अयोध्याकाण्डम् — नवमः सर्गः

वरद्वयोपायः कैकेय्याः क्रोधागारप्रवेशश्च

कैकेय्याः क्रोधः, मन्थरया देवासुरयुद्धे लब्धयोः वरयोः स्मरणम्, वरद्वयस्य उपायोपदेशः, कुब्जायाः प्रशंसा, कैकेय्याः क्रोधागारप्रवेशः आभरणत्यागश्च

अस्मिन् सर्गे मन्थरायाः मन्त्रणा पूर्णतां प्राप्नोति। अष्टमसर्गान्ते भयविद्धा कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना सती वदति — ‘अद्य एव रामं वनं प्रस्थापयामि, भरतं च यौवराज्येन अभिषेचये; किन्तु केन उपायेन?’ मन्थरा प्रथमं तस्याः औत्सुक्यं वर्धयति, ततः पुरावृत्तं कथयति — पुरा देवासुरे युद्धे दशरथः राजर्षिभिः सह इन्द्रस्य साह्यार्थं दक्षिणां दिशं गतः, यत्र वैजयन्ते पुरे शतमायः शम्बरः तिमिध्वजः च आसीत्; तत्र शस्त्रैः शकलीकृतः नष्टचेतनः च राजा कैकेय्या एव रणात् अपवाह्य रक्षितः; तुष्टेन तेन द्वौ वरौ दत्तौ, कैकेय्या च ‘यदा इच्छेयं तदा गृह्णीयाम्’ इति स्थापितौ। ‘तौ एव अधुना याचस्व’ इति मन्थरा उपदिशति — ‘भरतस्य अभिषेचनम्, रामस्य च चतुर्दश वर्षाणि प्रव्राजनम्। क्रोधागारं प्रविश्य मलिनवासिनी सती अनन्तर्हितायां भूमौ शेष्व; राजानं मा प्रत्युदीक्षेथाः, मा अभिभाषथाः; रत्नादिषु मनः मा कृथाः; वरौ स्मारयित्वा, महाराजं व्यवस्थाप्य एव वरं वृणु।’ कैकेयी तत् श्रुत्वा हृष्टा प्रतीता च भूत्वा कुब्जायाः प्रज्ञां शरीरं मायाः च दीर्घेण प्रशंसति — ‘पद्मम् इव वातेन संनता त्वं प्रियदर्शना; शम्बरस्य सहस्रं मायाः तव हृदये; तव स्थगु अत्र एव मतयः क्षत्रविद्याः च वसन्ति; भरते अभिषिक्ते ते हिरण्मयीं मालां प्रमोक्ष्यामि।’ मन्थरा तु ‘गतोदके सेतुबन्धः न विधीयते’ इति त्वरां स्मारयति। ततः सौभाग्यमदगर्विता कैकेयी क्रोधागारं प्रविश्य मुक्ताहारम् आभरणानि च अवमुच्य भूमौ शयित्वा प्रतिजानीते — ‘सुवर्णेन रत्नैः भोजनैः च मम न अर्थः; रामः यदि अभिषिच्यते, एषः एव मम जीवितस्य अन्तः।’ अन्ते सप्तसु वंशस्थवृत्तेषु श्लोकेषु कुब्जायाः वाग्बाणाः, कैकेय्याः प्रतिज्ञा, आस्तरणरहितायां मेदिन्यां पतितकिंनरी इव तस्याः शयनं च वर्ण्यन्ते; मग्नतारका तमोवृता द्यौः इव सा नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव।

१कैकेय्याः क्रोधः — ‘अद्य रामं वनं प्रस्थापयामि’

१एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्॥

२अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।
यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमद्याभिषेचये॥

३इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन साधये।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन॥

४एवमुक्ता तु सा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

५हन्तेदानीं प्रपश्य त्वं कैकेयि श्रूयतां वचः।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्॥

अष्टमे सर्गे मन्थरायाः अन्तिमं भयवचनं श्रुत्वा कैकेय्याः हृदये विषं परिणतम्। अस्मिन् सर्गे तस्याः परिवर्तनं पूर्णतां गच्छति। एवम् उक्ता सा कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना सती दीर्घम् उष्णं च विनिःश्वस्य मन्थराम् अब्रवीत् — ‘अद्य एव अहं रामम् इतः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयामि, भरतं च क्षिप्रम् एव यौवराज्येन अभिषेचये। किन्तु इदानीम् इदं सम्पश्य — केन उपायेन भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, रामः च कथंचन अपि न प्राप्नुयात्।’ देव्या एवम् उक्ता पापदर्शिनी मन्थरा, रामस्य अर्थम् उपहिंसन्ती सती, कैकेयीम् अब्रवीत् — ‘हन्त, इदानीं प्रपश्य, हे कैकेयि, मम वचः श्रूयताम् — यथा तव पुत्रः भरतः एव केवलं राज्यं प्राप्स्यति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — सप्तमे सर्गे या स्त्री ‘रामे भरते च मम विशेषः नास्ति’ इति अवदत्, सा एव अधुना ‘अद्य एव रामं वनं प्रस्थापयामि’ इति वदति; द्वयोः सर्गयोः अन्तरे केवलं मन्थरायाः वाक्यानि एव व्यवधानम्। ‘ज्वलितानना’ इति पदेन कविः क्रोधस्य बाह्यं लक्षणम् एव प्रथमं दर्शयति; ‘दीर्घम् उष्णं विनिःश्वस्य’ इति च पूर्वसर्गे मन्थरायाः विशेषणम् आसीत् — अधुना तत् एव कैकेय्याः भवति, येन विषस्य संक्रमणम् एव सूच्यते। अपि च कैकेयी न कारणं पृच्छति, अपितु साक्षात् उपायम् एव — निश्चयः तस्याः पूर्वम् एव जातः इति सूच्यते।

In the eighth sarga, as Kaikeyī listened to Mantharā's last frightening words, the poison had taken hold of her heart; in this sarga her change is complete. So addressed, Kaikeyī, her face blazing with anger, drew a long, hot breath and said to Mantharā: "This very day I will send Rāma away from here to the forest, at once, and at once consecrate Bharata as heir-apparent. But now think, Mantharā: by what means can Bharata get the kingdom, and Rāma on no account get it?" Spoken to so by the queen, Mantharā, who saw only evil and was set on ruining Rāma's cause, answered: "Well then, Kaikeyī, look now and listen to me — how your son Bharata, and he alone, will win the kingdom." Notice that the woman who said in the seventh sarga "I see no difference between Rāma and Bharata" now says "this very day I will send Rāma to the forest", and all that stands between the two sargas is Mantharā's words. The poet first shows the outward sign of anger, the blazing face; and the long, hot breath that belonged to Mantharā in the last sarga now belongs to Kaikeyī, as though the poison had passed from one to the other. And Kaikeyī no longer asks why; she asks straight away for the means, which shows that her mind was already made up.

२‘किं न स्मरसि’ — उपायस्य पुनःपृच्छा

६किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि॥

७मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैतद्विधीयताम्॥

८श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी।
किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्॥

९कथयस्व ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन॥

१०एवमुक्ता तदा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

‘हे कैकेयि, किं त्वं न स्मरसि? अथवा स्मरन्ती अपि निगूहसे? यत् तव एव आत्मार्थम् उच्यमानम्, तत् त्वं मत्तः श्रोतुम् इच्छसि। हे विलासिनि, यदि मया उच्यमानं श्रोतुं ते छन्दः, तर्हि श्रूयताम् — अभिधास्यामि; श्रुत्वा च एतत् विधीयताम्।’ मन्थरायाः तत् वचनं श्रुत्वा कैकयी सुष्ठु आस्तीर्णात् शयनात् किञ्चित् उत्थाय इदम् अब्रवीत् — ‘मन्थरे, मम उपायं कथयस्व — केन उपायेन भरतः राज्यं प्राप्नुयात्, रामः च कथंचन न।’ देव्या एवम् उक्ता पापदर्शिनी मन्थरा, रामस्य अर्थम् उपहिंसन्ती, कैकेयीम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कविः प्रश्नप्रतिप्रश्नयोः पुनरुक्तिं जानन् एव रचयति — कुब्जा शीघ्रम् उपायं न कथयति, अपितु कैकेय्याः औत्सुक्यम् एव वर्धयति; यत् बहुप्रयत्नेन लभ्यते, तत् एव मूल्यवत् इति मन्यते लोकः। द्वयोः श्लोकयोः (चतुर्थे दशमे च) एकः एव पाठः पुनरावृत्तः — ‘एवमुक्ता तु सा देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।’ एषा पुनरुक्तिः समीक्षितसंस्करणे अपि विद्यते, अतः न लेखकस्य प्रमादः, अपितु मौखिकपरम्परायाः एव लक्षणम्। ‘रामार्थम् उपहिंसन्ती’ इति पदेन कविः स्पष्टम् एव वदति यत् कुब्जायाः लक्ष्यं न भरतस्य हितम्, अपितु रामस्य एव अनिष्टम्;

"Don't you remember, Kaikeyī? Or do you remember and hide it, and want to hear from me what is told for your own sake? If you wish to hear it from my lips, my lovely lady, then listen and I will tell you; and once you have heard it, act on it." Hearing this, Kaikeyī raised herself a little from her well-spread couch and said, "Tell me the way, Mantharā: how is Bharata to get the kingdom, and Rāma on no account?" And again the queen's words drew an answer from Mantharā, who saw only evil and was bent on ruining Rāma's cause. The poet builds this exchange of question and counter-question deliberately: the hunchback does not reveal her plan at once but heightens Kaikeyī's eagerness, for people value most what they have to work hard to get. The repeated verse that introduces Mantharā's answer is a mark of the oral tradition. And "bent on ruining Rāma's cause" says plainly that the hunchback's aim was not Bharata's good but Rāma's harm.

३देवासुरयुद्धस्य स्मरणम् — शम्बरः, वैजयन्तं पुरम्

११पुरा देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्॥

१२दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः॥

१३स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः।
ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः॥

१४तस्मिन्महति संग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्।
रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसापास्य राक्षसाः॥

१५तत्राकरोन्महायुद्धं राजा दशरथस्तदा।
असुरैश्च महाबाहुः शस्त्रैश्च शकलीकृतः॥

‘पुरा देवासुरे युद्धे तव पतिः राजर्षिभिः सह त्वाम् उपादाय देवराजस्य साह्यकृत् सन् अगच्छत्। हे कैकेयि, दक्षिणां दिशम् आस्थाय दण्डकान् प्रति सः गतः, यत्र वैजयन्तम् इति ख्यातं पुरम्, तिमिध्वजः च निवसति। सः शम्बरः इति ख्यातः शतमायः महासुरः देवसङ्घैः अनिर्जितः सन् शक्रस्य संग्रामं ददौ। तस्मिन् महति संग्रामे राक्षसाः रात्रौ प्रसुप्तान् क्षतविक्षतान् पुरुषान् तरसा अपास्य घ्नन्ति स्म। तत्र महाबाहुः राजा दशरथः महायुद्धम् अकरोत्, असुरैः च शस्त्रैः शकलीकृतः।’ इयं कथा अयोध्याकाण्डस्य समग्रस्य आधारः — वरद्वयस्य मूलम् अत्र एव निहितम्। कविः च शम्बरस्य मायाशतं वर्णयन् अग्रे मन्थरायाः एव मायाप्रशंसायै भूमिं रचयति; एकपञ्चाशत्तमे श्लोके कैकेयी तस्याः हृदये ताः एव मायाः स्थिताः इति वक्ष्यति। ‘तिमिध्वजः’ इति नाम्ना सः एव शम्बरः निर्दिश्यते इति प्रायः व्याख्यायते। ‘रात्रौ प्रसुप्तान् क्षतविक्षतान् पुरुषान्’ इति च युद्धस्य निष्ठुरतां दर्शयति — असुराः न रणे, अपितु निद्रायाम् एव हन्ति स्म; एतादृशे संकटे राज्ञः रक्षा कैकेय्याः महत् साहसम् एव आसीत्। एतत् स्मृत्वा एव सा वरद्वयम् अर्हति इति मन्थरायाः तर्कस्य आधारः।

"Long ago, in the war between the gods and the demons, your husband went with the royal sages to help the king of the gods, and took you with him. He went south, Kaikeyī, towards the Daṇḍaka forest, to the city called Vaijayanta where Timidhvaja lived. That great demon, known as Śambara, the master of a hundred illusions, whom the hosts of the gods could not defeat, gave battle to Indra. In that great war the demons would drag away by force the men who lay asleep at night, cut and wounded, and kill them. There mighty King Daśaratha fought a great battle, and the demons' weapons hacked him to pieces." This story is the foundation of the whole Ayodhyā Kāṇḍa, for here lies the origin of the two boons. Timidhvaja is usually explained as another name of Śambara. The detail of sleeping, wounded men dragged off and killed shows how ruthless that war was — the demons killed not in open battle but in men's sleep — and in such danger Kaikeyī's rescue of the king was a great act of courage; remembering it, Mantharā argues, she has earned the two boons. And in describing Śambara's hundred illusions the poet prepares for Kaikeyī's praise of Mantharā later in this sarga, when she says those very illusions dwell in the hunchback's heart.

४वरद्वयस्य स्मरणम् — ‘तौ याचस्व’

१६अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः।
तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया॥

१७तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरम्॥

१८गृह्णीयां तु तदा भर्तस्तथेत्युक्तं महात्मना।
अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा॥

१९कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय॥

२०तौ च याचस्व भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।
प्रव्राजनं च रामस्य वर्षाणि च चतुर्दश॥

‘हे देवि, नष्टचेतनः सः त्वया संग्रामात् अपवाह्य नीतः; तत्र अपि शस्त्रैः विक्षतः सन् ते पतिः त्वया एव रक्षितः। हे शुभदर्शने, तुष्टेन तेन ते द्वौ वरौ दत्तौ। हे देवि, सः पतिः त्वया उक्तः — यदा इच्छेयं तदा वरं गृह्णीयाम् इति; तथा इति च तेन महात्मना उक्तम्। अहं तु अनभिज्ञा; त्वया एव पुरा एतत् कथितम्। तव स्नेहात् एव एषा कथा मया मनसा धार्यते। अधुना रामाभिषेकस्य सम्भारान् निगृह्य विनिवर्तय। तौ च वरौ भर्तारं याचस्व — भरतस्य अभिषेचनम्, रामस्य च चतुर्दश वर्षाणि प्रव्राजनम्।’ इह प्रथमवारं ‘चतुर्दश वर्षाणि’ इति संख्या उच्चार्यते, या समग्रस्य रामायणस्य कालमानम् एव निर्धारयति। ‘अहम् अनभिज्ञा, त्वया एव कथितम्’ इति वचनेन च मन्थरा स्वस्य कुत्सितं कौशलं गोपयति — स्मृतिः तव, उपायः तु मम इति सा न वदति। अत्र च कविः वरयोः इतिहासं मन्थरायाः एव मुखेन कथयति, न तु स्वयं वर्णयति — एतेन कथायाः प्रामाण्यं कैकेय्याः स्मृतौ एव निहितं भवति। ‘सम्भारान् निगृह्य विनिवर्तय’ इति पदे च द्रष्टव्ये — न अभिषेकं निवारय इति सा वदति, अपितु सम्भारान् एव प्रतिरुन्धि इति; कार्यस्य उपक्रमे एव प्रतिरोधः सुकरः इति राजनीतेः नियमम् अनुसरति।

"Unconscious, he was carried off the battlefield by you, my lady; and there too, when he was wounded by their weapons, you saved your husband. In his gratitude he granted you two boons, fair lady. You told him, 'I shall take the boons when I wish, my lord,' and that great-souled man said, 'So be it.' I knew nothing of this myself; you told me the story long ago, and out of love for you I have kept it in mind. Now check the preparations for Rāma's consecration and turn them back. Ask your husband for those two boons: the consecration of Bharata, and the banishment of Rāma for fourteen years." Here for the first time the number fourteen is spoken, which fixes the time-span of the whole Rāmāyaṇa. By saying "I knew nothing; you told me" Mantharā hides her own ugly cleverness: the memory is yours, she implies, and she does not say that the scheme is hers. The poet has the history of the boons told by Mantharā rather than narrating it himself, so that its authority rests on Kaikeyī's own memory. And she does not say "stop the consecration" but "check the preparations", following the rule of statecraft that an undertaking is easiest to block at its very start.

५क्रोधागारोपदेशः — मलिनवासः, भूमिशयनम्

२१चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।
प्रजाभावगतस्नेहः स्थिरः पुत्रो भविष्यति॥

२२क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते।
शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी॥

२३मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।
रुदन्ती पार्थिवं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा॥

२४दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।
त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम्॥

२५न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।
तव प्रियार्थं राजा तु प्राणानपि परित्यजेत्॥

‘चतुर्दश वर्षाणि रामे वनं प्रव्राजिते सति, प्रजानां भावे गतस्नेहः तव पुत्रः स्थिरः भविष्यति। हे अश्वपतेः सुते, अद्य एव क्रोधागारं प्रविश्य क्रुद्धा इव भूत्वा मलिनवासिनी सती अनन्तर्हितायां भूमौ शेष्व। एनं राजानं मा स्म प्रत्युदीक्षेथाः, मा च एनम् अभिभाषथाः; पार्थिवं दृष्ट्वा रुदन्ती शोकलालसा सती जगत्यां शयीथाः। त्वं सदा भर्तुः दयिता — अत्र मम न संशयः; त्वत्कृते महाराजः हुताशनम् अपि विशेत्। सः त्वां क्रोधयितुं न शक्तः, क्रुद्धां च प्रत्युदीक्षितुं न शक्तः; तव प्रियार्थं राजा प्राणान् अपि परित्यजेत्।’ एषः उपदेशः न केवलं वचनविषयकः, अपितु अभिनयविषयकः अपि — वस्त्रम्, शय्या, दृष्टिः, मौनम् इति सर्वम् एव कुब्जा निर्दिशति। एतावता सूक्ष्मेण विवरणेन कविः मन्थरायाः चिरन्तनं मननम् एव सूचयति। ‘क्रोधागारम्’ इति शब्दः अत्र प्रथमवारं प्रयुक्तः; राजकुले रुष्टानां राज्ञीनां कृते पृथक् गृहम् आसीत् इति तेन ज्ञायते। ‘मलिनवासिनी’, ‘अनन्तर्हितायां भूमौ’, ‘शोकलालसा’ — एतैः त्रिभिः पदैः कुब्जा शोकस्य समग्रं वेषम् एव रचयति। ‘त्वत्कृते महाराजः हुताशनम् अपि विशेत्’ इति अतिशयोक्तिः अपि सार्थका — यतः दशमे एकादशे च सर्गे राजा वस्तुतः तथा एव आत्मानं दग्धुम् इव उद्यतः दृश्यते। एवं मन्थरा राज्ञः स्वभावं सम्यक् ज्ञात्वा एव उपायं रचयति।

"With Rāma banished to the forest for fourteen years, your son will win the people's affection and be firmly established. Daughter of Aśvapati, go into the chamber of wrath today, as if in anger; put on soiled clothes and lie on the bare ground. Don't look up at the king and don't speak to him; when you see him, lie weeping on the floor, lost in grief. You have always been your husband's darling, of that I have no doubt; for your sake the great king would walk into fire. He cannot bear to make you angry, nor can he bear to look at you when you are angry; to please you he would give up his very life." This advice concerns not only words but a whole performance: dress, bed, gaze and silence are all prescribed, and such detail shows how long Mantharā had brooded on it. The "chamber of wrath" is named here for the first time, which tells us that a royal household kept a separate room for queens who were displeased. Soiled clothes, bare ground and utter grief — with these the hunchback designs the whole costume of sorrow. Even her exaggeration that the king would walk into fire for her is fitting, for in the next sargas he is seen as though ready to burn himself. So Mantharā builds her plan on an exact knowledge of the king's nature.

६‘तव वाक्यम् अतिक्रमितुं न शक्तः’ — रत्नादिषु निर्लोभता

२६न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः॥

२७मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।
दद्याद्दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः॥

२८यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथो ददौ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वा क्रमेदति॥

२९यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्॥

‘महीपतिः तव वाक्यम् अतिक्रमितुं न शक्तः। हे मन्दस्वभावे, आत्मनः सौभाग्यबलं बुध्यस्व। राजा दशरथः मणीन्, मुक्ताः, सुवर्णानि, विविधानि च रत्नानि दद्यात्; तेषु तु मनः मा स्म कृथाः। हे महाभागे, देवासुरे युद्धे यौ तौ वरौ दशरथः ददौ, तौ एव तं स्मारय; सः अर्थः त्वाम् अतिक्रम्य मा गच्छतु। यदा तु राघवः स्वयम् उत्थाप्य ते वरं दद्यात्, तदा महाराजं व्यवस्थाप्य त्वम् इमं वरं वृणुयाः।’ अत्र मन्थरायाः राजनैतिकं कौशलं पूर्णतया प्रकटीभवति — प्रथमं निर्लोभता, ततः प्रतिज्ञाग्रहणम्, ततः एव याचनम्। ‘व्यवस्थाप्य’ इति पदेन च सा सूचयति यत् प्रथमं राजा शपथेन बद्धः कार्यः, पश्चात् एव वरः वक्तव्यः; अन्यथा वरस्य स्वरूपं श्रुत्वा सः निवर्तेत। ‘मन्दस्वभावे’ इति सम्बोधनम् अपि द्रष्टव्यम् — दासी स्वामिनीं मन्दाम् इति वदन्ती अपि न निवार्यते; अनेन कविः सूचयति यत् कैकेयी तदा मन्थरायाः वशे पूर्णतया गता। अपि च ‘मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि’ इति गणनया सा राज्ञः सम्भाव्यं प्रलोभनम् एव पूर्वम् एव निराकरोति; यः उपायं रचयति, सः प्रतिपक्षस्य प्रत्युत्तरम् अपि पूर्वं चिन्तयति इति नीतिः। ‘स्वयम् उत्थाप्य’ इति च सूचयति यत् राजा स्वयम् एव भूमौ शयानां तां समुत्थापयिष्यति — तावान् तस्याः प्रभावः।

"The lord of the earth cannot go against your word. Understand, simple soul that you are, the power of your good fortune. King Daśaratha will offer you gems, pearls, gold and jewels of every kind; do not set your heart on them. Remind him, fortunate lady, of the two boons he gave you in the war of the gods and demons; don't let this chance slip past you. And when Rāghava himself raises you up and offers you a boon, bind the great king to his word first and then ask for this boon." Here Mantharā's political cunning is fully revealed: first show no greed, then secure a promise, and only then ask. By telling her to bind the king to his word first, she means that he must be held by an oath before the boon is named, or on hearing what it is he would draw back. She even rules out in advance the bribes the king is likely to offer, for whoever lays a scheme thinks ahead to the other side's reply. She is sure the king will raise the queen from the floor with his own hands, such is her influence. And the servant calls her mistress a simpleton without rebuke, a sign that Kaikeyī had now passed wholly into her power.

७वरयोः स्वरूपं तत्फलं च — ‘रामोऽरामो भविष्यति’

३०रामप्रव्रजनं दूरं नव वर्षाणि पञ्च च।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभ॥

३१चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः॥

३२रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।
एवं सेत्स्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव कामिनि॥

३३एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।
भरतश्च गतामित्रस्तव राजा भविष्यति॥

३४येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति।
अन्तर्बहिश्च पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति॥

३५संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः साकमात्मवान्।
प्राप्तकालं तु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा॥

‘हे पार्थिवर्षभ, रामस्य नव पञ्च च वर्षाणि दूरं प्रव्रजनम्, भरतः च पृथिव्यां राजा क्रियताम् — इति वृणुयाः। चतुर्दश वर्षाणि रामे प्रव्राजिते सति तव सुतः रूढः कृतमूलः च भूत्वा शेषं जीवनं स्थास्यति। हे कामिनि, रामप्रव्राजनम् एव देवि तं वरं याचस्व; एवं तव पुत्रस्य सर्वे अर्थाः सेत्स्यन्ति। एवं प्रव्राजितः रामः अरामः एव भविष्यति, भरतः च गतामित्रः सन् तव राजा भविष्यति। येन कालेन रामः वनात् प्रत्यागमिष्यति, तेन कालेन तव पुत्रः अन्तः बहिः च कृतमूलः भविष्यति, संगृहीतमनुष्यः, सुहृद्भिः साकम् आत्मवान् च। अतः वीतसाध्वसा सती राजानं प्रति प्राप्तकालम् इति मन्ये।’ ‘रामः अरामः भविष्यति’ इति श्लेषः अत्र मर्मस्पर्शी — रामः इति नाम्नः अर्थः एव ‘रमयति’ इति; वनवासेन सः न अन्येषाम्, न च स्वस्य रमणीयः भविष्यति इति ध्वनिः। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति सङ्ख्यानिर्देशः काव्ये प्रसिद्धः — चतुर्दश इति साक्षात् न उक्त्वा विभागेन कथनं छन्दोनिर्वाहाय, अलङ्काराय च। ‘रूढः कृतमूलः च’ इति वृक्षरूपकम् अपि मननीयम् — राज्यं हि मूलेन एव स्थिरं भवति, न शाखाभिः; अतः भरतस्य चतुर्दशवर्षकालः एव मूलबन्धनाय पर्याप्तः इति सा गणयति।

"Ask him: 'Bull among kings, send Rāma far away into exile for nine years and five, and let Bharata be made king of the earth.' With Rāma banished to the forest for fourteen years, your son will take root and grow strong, and remain so for the rest of his life. Ask the king for this boon, my lady — Rāma's exile — and all your son's aims will be achieved. Banished like this, Rāma will be Rāma no longer, and your Bharata will be king with his enemies gone. By the time Rāma comes back from the forest, your son will be firmly rooted within the court and beyond it, will have won the people to his side, and will be master of himself with friends about him. So I think the moment has come; without fear" — The play on the name is cutting: "Rāma" means one who delights, and in exile he will no longer delight others or himself. Fourteen is given as "nine and five", a way of stating numbers known in poetry, for the metre and for ornament. The image of Bharata taking root is worth pondering too: a kingdom stands firm by its roots, not its branches, and she reckons that fourteen years will be long enough for Bharata to put his roots down.

८कैकेय्याः प्रसादः — कुब्जायाः प्रज्ञाप्रशंसा

३६रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया॥

३७हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता॥

३८कैकेयी विस्मयं प्राप्य परं परमदर्शना।
प्रज्ञां ते नावजानामि श्रेष्ठे श्रेष्ठाभिधायिनि॥

३९पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी॥

‘रामाभिषेकसंकल्पात् राजानं निगृह्य विनिवर्तय।’ एवं तया अनर्थः अर्थरूपेण कैकेयीं ग्राहितः। हृष्टा प्रतीता च सा कैकेयी मन्थराम् इदम् अब्रवीत् — यतः कुब्जायाः वाक्येन सा किशोरी इव उत्पथं गता। परमदर्शना सा परं विस्मयं प्राप्य आह — ‘हे श्रेष्ठे, श्रेष्ठाभिधायिनि, तव प्रज्ञां न अवजानामि। बुद्धिनिश्चये त्वं पृथिव्यां कुब्जानाम् उत्तमा असि। त्वम् एव मम अर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी च।’ ‘किशोरी इव उत्पथं गता’ इति उपमा कवेः एव निर्णयः — कैकेयी न दुष्टा, अपितु अनुभवहीना बालिका इव विपथं नीता इति। एतेन कविः तस्याः कृत्यं न समर्थयति, तथापि तस्याः स्वभावं न कलङ्कयति; दोषः तु मन्थरायाः मन्त्रणे एव निहितः। ‘अनर्थम् अर्थरूपेण ग्राहिता’ इति एकेन एव अर्धश्लोकेन कविः समग्रस्य सर्गस्य सारं वदति — न कैकेयी अनर्थम् इच्छति, अपितु अनर्थः एव तस्यै अर्थरूपेण दर्शितः। ‘हृष्टा प्रतीता’ इति द्वयम् अपि करुणम् — सा न केवलं तुष्टा, अपितु विश्वस्ता अपि; विश्वासः एव तु अत्र विनाशस्य हेतुः। अस्य सर्गस्य अयम् एव मध्यबिन्दुः: इतः पूर्वं कैकेयी शृणोति, इतः परं तु सा स्वयं वदति, प्रशंसति, प्रतिजानीते च।

"— hold the king back from his resolve to consecrate Rāma and turn him from it." So Mantharā made Kaikeyī grasp disaster as though it were gain; in that single half-verse the poet gives the essence of the sarga — Kaikeyī does not want disaster, but disaster is shown to her in the shape of her good. Delighted and convinced, Kaikeyī spoke to Mantharā, for by the hunchback's words she had been led astray like a young girl. That comparison is the poet's own verdict: Kaikeyī is not wicked but has been led off the path like an inexperienced girl; he does not excuse what she does, yet he does not blacken her nature, and the fault lies in Mantharā's counsel. That she was not only pleased but trusting is pitiful, for here trust itself is the cause of ruin. Filled with wonder, that most beautiful woman said: "Excellent woman, whose advice is excellent, I do not underrate your wisdom. Of all the hunchbacks on earth you are the best at settling a matter by intelligence; you alone are always intent on my interests and wish me well." This is the turning point of the sarga: until now Kaikeyī has listened; from here on she speaks, praises and promises.

९कुब्जायाः रूपप्रशंसा — अङ्गप्रत्यङ्गवर्णनम्

४०नाहं समवबुद्ध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः॥

४१त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात्समुन्नतम्॥

४२अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम्।
प्रतिपूर्णं च जघनं सुपीनौ च पयोधरौ॥

४३विमलेन्दुसमं वक्त्रमहो राजसि मन्थरे।
जघनं तव निर्मृष्टं रशनादामभूषितम्॥

४४जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ च व्यायतावुभौ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी॥

‘हे कुब्जे, राज्ञः चिकीर्षितम् अहं स्वयं न समवबुध्येयम्। दुःसंस्थिताः, वक्राः, परमपापिकाः च कुब्जाः सन्ति; त्वं तु वातेन संनतं पद्मम् इव प्रियदर्शना असि। तव उरः स्कन्धपर्यन्तं समुन्नतम् अभिनिविष्टम्; अधस्तात् उदरं शान्तं, सुनाभम् इव लज्जितम्; जघनं प्रतिपूर्णम्, पयोधरौ च सुपीनौ। हे मन्थरे, तव वक्त्रं विमलेन्दुसमम् — अहो, कथं राजसि! तव जघनं निर्मृष्टं रशनादामभूषितम्। जङ्घे भृशम् उपन्यस्ते, पादौ च उभौ व्यायतौ। हे क्षौमवासिनि मन्थरे, आयताभ्यां सक्थिभ्याम्…’ इदं वर्णनं रामायणस्य विचित्रतमेषु स्थलेषु अन्यतमम् — यत् लोके कुत्सितं तत् एव इह प्रशंस्यते। कारणं तु स्पष्टम्: प्रसन्ना कैकेयी यत् किञ्चित् पश्यति तत् एव तस्यै रमणीयं भासते; रागः हि दृष्टिम् एव परिवर्तयति। व्याख्याकाराः इदं स्थलं मोहस्य लक्षणत्वेन व्याचक्षते — यस्याः बुद्धिः विपर्यस्ता, तस्याः दृष्टिः अपि विपर्यस्ता भवति। अपि च कविः इह कैकेय्याः वाचालताम् एव दर्शयन् तस्याः चित्तस्य उद्वेगम् अपि सूचयति; या स्त्री पूर्वं संक्षिप्तम् एव अभाषत, सा अधुना श्लोकदशकेन दास्याः अङ्गानि वर्णयति।

"I would never have understood by myself what the king means to do, hunchback. There are hunchbacks who are misshapen, crooked and utterly wicked, but you are lovely to look at, bent like a lotus in the wind. Your chest stands forward, raised to the height of your shoulders; below it your waist is slender, as if bashful, with a lovely navel; your hips are full and your breasts firm and round. Your face is like the spotless moon — how you shine, Mantharā! Your hips are smooth and adorned with a jingling girdle, your calves are set close together and both your feet are long. With those long thighs of yours, Mantharā, in your linen dress" — This description is one of the strangest passages in the Rāmāyaṇa, for what the world finds ugly is praised here. The reason is plain: pleased as she is, Kaikeyī finds lovely whatever she sees, for passion changes one's very sight. Interpreters explain the passage as a sign of delusion: when the mind is turned upside down, so is the eye. The poet also shows her agitation through her talkativeness: the woman who once spoke briefly now spends verse after verse describing a servant's body.

१०शम्बरमायाः, स्थगु, हिरण्मयी माला

४५अग्रतो मम गच्छन्ती राजसेऽतीव शोभने।
आसन्याः शम्बरे मायाः सहस्रमसुराधिपे॥

४६हृदये ते निविष्टास्ता भूयश्चान्याः सहस्रशः।
तदेव स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्॥

४७मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
अत्र तेऽहं प्रमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्॥

४८अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि॥

४९लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्॥

‘…मम अग्रतः गच्छन्ती त्वम् अतीव राजसे, हे शोभने। असुराधिपे शम्बरे याः सहस्रं मायाः आसन्, ताः तव हृदये निविष्टाः; अन्याः च सहस्रशः। तत् एव तव स्थगु (ककुदम्), यत् दीर्घं रथघोणम् इव आयतम्; अत्र एव तव मतयः, क्षत्रविद्याः, मायाः च वसन्ति। हे कुब्जे, भरते अभिषिक्ते, राघवे च वनं गते, अत्र एव ते हिरण्मयीं मालां प्रमोक्ष्यामि। हे सुन्दरि, जात्येन सुनिष्टप्तेन सुवर्णेन, लब्धार्था प्रतीता च सती, ते स्थगु लेपयिष्यामि; मुखे च चित्रं शुभं जातरूपमयं तिलकम्…’ अत्र द्रष्टव्यम् — या मायाः पूर्वं शम्बरस्य अशुभाः इति वर्णिताः, ताः एव अधुना स्तुतिपदत्वेन प्रयुज्यन्ते; कैकेयी अजानती एव मन्थरायां राक्षसीं मायां स्वीकरोति। कविः एतेन पाठकं स्मारयति यत् एषः उपायः देवासुरयुद्धस्य असुरपक्षात् एव आगतः। ‘स्थगु’ इति शब्दः संस्कृते दुर्लभः — कुब्जायाः पृष्ठोन्नतिं वदति; तस्य ‘रथघोणम् इव आयतम्’ इति उपमानं च विलक्षणम्। कैकेयी यत् लोके कुत्सितम्, तत् एव बुद्धेः निधानत्वेन स्तौति — ‘अत्र एव मतयः क्षत्रविद्याः मायाः च वसन्ति’ इति। ‘हिरण्मयीं मालाम्’, ‘जात्येन सुनिष्टप्तेन सुवर्णेन लेपनम्’ इति च पारितोषिकानि सर्गद्वयपूर्वं प्रत्याख्यातस्य आभरणस्य एव विस्तृतं रूपम् — यत् मन्थरा तदा अक्षिपत्, तत् एव अधुना बहुगुणितं प्रतिश्रुतम्।

"— you are splendid indeed as you walk ahead of me, my beauty. The thousand illusions that belonged to Śambara, lord of the demons, have all settled in your heart, and thousands more besides. It is in that hump of yours, long and jutting like the pole of a chariot, that your plans, your statecraft and your arts of illusion live. There, hunchback, I will hang a golden chain for you, once Bharata has been consecrated and Rāghava has gone to the forest. With pure, well-refined gold, my beauty, once I have what I want and am content, I shall have your hump plated; and on your face a bright mark of gold" — Notice that the illusions described earlier as Śambara's and evil are now used as words of praise: without knowing it, Kaikeyī welcomes a demonic cunning in Mantharā, and the poet reminds the reader that this scheme came from the demons' side in the war of gods and demons. What the world despises, the hump, she praises as the treasury of intelligence. And the golden chain and the gold plating are simply a grander form of the ornament Mantharā threw away two sargas earlier: what was spurned then is now promised many times over.

११आभरणप्रतिज्ञा, ‘गतोदके सेतुबन्धः’

५०कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि॥

५१चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जने॥

५२तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम॥

५३इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव॥

५४गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय॥

‘…कारयिष्यामि, हे कुब्जे, शुभानि आभरणानि च। शुभे वस्त्रे परिधाय त्वं देवता इव चरिष्यसि; चन्द्रम् आह्वयमानेन मुखेन अप्रतिमानना सती द्विषज्जने गर्वयन्ती मुख्यां गतिं गमिष्यसि। सर्वाभरणभूषिताः कुब्जाः तव अपि कुब्जायाः पादौ परिचरिष्यन्ति, यथा एव त्वं सदा मम।’ एवं प्रशस्यमाना सा मन्थरा, वेद्याम् अग्निशिखाम् इव शुभ्रे शयने शयानां कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे कल्याणि, गते उदके सेतुबन्धः न विधीयते। उत्तिष्ठ, कल्याणं कुरु, राजानम् अनुदर्शय।’ ‘गतोदके सेतुबन्धः’ इति लोकोक्तिः अस्य सर्गस्य प्रसिद्धतमं वाक्यम् — कालातिक्रमे कृतं कर्म निष्फलम् इति। मन्थरा एतावतीं स्तुतिं श्रुत्वा अपि न विस्मरति यत् अभिषेकः प्रातः एव; अतः सा त्वरायाः एव पुनः स्मारयति। ‘देवता इव चरिष्यसि’, ‘राजहंसी इव’ इत्यादिभिः उपमाभिः कैकेय्याः प्रसादः शिखरं प्राप्नोति; ‘द्विषज्जने गर्वयन्ती’ इति पदेन च कौसल्यापक्षः एव द्विट्त्वेन निर्दिष्टः — एतेन ज्ञायते यत् कैकेय्याः हृदये अधुना सपत्नीभावः स्थिरीभूतः। मन्थरा तु स्तुत्या न मुह्यति; ‘वेद्याम् अग्निशिखाम् इव’ इति उपमया कविः कैकेय्याः तदानीन्तनं तेजः दर्शयति — यत् तेजः अग्रे समग्रम् इक्ष्वाकुकुलं दग्धुं समर्थम्।

"— I will have made for you, hunchback, and fine ornaments too. Dressed in two fine garments you will move about like a goddess, your face challenging the moon, with no face to match it, walking proudly among those who hate us. Other hunchbacks, decked in every ornament, will wait on your feet, hunchback, just as you always wait on mine." With such comparisons Kaikeyī's delight reaches its height; and in calling Kausalyā's side "those who hate us" she shows that the feeling of a rival wife is now fixed in her heart. Praised like this, Mantharā spoke to Kaikeyī as she lay on her white couch like a tongue of flame upon an altar — an image of the fire in her then, a fire able to burn the whole Ikṣvāku house: "When the water has run away, my good lady, no one builds a dam. Get up, do what is good for you, and let the king see you." This proverb about the dam is the most famous line of the sarga: action taken too late bears no fruit. For all the praise, the hunchback does not forget that the consecration is set for the morning, and she is not taken in by flattery; she reminds Kaikeyī again that there is no time to lose.

१२क्रोधागारप्रवेशः, आभरणत्यागः, भूमिशयनम्

५५तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता॥

५६अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च॥

५७तदा हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशंगता।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्॥

५८इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि।
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यते क्षितिम्॥

५९सुवर्णेन न मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भोजनैः।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते॥

तथा प्रोत्साहिता सा विशालाक्षी देवी सौभाग्यमदगर्विता सती मन्थरया सह गत्वा क्रोधागारं प्रविष्टा। वराङ्गना सा अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वरार्हाणि च शुभानि आभरणानि अवमुच्य, हेमोपमा सती तत्र कुब्जायाः वाक्यवशं गता, भूमौ संविश्य मन्थराम् अब्रवीत् — ‘हे कुब्जे, इह वा मां मृतां नृपाय आवेदयिष्यसि, राघवे वा वनं प्राप्ते भरतः क्षितिं प्राप्स्यते। मम सुवर्णेन न अर्थः, न रत्नैः, न च भोजनैः; यदि रामः अभिषिच्यते तर्हि एषः एव मम जीवितस्य अन्तः।’ आभरणानाम् अवमोचनम् एव इह प्रतीकात्मकम् — यत् सौभाग्यस्य चिह्नं, तत् एव सा त्यजति; बाह्यशोभायाः त्यागेन सा राज्ञः हृदये शोकम् एव आरोपयितुम् इच्छति। सप्तमे सर्गे या आभरणं ददौ, सा एव नवमे सर्गे सर्वाणि आभरणानि त्यजति — एषा एव सर्गत्रयस्य गतिः। ‘सौभाग्यमदगर्विता’ इति पदं कवेः एव निर्णयः — न धर्मेण, न पुत्रस्नेहेन, अपितु सौभाग्यस्य मदेन एव सा प्रेरिता इति। ‘अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारम्’ इति मूल्यनिर्देशेन च त्यागस्य महत्त्वं सूच्यते; यावन्ति आभरणानि सा त्यजति, तावान् एव तस्याः निश्चयः दृढः इति। ‘हेमोपमा’ इति च विरोधः — सुवर्णवर्णा सती सा धूलौ शेते।

Urged on in this way, the large-eyed queen, proud and intoxicated with her good fortune, went with Mantharā into the chamber of wrath. That lovely woman took off her pearl necklace, worth many hundreds of thousands, and her other costly ornaments, and then, golden in colour and wholly in the power of the hunchback's words, she lay down on the ground and said to Mantharā: "Either you will tell the king that I have died here, hunchback, or Rāghava will go to the forest and Bharata will have the earth. I want no gold, no jewels, no food; if Rāma is consecrated, that is the end of my life." Stripping off her ornaments is symbolic: she casts away the very emblems of her fortune, hoping by giving up outward beauty to plant grief in the king's heart; the woman who gave away an ornament in the seventh sarga casts off all her ornaments in the ninth, and this is the movement of the three sargas. "Proud with the pride of her good fortune" is the poet's verdict: she was moved not by dharma or even by love for her son but by the intoxication of being the favourite. The value of the necklace shows how great the renunciation was, and so how firm her resolve; and there is a contrast in the woman golden as gold lying in the dust.

१३अन्तिमानि वंशस्थवृत्तानि — कुब्जायाः वाग्बाणाः, कैकेय्याः प्रतिज्ञा

६०ततः पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम्॥

६१प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।
ततो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते॥

६२तथातिविद्धा महिषीति कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।
विधाय हस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः॥

६३यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।
वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति॥

६४अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।
न किंचिदिच्छामि न चेह जीवनं न चेदितो गच्छति राघवो वनम्॥

६५अथैवमुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी।
असंस्कृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाधिशिश्ये पतितेव किंनरी॥

६६उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तदावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका॥

ततः कुब्जा पुनः अपि महीक्षितः तां महिषीं भरतस्य मातरम् अत्यर्थम् अतिपराक्रमैः वचोभिः उवाच — भरताय हितम्, रामम् उपेत्य च अहितं वचः — ‘यदि राघवः इदं राज्यं प्रपत्स्यते, तर्हि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे। हे कल्याणि, ततः तथा यतस्व यथा ते सुतः भरतः अभिषेक्ष्यते।’ कुब्जया एवम् अतिविद्धा, वागिषुभिः मुहुर्मुहुः समाहता सा महिषी अतिविस्मिता सती हृदये हस्तौ विधाय कुपिता पुनः पुनः कुब्जां शशंस — ‘हे कुब्जे, इतः यमस्य विषयं गतां मां निशम्य त्वं नृपाय प्रतिवेदयिष्यसि, अथवा सुचिराय राघवे वनं गते सति भरतः समृद्धकामः भविष्यति। यदि रामः इतः वनं न गच्छति, तर्हि अहम् आस्तरणानि, स्रजः, चन्दनम्, अञ्जनम्, पानं भोजनं च — किञ्चित् अपि न इच्छामि, न च इह जीवनम् इच्छामि।’ एतत् सुदारुणं वचनम् उक्त्वा सा भामिनी सर्वाणि आभरणानि निधाय, आस्तरणेन असंस्कृतां मेदिनीं पतिता किंनरी इव अधिशिश्ये। उदीर्णसंरम्भरूपेण तमसा आवृतानना, अवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा सा नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव — मग्नतारका तमोवृता द्यौः इव। एतेषु सप्तसु वंशस्थवृत्तेषु कविः शोकस्य गाम्भीर्यम् एव छन्दसा अपि सूचयति; अग्रिमे सर्गे दशरथः एतत् एव दृश्यं पश्यन् स्वस्य विनाशं न जानाति। ‘वागिषुभिः’ इति रूपकम् अत्र मार्मिकम् — वचनानि एव बाणाः, कुब्जा एव धनुर्धरः, कैकेयी एव लक्ष्यम्; या स्वयं जेतुम् इच्छति, सा एव प्रथमं विद्धा। ‘हृदये हस्तौ विधाय’ इति च शारीरिकं लक्षणं शोकस्य आवेगस्य च। अन्तिमे श्लोके ‘तमोवृता द्यौः इव मग्नतारका’ इति उपमया कविः न केवलं कैकेय्याः मुखम्, अपितु समग्रस्य इक्ष्वाकुकुलस्य भविष्यम् एव सूचयति — यस्मिन् गगने तारकाः मग्नाः, तस्मिन् प्रभातः अपि दूरः।

Then the hunchback spoke again, with overwhelming force, to the great king's queen, Bharata's mother — words that served Bharata but, touching Rāma, did him harm: "If Rāghava gets this kingdom, you and your son will surely suffer. So, good lady, strive to have your son Bharata consecrated." Pierced through by the hunchback, struck again and again by the arrows of her words — the words were the arrows, the hunchback the archer, and Kaikeyī the target, so that she who wished to conquer was the first to be wounded — the queen, utterly amazed and angry, laid both hands on her heart, a sign of her grief and agitation, and praised the hunchback over and over. "Either you will hear that I have gone from here to the realm of Yama and tell the king so, hunchback, or Rāghava will go to the forest for a long time and Bharata will have his wish. If Rāma does not leave for the forest, I want no coverlets, no garlands, no sandal paste, no collyrium, nothing to drink and nothing to eat; I do not even want to live." Having spoken these terrible words she put away all her ornaments and lay on the bare earth with nothing spread beneath her, like a fallen kinnarī. Her face was darkened by the rising storm of her anger, her fine garlands and jewels were cast off, and the king's wife lay there sick at heart, like the sky shrouded in darkness with its stars sunk out of sight. The last verses of the sarga are in a longer metre, and the poet conveys the depth of the sorrow even through the metre. The image of the starless sky describes not only Kaikeyī's face but the future of the whole Ikṣvāku house: in a sky whose stars have sunk, dawn is far away. In the next sarga Daśaratha will come upon this very scene without knowing it spells his ruin.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि

ज्वलितानना ९.१ प्रज्वलितमुखी, क्रोधेन रक्तमुखी

सन्धिः: ज्वलित + आनना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘ज्वलितानना’
समासः: ज्वलितम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रस्थापयाम्यहम् ९.२ प्रेषयामि, प्रस्थानं कारयामि

सन्धिः: प्रस्थापयामि + अहम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्), तेन ‘प्रस्थापयाम्यहम्’; अत्र बाह्यसन्धिः एव पदविभागं गोपयति, अतः सः सूचितः
समासः: समासः नास्ति — प्र + स्था धातोः णिजन्तम् (प्रेरणार्थे)
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (कर्ता ‘अहम्’ — कैकेयी)

निगूहसे ९.६ गोपयसि, छादयसि, प्रच्छन्नं करोषि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — नि + गुह् इत्यत्र उपसर्गान्तः इकारः धातोः गकारेण सह न संधीयते
समासः: समासः नास्ति — नि + गुह् धातोः लट्, मध्यमपुरुषः
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (कर्ता ‘त्वम्’)

स्वास्तीर्ण ९.८ सम्यक् आस्तृतम्, सुष्ठु विरचितशय्यम्

सन्धिः: सु + आस्तीर्ण — यण्सन्धिः (उ + आ = व्), तेन ‘स्वास्तीर्ण’; ‘शयनात्स्वास्तीर्णात्’ इति मुद्रणे संयुक्तम्
समासः: सुष्ठु आस्तीर्णम् — प्रादितत्पुरुषः (सु इति प्रशंसार्थकम् अव्ययम्)
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (‘शयनात्’ इत्यस्य विशेषणम्)

राजर्षि ९.११ राजा सन् ऋषितुल्यः — तपस्वी नृपः

सन्धिः: राज + ऋषि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), तेन ‘राजर्षि’
समासः: राजा च असौ ऋषिः च — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे तृतीया)

साह्यकृत् ९.११ सहायं कुर्वन्, साहाय्यकारी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘साह्य’ ‘कृत्’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगः
समासः: साह्यं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (कृ धातोः क्विप्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

तिमिध्वज ९.१२ यस्य ध्वजे तिमिमत्स्यस्य चिह्नम् — शम्बरस्य एव अपरं नाम

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तिमि’ ‘ध्वज’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगः
समासः: तिमिः (महामत्स्यः) ध्वजे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘यत्र’ इत्यनेन सम्बद्धः कर्ता)

शतमाय ९.१३ शतं मायाः जानन्, अनेकमायाविद्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शत’ ‘माय’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगः
समासः: शतं मायाः यस्य सः — बहुव्रीहिः (सङ्ख्यापूर्वपदः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘महासुरः’ इत्यस्य विशेषणम्)

देवसङ्घ ९.१३ देवानां समूहः, देवगणाः

सन्धिः: सम् + घ — अनुस्वारस्य ङकारः (परसवर्णः), तेन ‘सङ्घ’
समासः: देवानां सङ्घः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘अनिर्जितः’ इत्यस्य कर्तरि तृतीया)

शकलीकृत ९.१५ खण्डशः कृतः, शस्त्रैः जर्जरीकृतः

सन्धिः: शकल + कृत — च्विप्रत्यये इकारस्य दीर्घः, तेन ‘शकलीकृत’
समासः: अशकलं शकलं कृतम् इति — च्व्यन्तपूर्वपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘महाबाहुः’ (दशरथः) इत्यस्य विशेषणम्)

नष्टचेतन ९.१६ लुप्तसंज्ञः, मूर्च्छितः

सन्धिः: संग्रामात् + नष्ट — तकारस्य नकारपरत्वे नकारः (अनुनासिकसन्धिः), तेन ‘संग्रामान्नष्ट’
समासः: नष्टा चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (दशरथस्य विशेषणम्)

शुभदर्शन ९.१७ मङ्गलदर्शने, सुन्दरि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शुभ’ ‘दर्शन’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगः
समासः: शुभं दर्शनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (‘शुभदर्शने’ — कैकेय्याः आमन्त्रणम्)

अनभिज्ञा ९.१८ अजानती, अनवगता — स्वयं न जानामि इत्यर्थः

सन्धिः: न + अभिज्ञा — नञ्समासे ‘अन्’ इति आदेशः (अजादौ), तेन ‘अनभिज्ञा’
समासः: न अभिज्ञा — नञ्तत्पुरुषः (अभि + ज्ञा धातोः कप्रत्ययः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विधेयम्)

प्रव्राजन ९.२० निर्वासनम्, वनगमनं प्रति प्रेषणम्

सन्धिः: प्र + व्राजन — सन्धिकार्यं नास्ति; व्रज् धातोः णिजन्तात् ल्युट्, वृद्ध्या ‘व्राजन’
समासः: समासः नास्ति — प्र + व्रज् धातोः णिजन्तस्य भावे ल्युट्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘याचस्व’ इत्यस्य कर्म)

प्रजाभावगतस्नेह ९.२१ यः प्रजानां हृदये स्नेहं प्राप्तवान्, लोकप्रियः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — समासे सर्वत्र व्यञ्जनसंयोगः
समासः: प्रजानां भावे (हृदये) गतः स्नेहः यस्य सः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)

क्रोधागार ९.२२ कोपभवनम् — यत्र रुष्टा राज्ञी प्रविशति, तत् अन्तःपुरस्य पृथक् गृहम्

सन्धिः: क्रोध + आगार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘क्रोधागार’
समासः: क्रोधस्य आगारम् (गृहम्) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रविश्य’ इत्यस्य कर्म)

अनन्तर्हिता ९.२२ अनाच्छादिता, आस्तरणरहिता — नग्नभूमिः

सन्धिः: न + अन्तर्हिता — नञ्समासे ‘अन्’ इति आदेशः, तेन ‘अनन्तर्हिता’; ‘शेष्व’ इत्यनेन सह मुद्रणे ‘शेष्वानन्तर्हितायाम्’ इति संयुक्तम् (सवर्णदीर्घः, अ + अ = आ)
समासः: न अन्तर्हिता — नञ्तत्पुरुषः (अन्तर् + धा धातोः क्तः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘भूमौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

हुताशन ९.२४ अग्निः — यः हविः भक्षयति

सन्धिः: हुत + अशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘हुताशन’
समासः: हुतम् अश्नाति इति — उपपदतत्पुरुषः (अश् धातोः ल्युट्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘विशेत्’ इत्यस्य कर्म)

प्रत्युदीक्षितुम् ९.२५ सम्मुखं द्रष्टुम्, ऊर्ध्वं दृष्टिं निधातुम्

सन्धिः: प्रति + उत् + ईक्षितुम् — यण्सन्धिः (इ + उ = य्), ततः उत् + ईक्ष् इत्यत्र दीर्घसन्धिः, तेन ‘प्रत्युदीक्षितुम्’
समासः: समासः नास्ति — प्रति-उत् इति द्वौ उपसर्गौ ईक्ष् धातोः पूर्वे, तुमुन्प्रत्ययः
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्; ‘शक्तः’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

सौभाग्यबल ९.२६ सौभाग्यजनितं सामर्थ्यम्, पत्युः प्रीतिमूलकं प्रभुत्वम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — तद्धितप्रत्ययेन आदिवृद्धिः (सु → सौ) एव जाता
समासः: सौभाग्यस्य बलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘बुध्यस्व’ इत्यस्य कर्म)

पार्थिवर्षभ ९.३० राजश्रेष्ठ, नृपोत्तम

सन्धिः: पार्थिव + ऋषभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्), तेन ‘पार्थिवर्षभ’
समासः: पार्थिवेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमानोत्तरपदः)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (दशरथस्य आमन्त्रणम्, कैकेय्या वक्तव्ये)

गतामित्र ९.३३ यस्य शत्रवः अपगताः, निष्कण्टकः

सन्धिः: गत + अमित्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘गतामित्र’; अमित्र इत्यत्र च न + मित्र इति नञ्समासः
समासः: गताः अमित्राः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)

वीतसाध्वसा ९.३५ निर्भया, त्यक्तभया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वीत’ ‘साध्वस’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगः
समासः: वीतं (अपगतं) साध्वसं (भयं) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कैकेय्याः विशेषणम्)

उत्पथ ९.३७ कुमार्गः, विपथः — अनुचितः मार्गः

सन्धिः: उद् + पथ — तकारस्य स्थाने चर्त्वम्/जश्त्वाभावः, मुद्रणे ‘उत्पथ’; पूर्वपदेन सह ‘किशोरीवोत्पथम्’ इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उत्क्रान्तः पन्थानम् इति, अथवा न पन्थाः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘गता’ इत्यस्य कर्माधिकरणम्)

श्रेष्ठाभिधायिनि ९.३८ श्रेष्ठं वदन्ति, हितकरं वचनं कथयन्ति

सन्धिः: श्रेष्ठ + अभिधायिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), तेन ‘श्रेष्ठाभिधायिनी’; सम्बोधने ह्रस्वः
समासः: श्रेष्ठम् अभिदधाति इति — उपपदतत्पुरुषः (अभि + धा धातोः णिनिप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (मन्थरायाः आमन्त्रणम्)

चिकीर्षित ९.४० कर्तुम् अभिप्रेतम्, अभीष्टं कृत्यम्, गूढः संकल्पः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — कृ धातोः सन्प्रत्यये द्वित्वेन ‘चिकीर्ष’
समासः: समासः नास्ति — कृ धातोः सन्नन्तात् क्तप्रत्ययः (कर्तुम् इच्छितम्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘समवबुध्येयम्’ इत्यस्य कर्म)

निर्मृष्ट ९.४३ मार्जितम्, स्वच्छम्, सुपरिष्कृतम्। समीक्षितसंस्करणे तु ‘निर्घुष्टम्’ इति पाठः

सन्धिः: निस् + मृष्ट — विसर्गस्य रेफः (रत्वम्), तेन ‘निर्मृष्ट’
समासः: समासः नास्ति — निर् + मृज् धातोः क्तप्रत्ययान्तम् (मार्जने)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘जघनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

व्यायत ९.४४ दीर्घौ, विस्तृतौ, सुविस्तीर्णौ

सन्धिः: वि + आयत — यण्सन्धिः (इ + आ = य्), तेन ‘व्यायत’
समासः: समासः नास्ति — वि + आ + यम् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘पादौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

स्थगु ९.४६ ककुदम्, कुब्जायाः पृष्ठोन्नतिः — यत् रथघोणम् इव दीर्घम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तदेव स्थगु’ इत्यत्र पदयोः विरामः
समासः: समासः नास्ति — रूढः नपुंसकलिङ्गशब्दः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘तत् एव’ इत्यनेन सह विधेयम्)

सुनिष्टप्त ९.४८ सम्यक् तापितम्, अग्नौ शोधितम् — शुद्धम्

सन्धिः: सु + निस् + तप्त — विसर्गस्य षत्वम्, ततः ष्टुत्वेन तकारस्य टकारः, तेन ‘सुनिष्टप्त’
समासः: सुष्ठु निष्टप्तम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘सुवर्णेन’ इत्यस्य विशेषणम्)

अप्रतिमानना ९.५१ यस्याः मुखस्य उपमा नास्ति, अनुपममुखी

सन्धिः: अप्रतिम + आनना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ), तेन ‘अप्रतिमानना’; मुद्रणे ‘मुखेनाप्रतिमानना’ इति पूर्वपदेन श्लिष्टम् (अ + अ = आ)
समासः: अप्रतिमम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (अन्तः नञ्समासः — न प्रतिमा यस्य)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (मन्थरायाः विशेषणम्)

सेतुबन्ध ९.५४ सेतुनिर्माणम् — ‘गते उदके सेतुबन्धः न विधीयते’ इति कालातिक्रमस्य निष्फलताम् उपदिशन्ती लोकोक्तिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सेतु’ ‘बन्ध’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगः
समासः: सेतोः बन्धः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘विधीयते’ इत्यस्य कर्मकर्तृपदम्)

प्रोत्साहिता ९.५५ उत्साहिता, प्रेरिता, प्रवर्तिता

सन्धिः: प्र + उत्साहिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), तेन ‘प्रोत्साहिता’
समासः: समासः नास्ति — प्र + उद् + सह् धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘देवी’ इत्यस्य विशेषणम्)

हेमोपमा ९.५७ सुवर्णसदृशी, काञ्चनगौरी

सन्धिः: हेम + उपमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ), तेन ‘हेमोपमा’
समासः: हेम्नः उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः (उपमानपूर्वपदः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)

मग्नतारका ९.६६ यस्यां नक्षत्राणि निमग्नानि, अदृश्यतारका

सन्धिः: तमस् + वृता — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणेन ‘ओ’, तेन ‘तमोवृता’ (सम्बद्धपदे); ‘मग्नतारका’ इत्यत्र तु सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मग्नाः तारकाः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘द्यौः’ इत्यस्य विशेषणम्)