets of reeds it was saved from that great danger. The son of Sumitrā guards Rāma, and Rāghava guards Lakṣmaṇa; their brotherhood is as famous in the worlds as that of the Aśvins. So Rāma will never do the least harm to Lakṣmaṇa, but that he will harm Bharata there is no doubt. Therefore let Rāghava go straight from the palace to the forest. That is what I think best, and it is greatly to your advantage." Here the idea of exile to the forest is spoken for the first time, and it is the seed of the whole Ayodhyā Kāṇḍa. With the story of the tree she again insists on the power of nearness: whoever stays close is protected. And with "that is what I think best" a servant sets her own opinion before a queen; having first shown the danger, she now names the remedy, and this is where her whole speech has been leading.
३४एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।
यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति॥
३५स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे॥
३६अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि॥
३७दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यापयेत्॥
‘यदि भरतः धर्मेण पित्र्यं राज्यम् अवाप्स्यति, तर्हि एवं तव ज्ञातिपक्षस्य अपि श्रेयः भविष्यति। सुखोचितः सः तव बालः रामस्य सहजः रिपुः; समृद्धार्थस्य रामस्य वशे नष्टार्थः सः कथं जीविष्यति? अरण्ये सिंहेन अभिद्रुतं गजयूथपम् इव रामेण प्रच्छाद्यमानं भरतं त्रातुं त्वम् अर्हसि। पूर्वं सौभाग्यवत्तया दर्पात् त्वया निराकृता रामस्य माता तव सपत्नी — सा कथं वैरं न यापयेत्?’ सिंहगजोपमया मन्थरा भरतं निर्दोषं पीड्यमानं च दर्शयति, रामं च हिंस्रम् — वस्तुतः तु एषा उपमा स्वयम् एव मिथ्या। अन्तिमं वाक्यं तु स्त्रीस्वभावस्य मर्मस्पर्शि — पूर्वकालिकस्य अपमानस्य स्मृतिः एव कौसल्यायाः प्रतिशोधशङ्कां जनयति; भूतस्य दोषः भविष्यतः भयं जनयति इति कुब्जायाः कौशलम्। ‘ज्ञातिपक्षस्य श्रेयः’ इति वचनेन च सा कैकेय्याः पैतृकं कुलम् अपि प्रलोभयति; एकस्याः स्त्रियाः निर्णये समग्रस्य कुलस्य हितम् आरोपयन्ती सा तस्याः दायित्वभारं वर्धयति।
"If Bharata receives his father's kingdom by right, good will come to you and to all your kindred as well. That boy of yours, used to comfort, is Rāma's natural enemy; stripped of everything, how will he live under the power of Rāma, whose fortune is full? You must save Bharata, hunted by Rāma as the leader of an elephant herd is hunted by a lion in the forest. Once, proud of your favour, you slighted Rāma's mother, your co-wife; how could she not pay back that enmity?" With the lion and the elephant Mantharā paints Bharata as an innocent victim and Rāma as a predator — an image false in itself. Her last sentence goes straight to a woman's sore spot: the memory of an old slight makes Kaikeyī fear Kausalyā's revenge, so that a past fault breeds fear of the future — the hunchback's cleverness. By promising good to Kaikeyī's kindred she tempts her with the welfare of her father's house too, loading the decision of one woman with the fortunes of a whole family.
३८यदा च रामः पृथिवीमवाप्स्यते प्रभूतरत्नाकरशैलसंयुताम्।
तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं सहैव दीना भरतेन भामिनि॥
३९यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यते ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।
अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवास्य विवासकारणम्॥
‘हे भामिनि, यदा रामः प्रभूतैः रत्नाकरैः शैलैः च संयुतां पृथिवीम् अवाप्स्यति, तदा त्वं भरतेन सह एव दीना सती अशुभं पराभवं गमिष्यसि। यदा हि रामः पृथिवीम् अवाप्स्यति, तदा ध्रुवं भरतः प्रणष्टः भविष्यति; अतः आत्मजे राज्यम्, अस्य च परस्य विवासकारणम् — एतत् एव संचिन्तय।’ एतौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्ते निबद्धौ; वृत्तपरिवर्तनेन एव कविः सर्गस्य समापनं सूचयति, वाक्यस्य च गाम्भीर्यं वर्धयति। इह मन्थरा प्रथमवारं स्पष्टम् एव द्वयं याचयति — भरताय राज्यम्, रामाय च विवासः; अयम् एव अग्रिमे सर्गे वरद्वयरूपेण परिणंस्यते। सर्गान्ते कैकेय्याः उत्तरं न श्रूयते — तत् मौनम् एव आगामिनः परिवर्तनस्य सूचकम्। ‘रामः अरामः भविष्यति’ इति तु अग्रिमे सर्गे मन्थरायाः एव मुखेन श्रोष्यते; इह तु बीजमात्रं निहितम्।
"My lady, when Rāma wins this earth with its many oceans and mountains, you will sink into misery and disgrace, and Bharata with you. When Rāma gains the earth, Bharata is surely lost. So think how your own son may have the kingdom, and how this other may be sent into exile." These two verses are in a longer metre, and by changing the metre the poet marks the close of the sarga and deepens the weight of the words. Here for the first time Mantharā plainly asks for two things — the kingdom for Bharata and exile for Rāma — which in the next sarga will take the form of the two boons. Kaikeyī's answer is not heard at the end of the sarga, and that silence itself foreshadows the change to come. In the next sarga Mantharā herself will say that Rāma will be Rāma no longer; here only the seed is sown.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।