अयोध्याकाण्डम् — एकादशः सर्गः
प्रतिज्ञाबन्धनम्, रामशपथः, देवासुरसंग्रामे दत्तयोः वरयोः स्मारणम्, भरताभिषेकः रामस्य चतुर्दशवर्षवनवासः च याचितौ
अस्मिन् सर्गे कैकेयी वरद्वयं याचते। मन्मथशरैः विद्धं कामवेगवशानुगं पृथिवीपालं सा दारुणं वचः वदति — ‘न कश्चित् मां विप्रकृतवान्; मम एकः अभिप्रायः अस्ति, तं त्वया कृतम् इच्छामि; यदि कर्तुम् इच्छसि तर्हि प्रथमं प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व।’ राजा ईषत् स्मयमानः भुवि स्थितायाः तस्याः मूर्धजान् हस्तेन संगृह्य वदति — ‘अवलिप्ते, रामात् अन्यः मनुजः मम प्रियतरः नास्ति; तेन अजय्येन राघवेण शपे, ब्रूहि यत् ते मनसा ईप्सितम्।’ द्विः रामेण शपथं कृत्वा, ‘मम हृदयम् अपि अनुमृश्य मां समुद्धर’ इति सः अभ्यर्थयते। तेन वाक्येन संहृष्टा सा अन्तकम् इव अभ्यागतं महाघोरम् अभिप्रायं व्याजहार। सेन्द्राः त्रयस्त्रिंशत् देवाः, चन्द्रादित्यौ, ग्रहाः, दिशः, गृहदेवताः च साक्षित्वेन आहूताः। ततः सा देवासुरसंग्रामे यौ वरौ दत्तौ तौ निक्षेपरूपेण मृगयते — ‘एतेन एव अभिषेकेण भरतः अभिषिच्यताम्; रामः चीराजिनधरः तापसः भूत्वा नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रयतु।’ ‘न चेत् त्वद्विमानिता जीवितं प्रहास्यामि’ इति च भीषयते। वाङ्मात्रेण वशीकृतः राजा मृगः इव आत्मनः पाशं प्रचस्कन्द। सर्गान्ते सा सत्यस्य माहात्म्यम् एव उपन्यस्य तं बध्नाति।
१तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम्।
उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः॥
२नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्नावमानिता।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृतम्॥
३प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि।
अथ ते व्याहरिष्यामि यथाभिप्रार्थितं मया॥
मन्मथस्य शरैः विद्धं कामवेगस्य वशम् अनुगतं तं पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः उवाच — ‘देव, न अहं केनचित् विप्रकृता, न च अवमानिता। मम तु कश्चित् अभिप्रायः अस्ति; तम् अहं त्वया कृतम् इच्छामि। यदि त्वं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि प्रथमं प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व; अथ ते यथाभिप्रार्थितं व्याहरिष्यामि।’ अत्र कैकेय्याः कौशलं द्रष्टव्यम् — सा प्रथमं राज्ञः शङ्कां निवारयति, ‘न कश्चित् मां पीडितवान्’ इति वदन्ती; ततः याचनायाः पूर्वम् एव प्रतिज्ञां गृह्णाति, यथा वस्तु ज्ञात्वा राजा निवर्तितुं न शक्नुयात्। एषा एव सर्गस्य केन्द्रभूता कुटिलता। कविः च ‘मन्मथशरैर्विद्धम्’ इति विशेषणेन सूचयति यत् राजा तदानीं विवेकस्य न, अपि तु कामस्य अधीनः आसीत्; अतः प्रतिज्ञा सुलभा जाता। किञ्च ‘अभिप्रायः’ इति सामान्यपदेन सा वस्तु गोपयति; यत् गोप्यं तत् एव भयङ्करम् इति पाठकः तर्कयति।
The lord of the earth was pierced by the arrows of love and wholly in the grip of desire, and to him Kaikeyī spoke cruel words: "My lord, no one has ill-treated me and no one has insulted me. But I have a certain wish, and I want you to grant it. If you mean to do so, first give me your promise; then I will tell you what I have set my heart on." Her cunning is plain: first she removes the king's fear by saying no one has hurt her, and then, before asking, she secures his promise, so that when he learns what it is he cannot draw back. This crooked move is the centre of the sarga. By saying the king was pierced by the arrows of love the poet shows that he was ruled at that moment by desire, not by judgement, which is why the promise came so easily. And by speaking only of "a certain wish" she hides what it is, and the reader guesses that what is hidden is dreadful.
४तामुवाच महाराजः कैकेयीमीषदुत्स्मयः।
कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु भुवि स्थिताम्॥
५अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम।
मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते॥
६तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना।
शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेप्सितम्॥
महाराजः तां कैकेयीम् ईषत् उत्स्मयमानः कामी भुवि स्थितायाः तस्याः मूर्धजान् हस्तेन संगृह्य उवाच — ‘अवलिप्ते, त्वं न जानासि यत् मनुजव्याघ्रात् रामात् अन्यः कश्चित् मनुजः मम त्वत्तः प्रियतरः नास्ति। तेन अजय्येन मुख्येन महात्मना जीवनार्हेण राघवेण ते शपे — ब्रूहि यत् ते मनसा ईप्सितम्।’ अत्र विडम्बना तीव्रा — यस्य नाम्ना सः शपथं करोति, तस्य एव विनाशः तया याचयिष्यते। ‘ईषदुत्स्मयः’ इति पदेन कविः राज्ञः निश्चिन्तताम् आविष्करोति; सः एतत् क्रीडाम् एव मन्यते। ‘अवलिप्ते’ इति सम्बोधनम् अपि स्नेहगर्भं परिहासवचनम्, न तु भर्त्सना। एवं शपथः लीलया गृहीतः, किन्तु अग्रे सः एव अभेद्यं बन्धनं भविष्यति; कविः अत्र अनवधानस्य फलं दर्शयति। ‘मूर्धजेषु संगृह्य’ इति च स्नेहस्य चेष्टा, या अग्रे परिहासास्पदा भविष्यति — यां सान्त्वयति सा एव हन्त्री।
The great king, smiling a little, took hold of her hair as she lay on the ground and, in his infatuation, said to Kaikeyī: "Proud woman, don't you know that except for Rāma, that tiger among men, there is no one dearer to me than you? By Rāghava, the unconquerable, the foremost, the great-souled, who is worth my very life, I swear to you: tell me what your heart desires." The irony is sharp: the one by whose name he swears is the one whose ruin she will demand. His faint smile shows how untroubled he was; he took it all as play, and "proud woman" is an affectionate teasing, not a rebuke. So the oath is taken lightly, yet it will become an unbreakable bond, and the poet shows here what carelessness brings. Even his tender gesture of taking her hair will later seem bitter mockery: the woman he comforts is the one who will destroy him.
७यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवे तमहं ध्रुवम्।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्॥
८आत्मना चात्मजैश्चान्यैर्वृणे यं मनुजर्षभम्।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्॥
९भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे।
एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे॥
१०बलमात्मनि पश्यन्ती न विशङ्कितुमर्हसि।
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे॥
‘यं मुहूर्तम् अपि अपश्यन् अहं ध्रुवं न जीवेयम्, तेन रामेण, कैकेयि, ते वचनक्रियां शपे। आत्मना आत्मजैः अन्यैः च यं मनुजर्षभं वृणे, तेन एव रामेण ते वचनक्रियां शपे। भद्रे, एतत् मम हृदयम् अपि अनुमृश्य मां समुद्धर; एतत् समीक्ष्य यत् साधु मन्यसे तत् ब्रूहि। आत्मनि बलं पश्यन्ती त्वं विशङ्कितुं न अर्हसि; सुकृतेन अपि ते शपे — तव प्रीतिं करिष्यामि।’ त्रिवारं शपथं कृत्वा राजा स्वस्य निर्बन्धं दृढीकरोति। ‘हृदयम् अनुमृश्य’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — सः स्वस्य अन्तरङ्गम् एव तस्याः हस्ते निदधाति। यः अन्तरङ्गं परहस्ते न्यस्यति, सः आत्मानम् एव तत्र न्यस्यति इति भावः। एषा एव अतिविश्वासस्य त्रुटिः, यस्याः फलं सर्वं काण्डम् अनुसरति। शपथस्य त्रिवारं पुनरुक्तिः च दर्शयति यत् राजा स्वयम् एव बन्धनं दृढतरं करोति, न तु कैकेयी तं बध्नाति। ‘जीवनार्हेण’ इति विशेषणं च सूचयति यत् रामः एव राज्ञः जीवनस्य आधारः, यत् अग्रे अक्षरशः सत्यं भविष्यति।
"By Rāma, without the sight of whom for a single moment I surely could not live — by him, Kaikeyī, I swear I will do what you say. By Rāma, that best of men, whom I choose above myself and my other sons — by him I swear I will do what you say. My good woman, reach into my very heart and draw me out; look into it, and then tell me what you think best. You see the power you have; you must not doubt me. I swear by my good deeds that I will do what pleases you." By swearing three times the king tightens his own bond; it is he who binds himself, not Kaikeyī who binds him. His invitation to reach into his heart is poignant: he places his inmost self in her hands, and whoever does that places himself there. This is the flaw of excessive trust, and its fruit runs through the whole kāṇḍa. And saying that Rāma is worth his very life suggests that Rāma is the support of the king's life — which will come literally true.
११सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम्।
निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः॥
१२तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः।
व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम्॥
सा देवी तदर्थे एव निविष्टमनाः आसीत्। आगतं तम् अभिप्रायं सा निर्माध्यस्थ्यात् — भरते पक्षपातात् — हर्षात् च दुर्वचं वचः बभाषे। तेन राज्ञः वाक्येन संहृष्टा सा आत्मनः अभिप्रायम् अभ्यागतम् अन्तकम् इव महाघोरं व्याजहार। ‘निर्माध्यस्थ्यात्’ इति पदं सूक्ष्मम् — माध्यस्थ्यं नाम समदृष्टिः; तस्याः अभावः एव अस्य सर्वस्य मूलम्। यावत् माता सर्वेषु पुत्रेषु समा, तावत् कुलं क्षेमम्; यदा सा पक्षं गृह्णाति, तदा एव अनर्थः जायते। ‘अन्तकम् इव अभ्यागतम्’ इति उपमया कविः वचनस्य फलम् एव पूर्वं सूचयति — इदं वचनं न केवलं कठोरम्, अपि तु मृत्युरूपम्; तत् दशरथस्य प्राणान् एव हरिष्यति इति अग्रे दृश्यते। अत्र सर्गस्य मध्यभागे एव कविः सूचयति यत् याचना न याचना, अपि तु दण्डाज्ञा एव।
Her mind was fixed on that one aim. Out of partiality for Bharata, and out of joy, she spoke the thing that had come to her mind, a thing not fit to be spoken. Delighted by the king's words, she declared her purpose, as dreadful as Death himself arriving. The loss of impartiality is the root of it all: so long as a mother is equal towards all the sons, the family is safe; when she takes sides, disaster is born. With the image of Death arriving the poet foretells the result of her words — not merely harsh words but death itself, which, as we shall see, will take Daśaratha's life. Here, at the heart of the sarga, the poet makes clear that her request is no request but a sentence of punishment.
१३यथाक्रमेण शपसे वरं मम ददासि च।
तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवाः सेन्द्रपुरोगमाः॥
१४चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः।
जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वाः सराक्षसाः॥
१५निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः।
यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव॥
१६सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सत्यवाक्शुचिः।
वरं मम ददात्येष सर्वे शृण्वन्तु दैवताः॥
१७इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च।
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्॥
‘यथाक्रमेण त्वं शपसे, वरं च मम ददासि — तत् सेन्द्रपुरोगमाः त्रयस्त्रिंशत् देवाः शृण्वन्तु। चन्द्रादित्यौ, नभः, ग्रहाः, रात्रिः अहः च, दिशः, जगत्, इयं पृथिवी, सगन्धर्वाः सराक्षसाः, निशाचराणि भूतानि, गृहेषु गृहदेवताः, यानि च अन्यानि भूतानि — तानि सर्वाणि तव भाषितं जानीयुः। एषः सत्यसंधः महातेजाः धर्मज्ञः सत्यवाक् शुचिः च मम वरं ददाति — तत् सर्वे देवताः शृण्वन्तु।’ इति देवी तं महेष्वासं परिगृह्य, अभिशस्य च, ततः परं काममोहितं वरदम् इदम् उवाच। अत्र कैकेयी लौकिकं साक्ष्यविधिम् एव अनुसरति — यथा सन्धौ साक्षिणः स्थाप्यन्ते, तथा सा देवान् स्थापयति, येन राजा पश्चात् अपह्नोतुं न शक्नुयात्। ‘अभिशस्य’ इति च प्रशंसा, या वस्तुतः पाशस्य दृढीकरणम् एव। देवसाक्षिकरणेन च कैकेयी स्वस्य याचनां धर्मरूपेण मण्डयति, यत् अधर्मस्य प्रच्छादनम् एव।
"Since you swear in due form and grant me a boon, let the thirty-three gods, with Indra at their head, hear it. Let the moon and the sun, the sky, the planets, night and day, the quarters, the world, and this earth with its gandharvas and rākṣasas, the creatures that roam by night, the household gods in every house, and all other beings — let them all know what you have said. This king, true to his word, of great splendour, who knows dharma, speaks the truth and is pure, is granting me a boon: let all the gods hear it." Kaikeyī follows the worldly practice of witnesses: as witnesses are set to an agreement, she sets the gods, so that the king cannot deny it later. By calling on the gods she dresses her demand in the garments of dharma, which is only a cloak for adharma. Having thus held the great archer fast and praised him — praise that in truth tightened the noose — the queen spoke to the giver of boons, bewildered as he was by desire.
१८स्मर राजन्पुरा वृत्तं तस्मिन्देवासुरे रणे।
तत्र त्वां च्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा॥
१९तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः।
जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्रददौ वरौ॥
२०तौ दत्तौ च वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम्।
तवैव पृथिवीपाल सकाशे रघुनन्दन॥
२१तत्प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम्।
अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता॥
२२वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः।
प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः॥
‘स्मर, राजन्, तस्मिन् देवासुरे रणे पुरा वृत्तम् — तत्र शत्रुः त्वां च्यावयत्, तव जीवितम् एव अन्तरा आसीत्। तत्र च मया, देव, यत् त्वं समभिरक्षितः — जाग्रत्या यतमानायाः मे ततः त्वं वरौ प्रददौ। तौ दत्तौ वरौ, देव पृथिवीपाल रघुनन्दन, निक्षेपरूपेण तव एव सकाशे स्थापितौ; तौ अहं मृगयामि। तत् धर्मेण प्रतिश्रुत्य यदि मे वरं न दास्यसि, तर्हि त्वद्विमानिता अद्य एव अहं जीवितं प्रहास्यामि।’ एवं वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः; सः मृगः इव आत्मनः विनाशाय पाशं प्रचस्कन्द। ‘निक्षेपः’ इति पदम् अत्र न्यायशास्त्रात् गृहीतम् — धरोहरः अपह्नवनीयः न भवति। मरणभयप्रदर्शनं च अन्तिमम् अस्त्रम्। मृगोपमया कविः दर्शयति — पाशः न आगतः, राजा एव तत्र प्रस्कन्नः; शब्दमात्रेण बन्धनम् एतत्। अनेन च सूच्यते यत् पूर्वकृतम् उपकारस्मरणम् अपि अस्त्रत्वेन प्रयोक्तुं शक्यम्, यदि हृदयं कलुषम्। ‘जाग्रत्या यतमानायाः’ इति पदाभ्यां सा स्वस्य श्रमं पुनः पुनः स्मारयति, येन कृतज्ञता एव ऋणरूपेण परिणमते।
"Remember, king, what happened long ago in the war between the gods and the demons, when the enemy struck you down and your life hung in the balance. There, my lord, I guarded you, staying awake and labouring for you, and so you gave me two boons. Those two boons you granted, my lord, king of the earth, delight of the Raghus, I left with you as a deposit, and now I claim them. If, having promised in the name of dharma, you do not give me my boon, I shall give up my life this very day, dishonoured by you." The word "deposit" comes from the law, for a deposit cannot be denied, and the threat of death is her last weapon. By her repeated mention of how she stayed awake and laboured, she turns his gratitude into a debt; even the memory of a past kindness can be used as a weapon when the heart is tainted. By words alone the king was then brought under Kaikeyī's power; like a deer he leapt into the snare to his own destruction. The poet's image shows that the snare did not come to him; the king leapt into it himself — a bondage made of words alone.
२३ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्।
वरौ देयौ त्वया देव तदा दत्तौ महीपते॥
२४तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः।
अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः॥
२५अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम्।
यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया॥
२६तदा देवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागतः।
नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः॥
२७चीराजिनधरो धीरो रामो भवतु तापसः।
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्॥
२८एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे।
अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने॥
२९स राजराजो भव सत्यसंगरः कुलं च शीलं च हि जन्म रक्ष च।
परत्र वासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम्॥
ततः सा काममोहितं वरदम् इदम् उवाच — ‘देव महीपते, तदा त्वया दत्तौ वरौ अधुना देयौ। तौ अहम् अद्य एव वक्ष्यामि, शृणु मे वचः। राघवस्य यः अभिषेकसमारम्भः उपकल्पितः, अनेन एव अभिषेकेण मम भरतः अभिषिच्यताम्। यः द्वितीयः वरः देवासुरे युद्धे प्रीतेन त्वया मे दत्तः, तस्य अयं कालः आगतः — नव पञ्च च वर्षाणि चीराजिनधरः धीरः रामः तापसः भूत्वा दण्डकारण्यम् आश्रयतु; भरतः च अद्य एव अकण्टकं यौवराज्यं भजताम्। एषः मम परमः कामः; दत्तम् एव वरं वृणे। अद्य एव च प्रयान्तं राघवं वने पश्येयम्। स त्वं राजराजः सत्यसंगरः भव; कुलं शीलं जन्म च रक्ष। तपोधनाः वदन्ति यत् परत्र वासे सत्यवचः एव नृणाम् अनुत्तमं हितम्।’ अन्ते सा धर्मशास्त्रम् एव उद्धरति — याः याचनाः अधर्म्याः, ताः सत्यस्य नाम्ना समर्थयति; एषा एव अधर्मस्य प्रबलतमा रीतिः। एवं सर्गः याचनया आरब्धः सत्यशास्त्रेण च समाप्तः, उत्तरं तु दशरथस्य विलापे एव आगामिनि सर्गे लभ्यते। ‘अद्य एव प्रयान्तं पश्येयम्’ इति त्वरा च तस्याः निष्ठुरतां प्रकटयति — न सा केवलं फलम् इच्छति, अपि तु तत् स्वचक्षुषा द्रष्टुम् अपि।
Then she said to the giver of boons, bewildered by desire: "My lord, king of the earth, the two boons you granted then must be given now. I will name them today; listen to me. The consecration that has been prepared for Rāghava — with that very consecration let my Bharata be consecrated. And the second boon you gave me in your gladness in the war of gods and demons — its time has come. For nine years and five let Rāma, steadfast, clad in bark and deerskin, live as an ascetic in the Daṇḍaka forest, and let Bharata today enjoy the office of heir-apparent with no rival to trouble him. This is my dearest wish; I ask only for the boon already granted. And this very day let me see Rāghava leaving for the forest. Be a king of kings and true to your promise; protect your lineage, your character and your birth. Men rich in austerity say that truthfulness is the highest good for men in the world to come." Her insistence on seeing him go that very day reveals her ruthlessness: she wants not only the result but to see it with her own eyes. At the end she even quotes the teaching of dharma, justifying unrighteous demands in the name of truth — the most powerful way of adharma. So the sarga that began with a request ends with a lesson on truth; the answer comes in Daśaratha's lament in the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।