अयोध्याकाण्डम् — दशमः सर्गः
कैकेय्याः आभरणत्यागः भूमिशयनं च, दशरथस्य अन्तःपुरप्रवेशः, क्रोधागारे तस्याः दर्शनम्, बहुविधं सान्त्वनम्, सर्वस्वदानप्रतिश्रुतिः
अस्मिन् सर्गे मन्थरया विदर्शिता कैकेयी सर्वाणि आभरणानि अपविध्य मलिनाम्बरा क्रोधागारे भूमौ शेते। इतः दशरथः रामस्य अभिषेचनम् आज्ञाप्य, प्रियायै प्रियं निवेदयितुम् अन्तःपुरं प्रविशति। कैकेय्याः रमणीयं गृहं वर्णितम् — शुकमयूरक्रौञ्चहंसरुतम्, वादित्रघोषम्, लतागृहचित्रगृहशोभितम्, दान्तराजतसौवर्णवेदिकावापीसम्पन्नम्। तत्र शयनोत्तमे देवीम् अपश्यन् राजा विषीदति; संत्रस्ता प्रतीहारी 'देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारम् अभिद्रुता' इति निवेदयति। तां भूमौ पतितां दृष्ट्वा वृद्धः राजा छिन्नलता इव, च्युता देवता इव, विद्धा करेणुः इव तां मन्यमानः स्नेहेन परामृशति, बहुधा च पृच्छति — केन अभियुक्तासि, कः वध्यताम्, कः मुच्यताम्, कः आढ्यः क्रियताम् इति। 'यावत् चक्रम् आवर्तते तावती मे वसुंधरा; द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्राः अङ्गवङ्गमगधाः काशिकोसलाः च मम अधीनाः; ततः यद् इच्छसि तद् वृणीष्व' इति सर्वस्वं प्रतिश्रुत्य 'उत्तिष्ठ, भयं कथय, नीहारम् इव रश्मिवान् तत् व्यपनयिष्यामि' इति वदति। तेन समाश्वस्ता सा तु अप्रियं वक्तुकामा भर्तारं भूयः परिपीडयितुम् उपचक्रमे। एवं सर्गः वरयाचनस्य रङ्गभूमिं सज्जयति।
१विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किंनरी॥
२निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी।
मन्थरायै शनैः सर्वमाचचक्षे विचक्षणा॥
३सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता।
नागकन्येव निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी॥
४मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम्।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम्॥
५बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्॥
पूर्वसर्गे पापया कुब्जया मन्थरया कैकेयी बहुधा दुर्बोधिता आसीत्। यदा सा देवी तया भृशं विदर्शिता, तदा विषदिग्धेन बाणेन विद्धा किंनरी इव भूमौ शयिता। ततः विचक्षणा भामिनी मनसा कर्तव्यं निश्चित्य 'एतत् सम्यक्' इति मत्वा मन्थरायै शनैः सर्वं स्वाभिप्रायम् आचचक्षे। मन्थरायाः वाक्यैः मोहिता दीना च सा निश्चयं कृत्वा नागकन्या इव दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य मुहूर्तम् आत्मनः सुखावहं मार्गं चिन्तयामास। तं विनिश्चयं निशम्य सुहृद्रूपा अर्थकामा च मन्थरा सिद्धिं प्राप्ता इव परमप्रीता बभूव। अत्र कविना क्रमः सूक्ष्मतया दर्शितः — प्रथमं श्रवणम्, ततः शयनम्, ततः निश्चयः, ततः पुनः दास्या सह मन्त्रणा, अन्ते च मार्गचिन्तनम्। कैकेयी न सहसा प्रवृत्ता; सा शृणोति, चिन्तयति, निश्चिनोति। एतेन ज्ञायते यत् इयं दुर्बुद्धिः न आवेशजा, अपि तु विमृश्य गृहीता; अतः एव सा दुष्परिहार्या। दासी अपि न स्वार्थं गोपयति — 'अर्थकामा' इति कविना स्पष्टम् एव उक्तम्। 'नागकन्या इव निःश्वस्य' इति उपमया च सूच्यते यत् तस्याः निःश्वासः वायुमात्रं न, अपि तु विषम् एव। एवं सर्गस्य आदौ एव अनर्थस्य बीजं दृढमूलं जातम् इति ज्ञायते।
In the previous sarga the wicked hunchback Mantharā had worked on Kaikeyī in many ways. When the queen had been thoroughly led astray by her, she lay down on the ground like a kinnarī struck by a poisoned arrow. Then, having settled in her mind what had to be done and judging it right, that clever, spirited woman quietly told Mantharā her whole intention. Bewildered by Mantharā's words and wretched now, but her resolve taken, she drew a long, hot breath like a serpent maiden — a breath that was not mere air but poison — and for a while considered the path that would bring her what she wanted. Hearing her decision, Mantharā, who wore the face of a friend but had her own ends in view — the poet says so plainly — was overjoyed, as if the thing were already done. The poet shows the stages carefully: first hearing, then lying down, then resolving, then conferring again with the servant, and finally weighing the way ahead. Kaikeyī did not act on impulse; she listened, reflected and decided. So her evil purpose was not born of a passing fit but taken up deliberately, which is why it would be so hard to undo; at the very start of the sarga the seed of disaster has taken firm root.
६संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भ्रुकुटिं मुखे।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च॥
७अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे।
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च॥
८अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः।
क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा॥
अनन्तरं सा अबला मुखे भ्रुकुटिं निवेश्य भूमौ संविवेश। कैकेय्या अपविद्धानि चित्राणि माल्यानि दिव्यानि आभरणानि च भूमिं प्रपेदिरे। तया अपविद्धानि तानि माल्यानि आभरणानि च नभसि नक्षत्राणि इव वसुधाम् अशोभयन्। मलिनाम्बरा सा एकां वेणीं दृढां बद्ध्वा क्रोधागारे पतिता गतसत्त्वा किंनरी इव बभौ। अत्र कविः विरोधेन अर्थं दर्शयति — यानि भूषणानि देहम् अशोभयन्, तानि त्यक्तानि सन्ति भूमिम् एव शोभयन्ति; शोभा न नष्टा, केवलं स्थानान्तरं गता। एतेन सूच्यते यत् कैकेय्याः सौभाग्यम् अपि तस्याः स्वरूपात् च्युतम्। 'एकवेणी' इति शोकस्य विरहस्य वा प्रसिद्धं चिह्नम्, 'मलिनाम्बरा' इति च मङ्गलवेषस्य त्यागः। एवं सा वचनात् पूर्वम् एव वेषेण भर्तुः पुरतः स्वस्य कृत्रिमं दुःखं निवेदयति। क्रोधागारम् इति च राजगृहेषु प्रसिद्धं स्थानम्, यत्र रुष्टा महिषी प्रविशति; तत्प्रवेशः एव भर्तुः कृते सूचना, याचनायाः मौनं रूपम्। शयनम् अत्र अस्त्रं जातम्। अत्र च शरीरशोभायाः त्यागः मनःशोभायाः त्यागस्य एव बाह्यं रूपम् इति द्रष्टव्यम्। मन्थरया दत्तः उपदेशः अत्र क्रियारूपं गृह्णाति, वचनं च मौनेन बलवत्तरं भवति।
Then the queen, in her anger and with her mind wholly made up, knit her brows and lay down helpless on the floor. The bright garlands and heavenly ornaments she flung off fell to the ground, and scattered there they adorned the earth as the stars adorn the sky. The poet makes his point by contrast: the ornaments that had graced her body now grace the floor; their beauty is not lost but has changed its place, and so has Kaikeyī's good fortune fallen from her. In soiled clothes, her hair bound tight in a single braid, she lay fallen in the chamber of wrath like a kinnarī whose life had left her. The single braid is the familiar sign of grief or separation, and soiled clothes mean the casting off of festive dress; so, before a word is said, she shows her husband a feigned sorrow through her appearance. The chamber of wrath was a known place in royal houses, where an offended queen would go; to enter it was itself a message to her husband, a silent form of demand, and lying there became her weapon. Mantharā's advice now takes the form of action, and silence makes it stronger than words.
९एकवेणीं दृढां बद्ध्वा गतसत्त्वेव किंनरी।
आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम्॥
१०उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम्।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्॥
११प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः॥
इतः महाराजः दशरथः राघवस्य अभिषेचनम् आज्ञाप्य, उपस्थानं च अनुज्ञाप्य, स्वनिवेशनं प्रविवेश। 'अद्य एव रामाभिषेकः प्रसिद्धः' इति जानन् सः जितेन्द्रियः प्रियार्हायै प्रियं वार्तम् आख्यातुम् अन्तःपुरं प्रविष्टवान्। महायशाः सः सर्वासु महिषीषु प्रथमं कैकेय्याः एव श्रेष्ठं गृहं प्रविवेश — यथा राहुयुक्तः निशाकरः पाण्डुरम् अभ्रम् आकाशं वा प्रविशति। अत्र उपमा गम्भीरा — चन्द्रः शुभ्रः, मेघः अपि शुभ्रः, किन्तु राहुः तत्र लग्नः; तथा एव गृहं रमणीयम्, वार्ता च प्रिया, किन्तु तत्र ग्रहः प्रतीक्षते। 'प्रियार्हाम्' इति पदेन कविः राज्ञः अन्तःकरणं सूचयति — सा प्रियस्य योग्या इति सः मन्यते; वस्तुतः तु सा तम् एव प्रियं नाशयितुं सज्जा। किञ्च प्रथमम् एव कैकेय्याः गृहगमनं तस्याम् अधिकं स्नेहं दर्शयति; यत्र अधिकः स्नेहः, तत्र एव अधिकः आघातः। 'वशी' इति विशेषणेन च सूच्यते यत् राजा जितेन्द्रियः अपि स्नेहेन जेतव्यः आसीत्। अतः अस्मिन् प्रवेशे एव सर्गस्य करुणरसः प्रारभ्यते, यतः प्रियवार्ता अप्रियस्य निमित्तं भविष्यति।
Meanwhile the great King Daśaratha, having ordered Rāghava's consecration and dismissed the assembly, went into his own residence. Knowing that Rāma's consecration had been proclaimed that very day, the self-controlled king went into the inner apartments to give the good news to the one he thought deserved good news. Of all his queens, the illustrious king went first into Kaikeyī's splendid house, as the moon, with Rāhu about to seize it, enters a white cloud or the open sky. The image is a grave one: the moon is bright and the cloud is white, but the eclipse is waiting there; so the house is lovely and the news is happy, but a seizing planet lies in wait. In thinking her worthy of good news the king shows his heart, when in truth she was ready to destroy the very thing he held dear. That he went first to Kaikeyī shows his greater love for her, and where the love is greater, the blow is greater too. Though he had mastered his senses, affection could still master him. So the pathos of the sarga begins with this entrance, for the happy news is to become the cause of grief.
१२पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः।
शुकबर्हिसमायुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्॥
१३वादित्ररवसंघुष्टं कुब्जावामनिकायुतम्।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः॥
१४दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम्।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम्॥
१५दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि॥
१६उपपन्नं महार्हैश्च भूषणैस्त्रिदिवोपमम्।
स प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत्॥
तत् गृहं शुकैः बर्हिभिः च समायुक्तम्, क्रौञ्चानां हंसानां च रुतैः आयुतम्, वादित्राणां रवेण संघुष्टम्, कुब्जाभिः वामनिकाभिः च युतम् आसीत्। चम्पकाशोकैः शोभितैः लतागृहैः चित्रगृहैः च, दन्तरजतसुवर्णमयीभिः वेदिकाभिः च तत् समायुतम्; नित्यं पुष्पितैः फलितैः वृक्षैः वापीभिः च उपशोभितम्। दान्तैः राजतैः सौवर्णैः च परमासनैः संवृतम्, विविधैः अन्नपानैः भक्ष्यैः च उपपन्नम्, महार्हैः भूषणैः च त्रिदिवोपमम् आसीत्। एतत् वर्णनं न केवलम् अलङ्कारार्थम् — अनेन कविः दर्शयति यत् राज्ञा कैकेय्यै किम् अपि न न्यूनं दत्तम्; सर्वं सुखसाधनं तस्याः पुरतः वर्तते। यस्याः एतावत् विद्यते, सा अपि असंतुष्टा इति ज्ञात्वा लोभस्य स्वरूपं बुध्यते — लोभः न अभावात् जायते, अपि तु तृष्णायाः एव। किञ्च स्वर्गोपमे गृहे एव क्रोधागारम् अपि निर्मितम् इति विशेषेण मननीयम्; सुखस्य मध्ये एव कोपस्य स्थानं रक्षितम् आसीत्। अनेन पक्षिरुतवादित्रघोषयुक्तस्य गृहस्य शोभा च अग्रे आगामिना मौनेन विषादेन च विरुध्यते। तस्मात् एतत् वर्णनं परिहासात्मकम् अपि — स्वर्गसदृशे गृहे नरकतुल्यः संकल्पः प्रसूयते।
The house was full of parrots and peacocks and loud with the cries of curlews and geese; it echoed with music and was thronged with hunchbacked and dwarf attendants. It had bowers of flowering campaka and aśoka and halls hung with pictures, and platforms of ivory, silver and gold; trees that were always in flower and fruit and pools of water adorned it. It was furnished with splendid seats of ivory, silver and gold, stocked with every kind of food, drink and delicacy, and full of costly ornaments, so that it was like heaven itself. This description is not mere decoration: it shows that the king had denied Kaikeyī nothing, that every comfort was hers. When one who has so much is still not content, we see what greed is: it springs not from want but from craving. It is worth noting too that within this heavenly house a chamber of wrath had been built — a place for anger kept in the midst of happiness. The birdsong and music of the house will soon be set against the silence and gloom to come, and so the description is also ironic: in a house like heaven a hellish resolve is born.
१७न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे।
स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः॥
१८अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च।
नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत॥
१९न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत॥
२०यथापुरमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम्।
प्रतीहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु कृताञ्जलिः॥
२१देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता।
प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः॥
ऋद्धिमत् स्वम् अन्तःपुरं प्रविश्य राजा शयनोत्तमे स्त्रियं कैकेयीं न ददर्श। कामबलसंयुक्तः रत्यर्थी सः मनुजाधिपः दयितां भार्याम् अपश्यन् पप्रच्छ विषसाद च। पूर्वं हि सा देवी तां वेलां कदाचित् अपि न अत्यवर्तत, न च राजा शून्यं गृहं कदाचित् प्रविष्टवान्। ततः गृहगतः राजा, यथापुरम् एव, तां स्वार्थलिप्सुम् अपण्डिताम् इति अविज्ञाय कैकेयीं पर्यपृच्छत्। अथ संत्रस्ता प्रतीहारी कृताञ्जलिः उवाच — 'देव, देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारम् अभिद्रुता।' प्रतीहार्याः वचः श्रुत्वा परमदुर्मनाः राजा भूयः विषसाद; तस्य इन्द्रियाणि लुलितानि व्याकुलानि च अभवन्। 'यथापुरम्' इति पदं करुणम् — यः नित्यसिद्धः विश्वासः, सः एव वञ्चनायाः द्वारम् अभवत्। 'अविज्ञाय' इति च राज्ञः निर्दोषतां प्रकटयति; सः अद्यापि न जानाति यत् प्रिया परिवृत्ता। प्रतीहार्याः त्रासः अपि सूचकः — भृत्यजनः पूर्वम् एव जानाति यत् गृहे महत् अशुभं जातम्, स्वामी तु अन्ते जानाति। शून्यं शयनम् एव प्रथमम् अशुभनिमित्तम् इति कविना सूचितम्। अत्र 'अभिद्रुता' इति क्रियापदेन तस्याः वेगः, कृत्रिमता च युगपत् सूचिते। राज्ञः विषादः अत्र द्विगुणः — प्रथमं शून्यदर्शनात्, पुनः प्रतीहार्याः वचनात्।
Entering his rich inner apartments, the king did not find Kaikeyī on her fine couch. Full of desire and longing for her company, and not seeing his beloved wife, he asked for her and grew despondent, for never before had the queen let that hour go by, and never before had the king come into an empty room. So, being now in the house, he asked after Kaikeyī as he always had, not knowing that she had become a foolish woman bent on her own ends. The words "as he always had" are pitiful, for the trust that had never failed became the doorway to deceit, and "not knowing" shows the king's innocence: he did not yet know that his beloved had changed. Then the doorkeeper, terrified, joined her hands and said, "Your Majesty, the queen is very angry and has rushed off to the chamber of wrath." The doorkeeper's fear is telling: the servants already know that something terrible has happened in the house, and the master is the last to learn it. The empty couch was the first ill omen, and the king's dismay was doubled, first at the sight of the empty room and then at the doorkeeper's words.
२२विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः।
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्॥
२३प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्॥
२४अपापः पापसंकल्पां ददर्श धरणीतले।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव॥
२५किंनरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा।
मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम्॥
२६करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने।
महागज इवारण्ये स्नेहात्परमदुःखिताम्॥
२७परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्॥
तत्र भूमौ पतितां शयानाम् अतथोचितां तां दृष्ट्वा जगतीपतिः दुःखेन प्रतप्तः इव अभवत्। वृद्धः सः अपापः प्राणेभ्यः अपि गरीयसीं तरुणीं भार्यां पापसंकल्पां धरणीतले ददर्श — विनिष्कृत्तां लताम् इव, पतितां देवताम् इव, निर्धूतां किंनरीम् इव, च्युताम् अप्सरसम् इव, परिभ्रष्टां मायाम् इव, संयतां हरिणीम् इव। यथा वने महागजः मृगयुणा दिग्धेन बाणेन विद्धां परमदुःखितां करेणुं स्नेहात् स्पृशति, तथा सः तां पाणिभ्यां परिमृश्य, अभिसंत्रस्तचेतनः कामी कमलपत्राक्षीं वनिताम् इदम् उवाच। उपमानां पङ्क्तिः अत्र अर्थवती — सर्वाणि छेदनस्य, पतनस्य, बन्धनस्य च रूपाणि; राजा तां पीडिताम् एव मन्यते, वस्तुतः तु सा व्याधस्थाने वर्तते, सः एव च विद्धः मृगः। 'अपापः पापसंकल्पाम्' इति विरोधः सर्गस्य सारं संक्षिपति — एकत्र निर्मलं हृदयम्, अन्यत्र गूढः संकल्पः; एतयोः सम्पर्कात् एव दुःखम्। 'वृद्धः तरुणीम्' इति च वयोवैषम्येण स्नेहस्य असमता सूचिता, यत् आगामिनः पराजयस्य कारणम्। तस्मात् अस्य प्रकरणस्य उपमाः एव आगामिनः वृत्तान्तस्य सूचकाः, न तु केवलं शोभार्थाः।
Hearing her words, the deeply distressed king sank further into despair, his senses shaken and confused. He found her there, fallen on the ground, lying as she never should have lain, and the lord of the earth was as if scorched with grief. Old as he was, and innocent, he saw his young wife, dearer to him than life, whose heart was set on evil, lying on the bare earth like a creeper cut down, like a goddess fallen from heaven, like a kinnarī driven out, like an apsaras cast down, like an illusion that has slipped away, like a doe caught in a snare. As a great elephant in the forest tenderly touches his mate when she has been pierced by a hunter's poisoned arrow and is in agony, so he stroked her with both hands and, his mind full of dread, the enamoured king spoke to the lotus-eyed woman. The string of images is meaningful: all are images of cutting, falling and binding. The king thinks her the wounded one, but in truth she stands in the hunter's place and he is the stricken deer. "He innocent, she with evil in her heart" sums up the sarga: a pure heart on one side, a hidden purpose on the other, and sorrow from their meeting. "Old, and she young" points to an inequality of love that will cause his defeat. The similes here are not mere ornament but foreshadow what is to come.
२८न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्।
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता॥
२९यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि॥
३०भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि।
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः॥
३१सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि।
कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्॥
३२कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम्।
मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम्॥
३३अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम्।
दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिंचनः॥
३४अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः।
न ते कंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे॥
राजा अवदत् — 'देवि, त्वयि आत्मनि संश्रितं क्रोधम् अहं न अभिजानामि। केन अभियुक्ता असि, केन वा विमानिता? मयि कल्याणचेतसि सति, मम दुःखाय त्वं पांसुषु किमर्थं शेषे? भूतेन उपहतचित्ता इव त्वं मम चित्तं प्रमथ्नासि। मम कुशलाः वैद्याः सन्ति, ते च सर्वशः अभितुष्टाः; ते त्वां सुखितां करिष्यन्ति — व्याधिम् आचक्ष्व। कस्य प्रियं कार्यम्, केन वा विप्रियं कृतम्? कः अद्य प्रियं लभताम्, कः वा सुमहत् अप्रियम्? मा रोदीः, मा च आत्मानं परिशोषय। कः अवध्यः वध्यताम्, कः वध्यः विमुच्यताम्? कः दरिद्रः आढ्यः भवतु, कः वा द्रव्यवान् अकिंचनः? अहं मदीयाः च सर्वे तव वशानुगाः; तव कंचित् अपि अभिप्रायं व्याहन्तुम् अहं न उत्सहे।' अत्र राजा रोगं, तिरस्कारम्, आर्थिकं कष्टं च कारणत्वेन कल्पयति; यत् वास्तवं कारणं तत् तस्य मनसि न स्फुरति। किञ्च 'अवध्यः वध्यताम्' इति वचनेन सः धर्मसीमाम् अपि अतिक्रामति — स्नेहेन उन्मत्तः राजा न्यायम् अपि विक्रेतुं सज्जः इति कविना सूचितम्। अनेन कविः दर्शयति यत् अतिस्नेहः अपि व्यसनम् एव, यदि विवेकेन न नियम्यते। वैद्यानाम् उल्लेखेन च सूच्यते यत् राजा शारीरिकं रोगम् एव शङ्कते, न मानसं व्यसनम्।
The king said: "My queen, I know of no reason for anger in you. Who has wronged you? Who has insulted you? When my whole heart wishes you well, why do you lie in the dust to my sorrow? Why do you lie on the ground as if some spirit had seized your mind, and torment my heart? I have skilled physicians, all well rewarded; they will make you well. Tell me what ails you. Whose wish should be granted, or who has done you harm? Who is to receive a kindness today, and who some very great harm? Don't weep, my queen, and don't waste yourself away. Who that does not deserve death shall be put to death? Who that deserves death shall be set free? Which poor man shall I make rich, and which rich man penniless? I and all who are mine are at your command; I cannot bring myself to thwart any wish of yours." The king imagines illness, insult or want as the cause; the real cause never occurs to him, and by mentioning physicians he shows he fears a bodily sickness, not a sickness of the mind. With "who that does not deserve death shall be put to death?" he oversteps even the bounds of dharma: maddened by love, the king is ready to sell justice itself. So the poet shows that excessive love, when discernment does not rein it in, is itself a vice.
३५आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम्।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि॥
३६करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुंधरा॥
३७द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः॥
३८तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि॥
३९किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।
तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्॥
४०तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे॥
'आत्मनः जीवितेन अपि यत् ते मनसि स्थितं तत् ब्रूहि। आत्मनि बलं जानन्ती त्वं मां शङ्कितुं न अर्हसि। सुकृतेन अपि ते शपे — तव प्रीतिं करिष्यामि। यावत् चक्रम् आवर्तते तावती मे वसुंधरा; द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्राः दक्षिणापथाः, वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः च मम अधीनाः। तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यम् अजाविकं च; ततः, कैकेयि, यत् यत् मनसा इच्छसि तत् वृणीष्व। भीरु, किम् आयासेन? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ शोभने; तत्त्वं मे ब्रूहि — यतः ते भयम् आगतम्, तत् अहं रश्मिवान् नीहारम् इव व्यपनयिष्यामि।' एवम् उक्ता समाश्वस्ता सा तु तत् अप्रियं वक्तुकामा भर्तारं भूयः परिपीडयितुम् उपचक्रमे। अत्र देशनामानि गणयित्वा राजा स्वस्य ऐश्वर्यं दर्शयति; किन्तु कैकेयी न द्रव्यं याचते, अपि तु तत् एकं यत् राज्ञः न देयम्। 'सुकृतेन शपे' इति शपथः च अग्रे बन्धनम् एव भविष्यति। यत् सान्त्वनम् आसीत्, तत् एव वरयाचनायाः द्वारम् अभवत्; 'समाश्वस्ता' इति पदे एव कविः विडम्बनां निधत्ते — आश्वासनं प्रहारस्य साधनं जातम्। एवं सर्गः प्रश्नेन आरब्धः, प्रतिज्ञया समाप्तः; उत्तरं तु आगामिनि सर्गे एव लभ्यते।
"Tell me what is in your heart, even if it costs me my life. You know the power you have over me; you must not doubt me. I swear by my good deeds that I will do what pleases you. As far as the wheel of my chariot rolls, so far does my realm extend — the Drāviḍas, the Sindhu-Sauvīras, the Saurāṣṭras, the peoples of the southern road, the Vaṅgas, Aṅgas and Magadhas, the Matsyas and the prosperous Kāśis and Kosalas are all mine. Of all the wealth they produce — riches, grain, goats and sheep — choose, Kaikeyī, whatever your heart desires. Why this distress, timid one? Get up, get up, my beauty. Tell me truly what has frightened you, and I will drive it away as the sun drives off the mist." Listing these lands, the king displays his wealth; but Kaikeyī asks for no riches, only for the one thing the king should not give, and his oath by his good deeds will soon become his bond. So addressed, she was reassured; but, wanting to say her cruel thing, she set about tormenting her husband further. In the word "reassured" the poet lodges the irony: the comfort he offered became the instrument of the blow, and his consolation the doorway to her demand for the boons. So the sarga begins with a question and ends with a promise; the answer comes only in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।