अयोध्याकाण्डम् — द्वादशः सर्गः
कैकेय्याः वचनेन राज्ञः मूर्च्छा, भर्त्सनम्, रामगुणकीर्तनम्, कैकेय्याः निष्ठुरं प्रत्युत्तरम्, पुनः विलापः, देव्याः चरणयोः पतनम्
अस्मिन् सर्गे — अयोध्याकाण्डस्य दीर्घतमेषु अन्यतमे — दशरथस्य विलापः एव प्रधानम्। कैकेय्याः दारुणं वचः श्रुत्वा राजा मुहुः मूर्च्छति, ‘दिवास्वप्नः किम्’ इति शङ्कते, व्याघ्रीदर्शनात् त्रस्तः मृगः इव असंवृतायां भूमौ निषीदति। संज्ञां लब्ध्वा सः कैकेयीं भर्त्सयति — ‘नृशंसे, कुलविनाशिनि, रामेण तव किं कृतम्? सः त्वयि जननीतुल्यां वृत्तिं वहति।’ ततः सः रामस्य गुणान् विस्तरेण कीर्तयति — सत्येन लोकान्, दानेन द्विजान्, शुश्रूषया गुरून्, धनुषा शात्रवान् सः जयति; सत्यदानतपस्त्यागमित्रताशौचार्जवविद्यागुरुशुश्रूषाः तस्मिन् ध्रुवाः। ‘तम् ऋते मम का गतिः’ इति उक्त्वा सः अञ्जलिं करोति, पादौ स्पृशति, सागरान्तां पृथिवीं च प्रतिश्रुणोति। कैकेयी तु रौद्रतरं प्रत्युत्तरं ददाति — शैब्यम्, अलर्कम्, सागरं च उदाहृत्य सत्यधर्मम् एव शस्त्रीकरोति, विषपानेन मरणं च भीषयते; ततः मौनं गृह्णाति। राजा छिन्नः तरुः इव पतति, हततेजाः सर्पः इव भवति। शिष्टे सर्गे सः एकाकी विलपति — राज्ञां प्रश्नाः, कौसल्यायाः पञ्चविधा सेवा, सुमित्रायाः भयम्, सीतायाः शोकः, वनवासस्य क्लेशाः (यानभोजनवस्त्रभेदेन), लोकनिन्दा, स्त्रीनिन्दा च क्रमेण वर्ण्यन्ते। अन्ते दीर्घवृत्तैः सः कैकेयीं क्षुरोपमां स्वकुलोपघातिनीं निन्दति, ततः च ‘ते पादौ स्पृशामि, प्रसीद’ इति उक्त्वा देव्याः प्रसारितौ चरणौ असम्प्राप्य आतुरः इव पपात। निर्णयः तु न परिवर्तितः — सर्गः दुःखस्य परिपाकेन एव समाप्यते।
१ततः श्रुत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।
चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च॥
२किं नु मेऽयं दिवास्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।
अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः॥
३इति संचिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां कैकेयीवाक्यतापितः॥
४व्यथितो विक्लवश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।
असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छ्वसन्॥
५मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।
अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः॥
६मोहमापेदिवान्भूयः शोकोपहतचेतनः।
चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः॥
कैकेय्याः दारुणं वचः श्रुत्वा महाराजः चिन्ताम् अभिसमापेदे, मुहूर्तं च प्रततापः। सः अचिन्तयत् — ‘किं नु मम अयं दिवास्वप्नः? अथवा चित्तमोहः? अनुभूतः कश्चित् उपसर्गः, मनसः वा उपद्रवः?’ इति संचिन्त्य अपि राजा तदा सुखं न अध्यगच्छत्। संज्ञां प्रतिलभ्य पुनः कैकेय्याः वाक्येन सन्तप्तः, व्याघ्रीं दृष्ट्वा मृगः इव व्यथितः विक्लवः च सन्, असंवृतायां जगत्यां निषण्णः दीर्घम् उच्छ्वसन् — मन्त्रैः रुद्धः महाविषः पन्नगः इव — ‘अहो धिक्’ इति सामर्षः वाचम् उक्त्वा शोकोपहतचेतनः भूयः मोहम् आपेदे। चिरेण तु नृपः संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः अभवत्। अत्र कविः मूर्च्छायाः त्रिवारं पुनरुक्त्या दुःखस्य गभीरताम् आविष्करोति। ‘दिवास्वप्नः’ इति शङ्का च मार्मिका — यत् वस्तुतः श्रुतं तत् मनः ग्रहीतुम् एव न शक्नोति; अतः सः तत् स्वप्नत्वेन कल्पयितुम् इच्छति। मन्त्ररुद्धस्य सर्पस्य उपमा च अत्यन्तम् उचिता — राजा बलवान् अपि, वचनबन्धनेन निर्वीर्यः जातः; विषं तिष्ठति, किन्तु प्रयोगः निरुद्धः। व्याघ्रीमृगयोः उपमया च गृहस्य एव भयस्थानत्वं सूचितम्। किञ्च अयं सर्गः सम्पूर्णः प्रायः एकस्य एव पुरुषस्य विलापः; कैकेय्याः वाक् तु मध्ये सप्तश्लोकात्मिका एव। एतेन कविः दर्शयति यत् निर्णयः पूर्वम् एव गृहीतः, शिष्टं तु केवलं शोकस्य विस्तारः। ‘असंवृतायां जगत्याम्’ इति पदेन च राज्ञः पतनं सूच्यते — यः सिंहासने उपविशति स्म, सः अद्य अनास्तृतायां भूमौ; कैकेयी यत् आसनं गृहीतवती, तत् एव अधुना तस्य अपि। अयं च सर्गः अयोध्याकाण्डस्य दीर्घतमेषु अन्यतमः, द्वादशाधिकशतश्लोकात्मकः।
Hearing Kaikeyī's cruel words, the great king fell into deep thought, and for a while he burned with anguish. "Is this a daydream of mine," he thought, "or some delusion of the mind? Have I been seized by some spirit, or is my mind disordered?" His mind simply could not take in what it had heard, and so it wanted to believe it a dream. Thinking so, he found no ease. Then, coming back to his senses and tormented by Kaikeyī's words, he was stricken and helpless like a deer that has seen a tigress — his own house had become the place of danger — and he sat on the bare ground, breathing long and heavily like a deadly snake held fast in a circle by spells: a mighty king, but made powerless by the bond of words, the venom still there but its use blocked. "Ah, shame!" the lord of men cried in his indignation, and, his mind struck down by grief, he fainted again. Only after a long while did he come to himself, in deep misery. With these repeated faintings the poet shows how deep the grief went. The man who used to sit on a throne now sat on the bare earth, taking the very place that Kaikeyī had taken. This long sarga, of more than a hundred verses, is almost entirely the lament of one man; Kaikeyī speaks only a few verses in the middle, which shows that her decision had already been made and all that remains is the unfolding of grief.
७कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धो निर्दहन्निव तेजसा।
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि॥
८किं कृतं तव रामेण पापे पापं मयापि वा।
सदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघवः॥
९तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता।
त्वं मयाऽऽत्मविनाशाय भवनं स्वं निवेशिता॥
१०अविज्ञानान्नृपसुता व्याला तीक्ष्णविषा यथा।
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्॥
११अपराधं कमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।
कौसल्यां च सुमित्रां च त्यजेयमपि वा श्रियम्॥
क्रुद्धः सः तेजसा निर्दहन् इव कैकेयीम् अब्रवीत् — ‘नृशंसे, दुष्टचारित्रे, अस्य कुलस्य विनाशिनि! पापे, तव रामेण किं कृतम्, मया वा किं पापम्? राघवः सदा त्वयि जननीतुल्यां वृत्तिं वहति; तस्य एव अनर्थाय त्वं किंनिमित्तम् इह उद्यता? मया आत्मविनाशाय एव त्वं स्वं भवनं प्रवेशिता — अविज्ञानात्, तीक्ष्णविषा व्याला इव नृपसुता। यदा सर्वः जीवलोकः रामस्य गुणस्तवम् आह, तदा कम् अपराधम् उद्दिश्य अहम् इष्टं सुतं त्यक्ष्यामि?’ अत्र राजा प्रथमं शीलस्य, ततः उपकारस्य, ततः लोकमतस्य च प्रमाणम् उपन्यस्यति। ‘जननीतुल्यां वृत्तिम्’ इति पदेन रामस्य निर्दोषता स्थापिता — यः मातृवत् सेवते, तस्मिन् अपराधशङ्का एव न सम्भवति। ‘मया एव प्रवेशिता’ इति च आत्मनिन्दा करुणा — राजा दोषं परस्मिन् न आरोपयति, अपि तु स्वस्य अविवेके। व्यालोपमा च अग्रे कृष्णसर्पोपमया (श्लोके ८१) पुनः प्रतिध्वनिष्यति। ‘जीवलोकः’ इति सामान्यसाक्ष्यम् अपि अत्र उपन्यस्तम् — एकस्याः मतम् एकस्य लोकस्य मतेन विरुध्यते। अस्मिन् प्रकरणे राज्ञः वाक् क्रोधात् आरभ्यते, किन्तु अग्रे सा एव याचनायां परिणमते — एषा एव अस्य सर्गस्य गतिः। यः प्रथमं ‘नृशंसे’ इति भर्त्सयति, सः एव अन्ते पादौ स्पृशति। एतेन दशरथस्य दौर्बल्यं प्रकटीभवति, यत् काण्डस्य सर्वस्य मूलहेतुः। ‘कुलस्य विनाशिनि’ इति सम्बोधनं च भविष्यद्वाणी इव — वस्तुतः तत् एव जातम्। ‘अपितृकः’ इति शब्दः अग्रे द्व्यशीतितमे श्लोके पुनः आवर्तते, यत्र सः स्वयम् एव तत् कर्म स्वीकरोति।
Angrily, as though to burn her up with his own fire, he said to Kaikeyī: "Cruel woman, wicked in your ways, destroyer of this house! What has Rāma ever done to you, you evil woman, or what wrong have I done? Rāghava has always treated you as his own mother. Why then have you set yourself to ruin him? It was for my own destruction that I brought you into my house, not knowing that you, a king's daughter, were a viper with a deadly sting. When the whole living world sings Rāma's praises, for what fault am I to give up the son I love?" The king appeals first to Rāma's character, then to his kindness, then to the judgement of the world. One who serves her like a mother cannot even be suspected of wrong, and the whole world's opinion stands against hers alone. His blame of himself for bringing her into his house is pitiful: he blames not another but his own lack of judgement. And calling her "destroyer of this house" is almost a prophecy, for that is what came to pass. His speech begins in anger here, but it will turn into pleading; the man who first cries "cruel woman" will end by reaching for her feet, and this weakness of Daśaratha's is the root cause of the whole kāṇḍa.
१२जीवितं चात्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्॥
१३अपश्यतस्तु मे रामं नष्टं भवति चेतनम्।
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं सस्यं वा सलिलं विना॥
१४न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये॥
१५अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।
किमर्थं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्॥
१६अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।
अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति॥
१७स मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।
तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्॥
‘कौसल्यां सुमित्रां श्रियम् आत्मनः जीवितं वा त्यजेयम्, न तु पितृवत्सलं रामम्। अग्रजं तनयं दृष्ट्वा मम परा प्रीतिः भवति; रामम् अपश्यतः मे चेतनम् एव नश्यति। सूर्यं विना लोकः तिष्ठेत्, सलिलं विना सस्यं वा तिष्ठेत्, न तु रामं विना देहे मम जीवितं तिष्ठेत्। तत् अलम् — पापनिश्चये, एषः निश्चयः त्यज्यताम्। अपि ते चरणौ मूर्ध्ना स्पृशामि, मयि प्रसीद। पापे, त्वया किमर्थं परमदारुणं चिन्तितम्? अथ यदि त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये मां जिज्ञाससे, तर्हि यत् त्वया पूर्वं राघवं प्रति व्याहृतं तत् अस्तु। ‘सः मे ज्येष्ठसुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठः’ इति यत् त्वया प्रियवादिन्या उक्तम्, तत् सेवार्थम् एव कथितं भवेत्।’ अत्र राजा त्यागक्रमम् एव गणयति — प्रथमं पत्न्यौ, ततः राज्यश्रीः, ततः स्वजीवितम्; सर्वं त्यक्तुं शक्यम्, रामः तु न। सूर्यसस्ययोः उपमाभ्यां च सूचितं यत् रामः तस्य कृते न प्रियमात्रम्, अपि तु जीवनोपाधिः एव। अन्ते च सः तस्याः पूर्ववचनानि स्मारयति — या स्वयं रामं ज्येष्ठम् अस्तौत्, सा अद्य तम् एव निर्वासयति; अनेन तस्याः पूर्वस्नेहः कृत्रिमः आसीत् इति स्फुटं भवति। अत्र ‘पापनिश्चये’ इति सम्बोधनेन कविः दर्शयति यत् राजा तस्याः बुद्धिम् एव दोषवतीं मन्यते, न तु तां स्वभावतः दुष्टाम्; अतः सः निश्चयत्यागम् एव याचते, न तु तस्याः परिवर्तनम्। किञ्च ‘चरणौ मूर्ध्ना स्पृशामि’ इति वचनम् इह प्रथमवारं प्रयुक्तम्, यत् सर्गान्ते क्रियारूपेण एव पुनः आवर्तिष्यते; एवं वाचा आरब्धं क्रियया समाप्यते। एवं स्नेहः युक्तिं जित्वा अपि कार्यं साधयितुं न शक्नोति, यतः प्रतिपक्षे स्नेहः एव नास्ति।
"I could give up Kausalyā, or Sumitrā, or my royal fortune, or my own life — but not Rāma, who loves his father so. My greatest joy is to look at my eldest son; when I cannot see Rāma, my mind fails me. The world might go on without the sun, or crops grow without water, but without Rāma my life will not stay in my body. So enough: give up this resolve, you whose purpose is wicked. I will even touch your feet with my head — be gracious to me. Why have you thought of anything so terrible, evil woman? Or if you mean to test what I feel about Bharata, then let what you used to say of Rāghava stand. 'He is my eldest son, the glorious one, first in dharma,' you used to say so sweetly — but that must have been said only to win his service." The king counts what he could give up — his wives, his royal fortune, his very life — but not Rāma; the sun and the water show that Rāma is to him not merely dear but the condition of his life. He reminds her of her own earlier words: the woman who praised Rāma as the eldest now banishes him, which makes her former love look like pretence. Calling her "you whose purpose is wicked" shows that he blames her resolve rather than her nature, so he asks her to give up the resolve. And his offer to touch her feet with his head, spoken here for the first time, will return as an act at the end of the sarga: what began in words ends in deed. Love may win the argument and still fail to win the day, when there is no love on the other side.
१८तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्ता संतापयसि मां भृशम्।
आविष्टासि गृहे शून्ये सा त्वं परवशं गता॥
१९इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तः सुमहानयम्।
अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः॥
२०नहि किंचिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।
अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधामि ते॥
२१ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।
बहुशो हि स्म बाले त्वं कथाः कथयसे मम॥
२२तस्य धर्मात्मनो देवि वने वासं यशस्विनः।
कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च॥
२३अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे कृतात्मनः।
कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे॥
२४रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।
तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्॥
‘तत् श्रुत्वा शोकसन्तप्ता त्वं मां भृशं सन्तापयसि। शून्ये गृहे त्वम् आविष्टा असि, परवशं गता। देवि, नयसम्पन्ने इक्ष्वाकूणां कुले अयं सुमहान् अनयः सम्प्राप्तः, यत्र ते मतिः विकृता जाता। विशालाक्षि, पुरा त्वं मम किञ्चित् अपि अयुक्तं विप्रियं वा न अकरोः; तेन एव अहं ते न श्रद्दधामि। ननु ते राघवः महात्मना भरतेन तुल्यः; बाले, त्वं बहुशः एव मम एताः कथाः कथयसे स्म। भीरु, तस्य धर्मात्मनः यशस्विनः वने वासं नव पञ्च च वर्षाणि कथं रोचयसे? अत्यन्तसुकुमारस्य धर्मे कृतात्मनः तस्य भृशदारुणे अरण्ये वासं कथं रोचयसे? शुभलोचने, तव शुश्रूषमाणस्य अभिरामस्य रामस्य विप्रवासनं किमर्थं रोचयसि?’ अत्र राजा त्रीन् हेतून् उपन्यस्यति — भूतावेशः, कुलस्य अनयः, तस्याः पूर्वशीलविरोधः च। ‘न श्रद्दधामि’ इति वचनं करुणम् — सः अद्यापि आशां न त्यजति, वचनं मिथ्या भवेत् इति वाञ्छति। ‘नयसम्पन्ने कुले अनयः’ इति च शब्दश्लेषेण कविः विरोधं तीव्रीकरोति; यत्र नीतिः प्रतिष्ठिता, तत्र एव अनीतिः प्रविष्टा। ‘बहुशः कथाः कथयसे स्म’ इति स्मरणेन च राजा गृहस्य पूर्वं सौहार्दं स्मारयति — यत् स्नेहः कृत्रिमः आसीत् इति अद्य ज्ञायते, तत् एव अधिकं दुःखदम्। ‘अत्यन्तसुकुमारस्य’ इति विशेषणेन च वनवासस्य कष्टम् उपन्यस्तम्; एतत् एव अग्रे विस्तरेण वर्णयिष्यते। एवं राजा युक्तिभिः अपि, स्नेहेन अपि, स्मरणेन अपि तां निवर्तयितुं यतते, किन्तु सर्वं निष्फलम्। ‘विप्रवासनम्’ इति च राजशब्दः — निर्वासनं हि दण्डविशेषः, यः अपराधिनाम् एव विधीयते।
"Hearing that news you are scorched with grief and torment me terribly. You are possessed in this empty house, fallen under another's power. A great folly has come upon the wisely governed house of the Ikṣvākus, my queen, that your mind should be so twisted. You never did anything improper or unkind to me before, wide-eyed woman, and that is why I cannot believe you now. Surely Rāghava is for you the equal of the great-souled Bharata — you told me so yourself many times, child. How can you want that righteous and glorious man to live in the forest for nine years and five, timid one? He is so delicate, and his heart is set on dharma; how can you want him to live in the terrible wilderness? Why do you want the lovely Rāma, who serves you so, banished, fair-eyed woman?" The king offers three explanations — possession by a spirit, a folly come upon the house, and a contradiction of her own former character. "I cannot believe you" is pitiful: he still clings to the hope that her words are not meant. The play on "wisely governed house" and "folly" sharpens the contrast — where wisdom was established, unwisdom has entered. His memory of the talks they used to have recalls the old harmony of the household, and to learn now that her affection was feigned is all the more painful. "So delicate" introduces the hardships of forest life, which he will describe at length later. And the word he uses for banishment is a legal one, for banishment is a punishment meant only for the guilty. So he tries reason, love and memory alike to turn her back, and all in vain.
२५रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।
विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये॥
२६शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।
कस्तु भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र पुरुषर्षभात्॥
२७बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते॥
२८सान्त्वयन्सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा।
गृह्णाति मनुजव्याघ्रः प्रियैर्विषयवासिनः॥
२९सत्येन लोकाञ्जयति द्विजान्दानेन राघवः।
गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्॥
३०सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।
विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे॥
३१तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।
पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि॥
‘रामः हि भरतात् अपि भूयः सदा तव शुश्रूषते; तस्मात् भरतस्य त्वयि विशेषम् अहं न लक्षये। शुश्रूषां गौरवं प्रमाणं वचनक्रियां च पुरुषर्षभात् अन्यत्र कः भूयस्तरं कुर्यात्? बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां च उपजीविनां मध्ये राघवे परिवादः अपवादः वा न उपपद्यते। मनुजव्याघ्रः रामः शुद्धेन चेतसा सर्वभूतानि सान्त्वयन् प्रियैः विषयवासिनः गृह्णाति। सः सत्येन लोकान् जयति, दानेन द्विजान्, शुश्रूषया गुरून्, युधि धनुषा शात्रवान्। सत्यं दानं तपः त्यागः मित्रता शौचम् आर्जवं विद्या गुरुशुश्रूषा च — एतानि सर्वाणि राघवे ध्रुवाणि। तस्मिन् आर्जवसम्पन्ने देवोपमे महर्षिसमतेजसि रामे, देवि, त्वं कथं पापम् आशंससे?’ अत्र कविः रामस्य गुणान् चतुर्भिः विजयैः संक्षिपति — सत्येन, दानेन, शुश्रूषया, धनुषा च; एतत् एव राजधर्मस्य पूर्णं लक्षणम्। ‘परिवादः अपवादः वा न उपपद्यते’ इति च साक्ष्यशास्त्रस्य रीत्या निर्दोषता स्थापिता — सहस्रेषु जनेषु एकः अपि निन्दकः न लभ्यते इति महत् प्रमाणम्। एवं राजा केवलं स्नेहेन न, अपि तु गुणगणनया एव रामस्य रक्षणम् इच्छति। एतत् गुणवर्णनं च अयोध्याकाण्डस्य प्रथमसर्गद्वयस्य गुणवर्णनेन सह सङ्गच्छते — यत् तत्र सभायां पौरैः उक्तम्, तत् एव अत्र पित्रा एकान्ते पुनरुक्तम्। किन्तु अत्र विशेषः — तत्र स्तुतिः आसीत्, अत्र तु साक्ष्यम्। राजा न केवलं पुत्रं प्रशंसति, अपि तु तस्य निर्दोषतां प्रमाणयति, यथा न्यायसभायाम्; यतः कैकेयी तं दण्ड्यम् इव व्यवहरति। ‘ध्रुवाणि’ इति पदेन च गुणानां स्थिरता सूचिता — ते न आगन्तुकाः, अपि तु स्वाभाविकाः।
"Rāma always serves you more than Bharata does; I see no greater regard for you in Bharata than in him. Who but that bull among men would show more service, honour, deference and prompt obedience? Among many thousands of women and many dependants, no one can raise a complaint or a slander against Rāghava. With a pure heart Rāma comforts every creature, and that tiger among men wins the people of the realm by his kindness. By truth he conquers the worlds, by generosity the brāhmaṇas, by service his elders, and by his bow his enemies in battle. Truth, generosity, austerity, renunciation, friendship, purity, straightforwardness, learning and service to elders — all these stand firm in Rāghava. How can you wish evil on Rāma, my queen, so upright and godlike, with the splendour of the great seers?" The poet sums up Rāma's virtues in four conquests — by truth, generosity, service and the bow — the whole mark of a king's dharma. The statement that no complaint can be raised establishes his innocence as a court would: that among thousands not one accuser can be found is strong evidence. This praise matches the praise in the first two sargas; what the townsmen said in open assembly the father repeats here in private. But there is a difference: there it was praise, here it is testimony. The king is not merely extolling his son but proving his innocence as though in a court of law, because Kaikeyī is treating him like a criminal. And he says the virtues "stand firm", meaning they are not acquired but part of Rāma's nature.
३२न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।
स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्॥
३३क्षमा यस्मिंस्तपस्त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता।
अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम॥
३४मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।
दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि॥
३५पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किंचिदधिगम्यते।
तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वं मन्युमाविश॥
३६अञ्जलिं कुर्मि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।
शरणं भव रामस्य माधर्मो मामिह स्पृशेत्॥
३७इति दुःखाभिसंतप्तं विलपन्तमचेतनम्।
घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्॥
३८पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः॥
‘सर्वस्य लोकस्य प्रियवादिनः तस्य अप्रियं वाक्यम् अहं न स्मरामि; सः अहं त्वत्कृते रामं प्रियम् अप्रियं कथं वक्ष्यामि? यस्मिन् क्षमा तपः त्यागः सत्यं धर्मः कृतज्ञता भूतानाम् अहिंसा च विद्यन्ते, तम् ऋते मम का गतिः? कैकेयि, मम वृद्धस्य गतान्तस्य तपस्विनः दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुम् अर्हसि। सागरान्तायां पृथिव्यां यत् किञ्चित् अधिगम्यते तत् सर्वं तव दास्यामि; मा च त्वं मन्युम् आविश। कैकेयि, अञ्जलिं करोमि, ते पादौ च स्पृशामि; रामस्य शरणं भव, अधर्मः मा माम् इह स्पृशेत्।’ एवं दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तम् अचेतनं घूर्णमानं शोकेन समभिप्लुतं शोकार्णवस्य पारं पुनः पुनः प्रार्थयन्तं महाराजं रौद्रा कैकेयी रौद्रतरं वचः प्रत्युवाच। अत्र राजा राजत्वं त्यक्त्वा याचकत्वम् एव स्वीकरोति — अञ्जलिः, पादस्पर्शः, सर्वस्वदानम्। ‘शरणं भव रामस्य’ इति च विपर्ययः अत्यन्तं करुणः — यस्याः हस्ते बालकः न्यसनीयः, सा एव तस्य निर्वासनं याचते। ‘शोकार्णवस्य पारम्’ इति रूपकेण च दुःखस्य अपारता सूचिता; पारं तु तस्याः एव हस्ते, सा च न ददाति। ‘अधर्मः मा माम् इह स्पृशेत्’ इति वचनेन च राजा स्वस्य भयं प्रकटयति — न सः केवलं पुत्रविरहात् बिभेति, अपि तु पापात् अपि; प्रतिज्ञाभङ्गः अपि अधर्मः, पुत्रनिर्वासनम् अपि अधर्मः — उभयतः पाशः। एषा एव धर्मसंकटस्य वास्तविका पीडा, या अस्य काण्डस्य केन्द्रम्। कैकेय्याः ‘रौद्रतरं वचः’ इति च कवेः निर्णयः — यत् आगामि तत् पूर्वोक्तात् अपि क्रूरतरम्। अनेन प्रकरणेन राज्ञः पक्षः समाप्तः; अग्रे कैकेय्याः उत्तरम् एव श्रूयते।
"I cannot remember one unkind word from him, who speaks kindly to all the world; how then can I, for your sake, say the unkind thing to Rāma? In him are patience, austerity, renunciation, truth, dharma, gratitude and harmlessness to every creature; without him, what refuge have I? I am old, Kaikeyī, near my end, a wretched man pleading piteously; you should show me some pity. Whatever is to be found on this earth bounded by the sea I will give you, all of it; only do not give way to this anger. I fold my hands to you, Kaikeyī, and I touch your feet: be a refuge to Rāma, and let no unrighteousness touch me here." Here the king lays aside his kingship and becomes a beggar — joined palms, touching her feet, offering everything. His plea that she be Rāma's refuge is a terrible reversal: the one into whose hands the child should be entrusted is the one demanding his exile. And "let no unrighteousness touch me" reveals his fear: he dreads not only losing his son but sin itself, for to break his promise is adharma and to banish his son is adharma too — a noose on both sides. This is the real agony of the dilemma of dharma that lies at the centre of the kāṇḍa. As he lamented so, burning with sorrow, senseless, reeling, overwhelmed with grief, begging again and again to be brought across to the far shore of that ocean of sorrow — a shore that lay in her hands alone, and she would not grant it — the fierce Kaikeyī answered him with words fiercer still. The poet's phrase warns that what follows will be crueller than anything before; with this the king's case is closed, and now we hear her reply.
३९यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।
धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि॥
४०यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षयः सह।
कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि॥
४१यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।
तस्याः कृता मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्ष्यसि॥
४२किल्बिषं त्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।
यो दत्त्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे॥
४३शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।
अलर्कश्चक्षुषी दत्त्वा जगाम गतिमुत्तमाम्॥
४४सागरः समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।
समयं मानृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्॥
४५स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।
सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते॥
कैकेयी अवदत् — ‘राजन्, यदि वरौ दत्त्वा पुनः प्रत्यनुतप्यसे, तर्हि वीर, पृथिव्यां स्वस्य धार्मिकत्वं कथं कथयिष्यसि? यदा बहवः राजर्षयः त्वया सह समेताः धर्मं कथयिष्यन्ति, धर्मज्ञ, तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि? ‘यस्याः प्रसादे जीवामि, या च माम् अभ्यपालयत्, तस्याः कैकेय्याः प्रतिज्ञा मया मिथ्या कृता’ इति किं वक्ष्यसि? नराधिप, यः अद्य एव वरं दत्त्वा पुनः अन्यानि भाषसे, सः त्वं नरेन्द्राणां किल्बिषं करिष्यसि। शैब्यः श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ; अलर्कः चक्षुषी दत्त्वा उत्तमां गतिं जगाम। सागरः समयं कृत्वा वेलां न अतिवर्तते — पूर्ववृत्तम् अनुस्मरन् त्वं समयं मा अनृतं कार्षीः। स त्वं तु धर्मं परित्यज्य रामं राज्ये अभिषिच्य कौसल्यया सह नित्यं रन्तुम् इच्छसि, दुर्मते।’ अत्र कैकेयी सत्यधर्मस्य एव शस्त्रीकरणं करोति — शैब्यः, अलर्कः, सागरः इति त्रीणि प्रसिद्धानि उदाहरणानि उपन्यस्य सा राज्ञः निवृत्तिमार्गं रुणद्धि। एतानि उदाहरणानि तु त्यागस्य, न तु पुत्रनिर्वासनस्य; किन्तु सा शब्दमात्रं गृह्णाति, अर्थं न। अन्ते च सा राज्ञः शुद्धं स्नेहम् अपि ‘रन्तुम् इच्छसि’ इति कामरूपेण कलुषयति — एषा एव दुर्जनवाचः रीतिः। एतेषु उदाहरणेषु महत् वैषम्यम् अस्ति — शैब्यः अलर्कः च स्वस्य एव मांसं चक्षुषी च दत्तवन्तौ, न तु परस्य; सागरः च स्वस्य एव मर्यादां रक्षति। कैकेयी तु राज्ञः पुत्रं याचते, यत् स्वत्यागः न, अपि तु परपीडनम्। एतत् वैषम्यं राजा अग्रे न उद्घाटयति, यतः सः तदा विवेकशून्यः; किन्तु पाठकः तत् स्वयम् एव लक्षयति — एषा एव कवेः कुशलता। ‘केकयराजनन्दिनी’ इति कुलगौरवम् अपि अत्र तया एव कलङ्कितम् इति अग्रे राजा वक्ष्यति।
"King," said Kaikeyī, "if, having given two boons, you now regret them, how will you ever call yourself righteous on this earth, hero? When many royal sages gather with you and talk of dharma, what will you say to them, you who know dharma? Will you say, 'I broke the promise I made to Kaikeyī, by whose grace I live and who once saved me'? You will bring disgrace on all kings, lord of men, if you give a boon today and then say something else. Śaibya gave his own flesh to the bird in the story of the hawk and the dove; Alarka gave away his eyes and reached the highest state. The ocean, having made its pact, does not overstep its shore. Remember what was done of old, and do not make your pledge a lie. But you, foolish man, would abandon dharma, consecrate Rāma and take your pleasure with Kausalyā for ever." Kaikeyī turns the dharma of truth into a weapon, citing three famous examples to block the king's way back. But there is a great disparity in them: Śaibya and Alarka gave their own flesh and their own eyes, not someone else's, and the ocean keeps its own bounds, while Kaikeyī demands the king's son — not self-sacrifice but the torment of another. She takes the words and not the sense. The king, bereft of judgement, does not point this out, but the reader notices it for himself, which is the poet's art. And at the end she soils even the king's pure love for his son, twisting it into mere lust — the way of the wicked tongue.
४६भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वानृतम्।
यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः॥
४७अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।
पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते॥
४८एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।
अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम॥
४९भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।
यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्॥
५०एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।
विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा॥
‘अधर्मः धर्मः वा भवतु, सत्यं वा अनृतं वा — यत् त्वया मह्यं संश्रुतं तस्य व्यतिक्रमः नास्ति। यदि रामः अभिषिच्यते, तर्हि अहं तव अग्रतः एव अद्य बहु विषं पीत्वा ते पश्यतः मरिष्यामि। यदि अहम् एकाहम् अपि राममातरम् अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं पश्येयम्, तर्हि मम मृतिः एव श्रेयसी। मनुजाधिप, भरतेन आत्मना च ते शपे — रामविवासनम् ऋते अन्येन केनापि अहं न तुष्येयम्।’ एतावत् वचनम् उक्त्वा कैकेयी विरराम; विलपन्तं राजानं प्रति सा किञ्चित् अपि न प्रतिव्याजहार। अत्र त्रीणि अस्त्राणि क्रमेण प्रयुक्तानि — धर्माधर्मयोः उपेक्षा, आत्महत्यायाः भीषणम्, शपथः च। ‘अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीम्’ इति पदेन तस्याः वास्तविकं दुःखं प्रकटीभवति — न सा रामस्य द्वेष्ट्री, अपि तु कौसल्यायाः गौरवस्य असहिष्णुः; ईर्ष्या एव मूलम्, न नीतिः। अन्ते च मौनम् एव तस्याः प्रबलतमम् अस्त्रम्; यः उत्तरं न ददाति, तं प्रति वादः एव निष्फलः भवति। एतेन सर्गस्य अर्धभागे कैकेय्याः वाक् समाप्ता, शिष्टं सर्वं राज्ञः एकाकी विलापः एव। ‘न प्रतिव्याजहार’ इति एतत् सर्गस्य महत् परिवर्तनस्थानम्। यावत् संवादः वर्तते, तावत् आशा; यदा प्रतिपक्षः मौनं गृह्णाति, तदा मार्गः रुद्धः। अतः अग्रे राजा न कैकेयीं प्रति, अपि तु प्रायः आत्मानम् एव प्रति वदति; तस्य वचनं संवादात् विलापे परिणमते। कविः च अनया योजनया श्रोतुः हृदये निराशाम् एव क्रमेण वर्धयति। एतेन च ज्ञायते यत् कैकेय्याः बलं वाचि न, अपि तु निश्चये एव प्रतिष्ठितम्।
"Dharma or adharma, truth or falsehood — what you promised me cannot be undone. If Rāma is consecrated, I will drink a great deal of poison this very day, before your eyes, and die while you watch. If I were to see Rāma's mother receive homage with folded hands even for a single day, death would be better for me. I swear to you by Bharata and by myself, lord of men: nothing will satisfy me but Rāma's banishment." She uses three weapons in turn: indifference to dharma, the threat of suicide, and an oath. The image of Kausalyā receiving homage reveals her real pain: she does not hate Rāma; she cannot bear Kausalyā's honour. Jealousy is the root, not policy. Having said this much, Kaikeyī fell silent, and made no answer at all to the lamenting king. Silence was her strongest weapon, for there is no arguing with one who will not answer, and this is the great turning point of the sarga: while there is dialogue there is hope, and when the other side falls silent, the way is closed. From here on the king speaks not so much to Kaikeyī as to himself; his words turn from dialogue into lament, and the poet step by step deepens the despair in the listener's heart. It shows too that Kaikeyī's strength lay not in her words but in her resolve.
५१श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वाक्यं परमशोभनम्।
रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च॥
५२नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्॥
५३तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।
दुःखशोकमयीं श्रुत्वा राजा न सुखितोऽभवत्॥
५४स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।
ध्यात्वा रामेति निःश्वस्य छिन्नस्तरुरिवापतत्॥
५५नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथातुरः।
हततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः॥
५६दीनयाऽऽतुरया वाचा इति होवाच कैकयीम्।
अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदेशिता॥
५७भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।
शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा॥
रामस्य वने वासं भरतस्य च ऐश्वर्यम् इति कैकेय्याः परमशोभनं वाक्यं श्रुत्वा व्याकुलेन्द्रियः राजा मुहूर्तं कैकेयीं न अभ्यभाषत; अनिमिषः सः तां प्रियाम् अप्रियवादिनीं देवीं प्रैक्षत। वज्रसमां हृदयाप्रियां दुःखशोकमयीं तां वाचम् आकर्ण्य राजा न सुखितः अभवत्। देव्याः व्यवसायं घोरं शपथं च ध्यात्वा ‘राम’ इति निःश्वस्य सः छिन्नः तरुः इव अपतत्। नष्टचित्तः उन्मत्तः इव, आतुरः इव विपरीतः, हततेजाः सर्पः इव सः जगतीपतिः अभवत्। ततः दीनया आतुरया च वाचा सः कैकेयीम् उवाच — ‘अर्थाभम् इमम् अनर्थं केन त्वम् उपदेशिता? भूतोपहतचित्ता इव ब्रुवन्ती त्वं मां प्रति न लज्जसे। तव एतत् शीलव्यसनम् अहं पुरा न अभिजानामि।’ अत्र ‘परमशोभनम्’ इति विपरीतलक्षणा — यत् अत्यन्तम् अशोभनं तत् एव व्यङ्ग्येन शोभनम् इति उक्तम्। ‘अनिमिषः प्रैक्षत’ इति च मूकस्य विस्मयस्य चित्रणम्; वचनं न, दृष्टिः एव अवशिष्टा। ‘अर्थाभम् अनर्थम्’ इति पदद्वयेन च कविः मोहस्य स्वरूपं दर्शयति — अनर्थः अर्थरूपेण भासते, एषा एव विपर्ययबुद्धिः। ‘छिन्नः तरुः इव’ इति उपमा च राज्ञः स्थितिं समग्रतया संक्षिपति — वृक्षः यावत् मूलेन बद्धः तावत् तिष्ठति; छिन्ने मूले सः पतति एव। रामः एव दशरथस्य मूलम्; तस्य वियोगनिश्चये एव राजा पतितः। ‘हततेजाः सर्पः’ इति च पूर्वं ‘मन्त्रैः रुद्धः पन्नगः’ इति उपमायाः विकासः — प्रथमं निरुद्धः, अधुना निर्विषः; क्रमेण सर्वं सामर्थ्यं गतम्। ‘प्रैक्षत अनिमिषः’ इति च चित्रं चित्रकारस्य इव — स्तब्धा दृष्टिः, निरुद्धा वाक्।
Hearing Kaikeyī's "fine" speech — Rāma in the forest and the sovereignty for Bharata — the poet's praise meaning its very opposite, the king, his senses reeling, said nothing to her for a while; he stared without blinking at his beloved queen, who spoke so unlovingly — only his gaze was left to him, his speech was stopped. Hearing words as hard as a thunderbolt, hateful to his heart and full of pain and sorrow, the king had no happiness left. Thinking of the queen's resolve and her dreadful oath, he sighed "Rāma!" and fell like a tree cut down: a tree stands as long as its roots hold, and when they are cut it falls; Rāma was Daśaratha's root, and at the certainty of losing him the king fell. Out of his mind like a madman, changed like a sick man, the lord of the earth became like a snake whose venom has been drawn — the snake held fast by spells in the first verses is now emptied of its poison, and all his power has gone step by step. Then, in a wretched, broken voice, he said to Kaikeyī: "Who taught you this ruin that looks like gain? You feel no shame speaking to me as if a spirit had seized your mind. I never knew before this ruin of your character." Ruin that looks like gain is the very nature of delusion, when disaster appears as advantage.
५८बालायास्तत्त्विदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्॥
५९राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन च॥
६०यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।
नृशंसे पापसंकल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि॥
६१किं नु दुःखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।
न कथंचिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्॥
६२रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते॥
६३मुखवर्णं विवर्णं तु यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।
तां तु मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिः सह निश्चिताम्॥
‘बालायाः तव यत् शीलम् आसीत्, तत् इदानीं विपरीतवत् अहं लक्षये। ते कुतः भयं जातम्, यत् त्वम् एवंविधं वरं वृणीषे — भरतं राष्ट्रे आसीनं राघवं च वने? नृशंसे, पापसंकल्पे, क्षुद्रे, दुष्कृतकारिणि, यदि भर्तुः लोकस्य भरतस्य च प्रियं कार्यम् इच्छसि, तर्हि एतेन भावेन एतेन च अनृतेन विरम। मयि रामे च त्वं किं नु दुःखम् अलीकं वा पश्यसि? रामम् ऋते भरतः कथञ्चित् अपि राज्यं न आवसेत्; अहं तु तं रामात् अपि धर्मतः बलवत्तरं मन्ये। ‘वनं गच्छ’ इति भाषिते रामस्य उपप्लुतम् इन्दुम् इव विवर्णं मुखवर्णं कथं द्रक्ष्यामि?’ अत्र राजा भरतस्य पक्षम् एव गृह्णाति — यस्य कृते वरः याचितः, सः एव तम् न स्वीकरिष्यति इति। ‘रामात् अपि धर्मतः बलवत्तरम्’ इति च पितुः औदार्यम् — सः अन्यपुत्रं न न्यूनं मन्यते; मातुः पक्षपातः पितुः समदृष्ट्या एव विरुध्यते। राहुग्रस्तचन्द्रोपमा च पुनः प्रयुक्ता, या दशमसर्गे राज्ञः गृहप्रवेशे अपि आसीत्; तदा सा राज्ञं प्रति आसीत्, अधुना रामं प्रति — ग्रहणं क्रमेण सर्वं कुलं व्याप्नोति। अत्र राजा पुनः पुनः ‘पुरा’ ‘बालायाः’ इति कालभेदम् उपन्यस्यति — यत् प्राक् आसीत् तत् अधुना नास्ति। एषा एव तस्य वेदना — न सः नूतनां शत्रुं दृष्टवान्, अपि तु चिरपरिचितायाः प्रियायाः अन्तरङ्गे शत्रुं दृष्टवान्। ‘मयि रामे च किं दुःखम् अलीकं वा पश्यसि’ इति प्रश्नः च अनुत्तरः एव अवशिष्यते; यतः कारणं न दोषे, अपि तु लोभे एव वर्तते। ‘एवंविधं वरम्’ इति च वरशब्दः अत्र व्यङ्ग्येन शापम् एव सूचयति।
"What you were as a girl, I now see turned upside down. What fear has come over you, that you ask for such a boon — Bharata seated in the kingdom and Rāghava in the forest? Give up this intention and this falsehood, if you want to do what is dear to your husband, to the world and to Bharata — you cruel, evil-minded, mean and wicked woman. What wrong or falsehood do you see in me or in Rāma? Bharata would never take the kingdom without Rāma; indeed I think him even stronger in dharma than Rāma. And when I have said 'Go to the forest', how shall I look at Rāma's face, drained of colour like the moon in eclipse?" The king takes Bharata's side: the very son for whom the boon is asked will refuse it. Saying Bharata is even stronger in dharma than Rāma shows the father's generosity — he rates no son lower — and so the mother's partiality is set against the father's evenness. The image of the eclipsed moon returns from the tenth sarga, where it was used of the king entering her house; then it was the king, now it is Rāma, as the eclipse gradually spreads over the whole family. The king keeps setting "then" against "now": his agony is not that he has met a new enemy, but that he has found an enemy in the heart of the woman he had loved so long. His question "what wrong do you see in me or Rāma?" stays unanswered, for the cause lies not in any fault but in greed, and her "boon" is in truth a curse.
६४कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।
किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताः॥
६५बालो बतायमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।
यदा हि बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः॥
६६परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामीह कथं तदा।
कैकेय्या क्लिश्यमानेन पुत्रः प्रव्राजितो मया॥
६७यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।
किं मां वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते॥
६८किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
यदा यदा च कौसल्या दासीव च सखीव च॥
६९भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।
सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा॥
७०न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि॥
७१अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च॥
‘सुहृद्भिः सह निश्चितां तां मे सुकृतां बुद्धिं परैः हतां चमूम् इव अपावृत्तां कथं द्रक्ष्यामि? नानादिग्भ्यः समागताः राजानः मां किं वक्ष्यन्ति — ‘अयम् ऐक्ष्वाकः बालः बत, तथापि चिरं राज्यम् अकारयत्’ इति? यदा बहवः वृद्धाः गुणवन्तः बहुश्रुताः काकुत्स्थं परिप्रक्ष्यन्ति, तदा अहम् इह कथं वक्ष्यामि? ‘कैकेय्या क्लिश्यमानेन मया पुत्रः प्रव्राजितः’ इति यदि सत्यं ब्रवीमि, तर्हि तत् (पूर्वप्रतिज्ञा) असत्यं भविष्यति। राघवे वनम् आस्थिते कौसल्या मां किं वक्ष्यति? ईदृशं विप्रियं कृत्वा अहं तां किं प्रतिवक्ष्यामि? कौसल्या हि दासी इव, सखी इव, भार्यावत्, भगिनीवत्, मातृवत् च मां सततम् उपतिष्ठति; प्रियकामा प्रियपुत्रा प्रियंवदा च सा सत्कारार्हा देवी मया तव कृते कदापि न सत्कृता। अधुना त्वयि यत् मया सुकृतं तत् एव मां तपति।’ अत्र राजा त्रीणि न्यायालयानि कल्पयति — राज्ञां सभा, वृद्धानां पृच्छा, कौसल्यायाः मौनम् एव; सर्वत्र सः उत्तररहितः। ‘कौसल्या न सत्कृता’ इति आत्मदोषस्वीकारः च अस्य विलापस्य सत्यतां वर्धयति — सः न केवलं कैकेयीं दूषयति, अपि तु स्वस्य पक्षपातम् अपि स्मरति। अत्र ‘चमूम् इव अपावृत्ताम्’ इति उपमा राजनीत्याः क्षेत्रात् गृहीता — यथा विजयोन्मुखी सेना सहसा पराङ्मुखी भवति, तथा सिद्धप्रायः अभिषेकसंकल्पः विपरीतः जातः। किञ्च कौसल्यायाः पञ्चविधा सेवा (दासी, सखी, भार्या, भगिनी, माता) इति गणनम् अत्यन्तं हृद्यम्; एतावत्या सेवया अपि सा उपेक्षिता आसीत् इति स्मृत्वा राजा स्वस्य एव अन्यायं स्वीकरोति। एषः आत्मनिर्णयः विलापस्य गौरवं वर्धयति। ‘सुकृता बुद्धिः’ इति च राज्ञः पूर्वनिर्णयस्य प्रशंसा, या अधुना व्यर्था जाता।
"How shall I see my good resolve, settled with my friends, turned back like an army routed by the enemy? What will the kings who have come from every quarter say? 'Alas, this Ikṣvāku is a child after all, though he has ruled so long.' When many elders, virtuous and deeply learned, ask me about Kākutstha, what shall I tell them? That I banished my son under pressure from Kaikeyī? If I say that, it is the truth, but my earlier word will be a lie. What will Kausalyā say to me when Rāghava has gone to the forest? And what shall I answer her after doing her such a wrong? Kausalyā has always waited on me like a servant, like a friend, like a wife, like a sister and like a mother, always wishing my good, mother of a beloved son and sweet in speech; yet for your sake I never gave that lady the honour she deserved. Now the kindness I showed you is what torments me." The routed army is an image from statecraft: as an army on the verge of victory suddenly turns and runs, so his all-but-accomplished resolve has been reversed. The king imagines three courts — the assembly of kings, the questioning of the elders and the silence of Kausalyā — and in each he has no answer. The fivefold list of Kausalyā's service is most moving, and in remembering that for all this she was neglected, he confesses his own injustice; this self-judgement, not just blaming Kaikeyī but owning his own partiality, lends his lament its dignity and truth.
७२सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्॥
७३मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।
वैदेही बत मे प्राणाञ्शोचन्ती क्षपयिष्यति॥
७४हीना हिमवतः पार्श्वं किंनरेणेव किंनरी।
नहि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने॥
७५चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि॥
७६सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।
रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः॥
७७अनृतैर्बत मां सान्त्वैः सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।
गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः॥
७८अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।
विकरिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा॥
७९अहो दुःखमहो कृच्छं यत्र वाचः क्षमे तव।
दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुरा कृतमिवाशुभम्॥
८०चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।
अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धनी यथा॥
८१रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।
बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्॥
‘अपथ्यव्यञ्जनोपेतम् अन्नं भुक्तम् आतुरम् इव तत् मां बाधते। रामस्य विप्रकारं वनस्य च सम्प्रयाणं प्रेक्ष्य भीता सुमित्रा मे कथं विश्वसिष्यति? वैदेही बत कृपणं द्वयम् अप्रियं श्रोष्यति — मां च पञ्चत्वम् आपन्नं रामं च वनम् आश्रितम्। हिमवतः पार्श्वं किंनरेण हीना किंनरी इव सा शोचन्ती मे प्राणान् क्षपयिष्यति। महावने प्रवसन्तं रामं रुदन्तीं च मैथिलीं दृष्ट्वा अहं चिरं जीवितुं न आशंसे। सा त्वं नूनं विधवा सपुत्रा राज्यं कारयिष्यसि। सतीं त्वाम् अहम् अत्यन्तं सतीम् इति व्यवस्याम्, असतीं सतीम् — रूपिणीं विषसंयुक्तां मदिरां पीत्वा नरः इव। अनृतैः सान्त्वैः सान्त्वयन्ती त्वं भाषसे; गीतशब्देन संरुध्य लुब्धः मृगम् इव माम् अवधीः। आर्याः मां पुत्रविक्रायकम् अनार्यम् इति ध्रुवं रथ्यासु विकरिष्यन्ति, सुरापं ब्राह्मणं यथा। अहो दुःखम्, अहो कृच्छ्रम्, यत्र तव वाचः क्षमे! पुरा कृतम् अशुभम् इव एवंविधं दुःखं प्राप्तम्। चिरं खलु मया पापेन त्वं पापे अभिरक्षिता, अज्ञानात् उपसम्पन्ना उद्बन्धनी रज्जुः इव। त्वया सार्धं रममाणः अहं त्वां मृत्युं न अभिलक्षये — बालः रहसि हस्तेन कृष्णसर्पम् इव अस्पृशम्।’ अत्र उपमाः सर्वाः विषस्य बन्धनस्य व्याधस्य च — मदिरा, पाशः, रज्जुः, कृष्णसर्पः; सर्वत्र मोहेन एव मृत्युः उपगूढः इति भावः। अत्र सीतायाः उल्लेखः प्रथमवारं दशरथस्य विलापे आगच्छति, यत् विशेषेण मननीयम् — राजा न केवलं पुत्रस्य, अपि तु स्नुषायाः अपि क्लेशं चिन्तयति। किंनरीकिंनरयोः उपमा च वनवासस्य विरहरूपं सूचयति। ‘पुत्रविक्रायकः’ इति च लोकनिन्दायाः कठोरतमं रूपम् — यः पुत्रं विक्रीणाति, सः सुरापेण ब्राह्मणेन तुल्यः इति स्मृतिवचनम् एव अत्र प्रतिध्वनति; राजा स्वयम् एव स्वस्य दण्डं घोषयति। एताः उपमाः सर्वाः गृहस्थजीवनात् एव गृहीताः, अतः ताः श्रोतुः हृदयं साक्षात् स्पृशन्ति।
"It torments me like rich but unwholesome food eaten by a sick man. Seeing Rāma wronged and sent off to the forest, Sumitrā will be afraid — how will she ever trust me again? Poor Vaidehī will hear two cruel things at once: that I have died and that Rāma has gone to the forest. Grieving like a kinnarī parted from her kinnara on the slopes of the Himālaya, she will waste my life away. Seeing Rāma living in the great forest and Maithilī weeping, I do not expect to live long. You will surely rule the kingdom as a widow, with your son. I thought you utterly virtuous, but you were wicked though you looked good — like a man who drinks wine that looks fine but is mixed with poison. With false comfort you soothed me and then killed me, as a hunter kills a deer he has held spellbound with his song. Good men will surely denounce me in the streets as a base man who sold his son, like a brāhmaṇa who drinks liquor. What pain, what misery, that I must put up with words like yours! Such sorrow has come upon me as though for some evil done in the past. Long indeed, sinner that I am, have I cherished you, you wicked woman, taking you to myself unknowing like a rope to hang myself. While I took my pleasure with you I never saw that you were my death — like a child who in some corner plays with a black snake." All these images are of poison, snares and the hunt — wine, noose, rope, black snake — death hidden under delusion. Sītā is mentioned here for the first time in Daśaratha's lament: he thinks of the suffering of his daughter-in-law as well as his son, and the kinnarī parted from her mate hints that the exile will be a separation. "A seller of his son" is the harshest form of public censure, placed on a level with a brāhmaṇa who drinks, and here the king pronounces his own sentence. Because these images come from ordinary household life, they touch the listener's heart directly.
८२तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।
मया ह्यपितृकः पुत्रः स महात्मा दुरात्मना॥
८३बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।
स्त्रीकृते यः प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति॥
८४वेदैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।
भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते॥
८५नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।
स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति॥
८६यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।
प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति॥
८७राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।
मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्॥
८८मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे॥
८९कौसल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।
दुःखान्यसहती देवी मामेवानुगमिष्यति॥
९०कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिः सह।
प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव॥
९१मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।
इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि॥
९२प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।
मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः॥
९३मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।
सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि॥
‘तं मां जीवलोकः नूनम् आक्रोष्टुम् अर्हति, यतः मया दुरात्मना सः महात्मा पुत्रः अपितृकः कृतः। ‘बालिशः बत कामात्मा राजा दशरथः, यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति’ इति लोकाः वक्ष्यन्ति। वेदैः ब्रह्मचर्यैः गुरुभिः च उपकर्शितः सः भोगकाले पुनः एव महत् कृच्छ्रं प्रपत्स्यते। मम पुत्रः द्वितीयं वचनं प्रतिभाषितुं न अलम्; ‘वनं प्रव्रज’ इति उक्तः सः ‘बाढम्’ इति एव वक्ष्यति। यदि ‘वनं गच्छ’ इति चोदितः राघवः प्रतिकूलं कुर्यात्, तत् मे प्रियं स्यात् — किन्तु वत्सः तथा न करिष्यति। राघवे वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम् अक्षमणीयं मां मृत्युः यमक्षयं नयिष्यति। मयि मृते रामे च वनं गते, शेषे मम इष्टे जने त्वं किं पापं प्रतिपत्स्यसे? कौसल्या यदि मां रामं पुत्रौ च हास्यति, तर्हि दुःखानि असहती सा माम् एव अनुगमिष्यति। कौसल्यां सुमित्रां मां च त्रिभिः पुत्रैः सह नरके प्रक्षिप्य, कैकेयि, त्वं सुखिता भव। मया रामेण च त्यक्तं गुणैः सत्कृतं शाश्वतम् अक्षोभ्यम् इक्ष्वाकुकुलम् आकुलं त्वं पालयिष्यसि। यदि रामप्रव्राजनं भरतस्य प्रियं भवेत्, तर्हि गतायुषः मम प्रेतकृत्यं भरतः मा स्म कार्षीत्।’ अत्र ‘बाढम् इति एव वक्ष्यति’ इति वचनम् अत्यन्तं करुणम् — पुत्रस्य आज्ञाकारिता एव पितुः दुःखस्य कारणम्; यदि सः प्रतिकूलः स्यात्, राजा मुच्येत। अस्मिन् प्रकरणे राज्ञः दृष्टिः भविष्यत्कालं प्रति गच्छति — सः स्वस्य मरणम्, कौसल्यायाः अनुगमनम्, कुलस्य आकुलतां च प्रत्यक्षम् इव पश्यति। ‘नरके प्रक्षिप्य सुखिता भव’ इति च व्यङ्ग्यम् अत्यन्तं तीव्रम्; यत् सा सुखम् इच्छति, तत् सर्वेषां नरकेण एव क्रेयम् इति। अन्ते ‘प्रेतकृत्यं मा स्म कार्षीत्’ इति वचनं तु पितुः अन्तिमः दण्डः — यः पुत्रः पितुः अन्त्यक्रियाम् अपि न लभते, तस्य जन्म एव निष्फलम्। ‘आकुलम्’ इति विशेषणेन च कुलस्य आगामिनी अवस्था एकपदेन एव सूचिता।
"The world of the living may well revile me, for I, evil as I am, have made my great-souled son fatherless. People will say, 'King Daśaratha is a fool, a slave to lust, to send his own dear son to the forest for a woman's sake.' Worn thin by study of the Vedas, by celibacy and by service to his teachers, he will meet great hardship again just when his time for enjoyment has come. My son cannot say a second word to me in reply; told 'Go and live in the forest', he will only say, 'Very well.' If Rāghava, ordered to the forest, would only refuse, I should be glad — but my boy will not. When Rāghava has gone to the forest, death will take me, scorned by all the world and beyond forgiveness, to Yama's realm. When I am dead and Rāma has gone to the forest, what harm will you do to the dear ones I leave behind? If Kausalyā loses me and Rāma and both her sons, she will not bear such sorrows and will follow me. Throw Kausalyā, Sumitrā and me, with our three sons, into hell, Kaikeyī, and be happy. You will rule this eternal, unshakeable house of Ikṣvāku, honoured for its virtues, once Rāma and I have left it and it has been thrown into confusion. If Rāma's exile would please Bharata, then let Bharata not perform my funeral rites when my life is gone. When I am dead and Rāma has gone to the forest, you will rule as a widow with your son." "He will only say 'Very well'" is deeply moving: the son's obedience is the very cause of the father's grief; were he to disobey, the king would be freed. Here the king's gaze turns to the future and he sees, as if before his eyes, his own death, Kausalyā following him, and the house thrown into confusion. "Throw us into hell and be happy" is bitter irony: the happiness she wants must be bought with everyone else's hell. And his forbidding Bharata to perform his funeral rites is a father's final sentence, for a son denied even his father's last rites has been born in vain.
९४त्वं राजपुत्रि दैवेन न्यवसो मम वेश्मनि।
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।
सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा॥
९५कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।
पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति॥
९६यस्य चाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रसन्नाः पानभोजनम्॥
९७स कथं नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।
भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति॥
९८महार्हवस्त्रसम्बद्धो भूत्वा चिरसुखोचितः।
काषायपरिधानस्तु कथं रामो भविष्यति॥
९९कस्येदं दारुणं वाक्यमेवंविधमपीरितम्।
रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्॥
१००धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरायणाः।
न ब्रवीमि स्त्रियः सर्वां भरतस्यैव मातरम्॥
१०१अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निवेशितासि।
किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवापि रामे॥
१०२परित्यजेयुः पितरोऽपि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।
कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्॥
‘राजपुत्रि, त्वं दैवेन मम वेश्मनि न्यवसः; लोके मे अतुला अकीर्तिः ध्रुवः परिभवः च भविष्यति, सर्वभूतेषु च पापकृतः इव अवज्ञा। यः विभुः रथैः गजाश्वैः च मुहुर्मुहुः यात्वा अचरत्, सः मे वत्सः रामः महारण्ये पद्भ्यां कथं विचरिष्यति? यस्य आहारसमये कुण्डलधारिणः सूदाः प्रसन्नाः ‘अपूर्वाः’ इति पानभोजनं पचन्ति स्म, सः मे सुतः वन्यम् आहारं कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च भक्षयन् कथं वर्तयिष्यति? महार्हवस्त्रसम्बद्धः चिरसुखोचितः सः रामः काषायपरिधानः कथं भविष्यति? रामस्य अरण्यगमनं भरतस्य च अभिषेचनम् — एवंविधम् इदं दारुणं वाक्यं कस्य ईरितम्? धिक् अस्तु योषितः, याः शठाः स्वार्थपरायणाः च! न अहं सर्वाः स्त्रियः ब्रवीमि, भरतस्य एव मातरम्। अनर्थभावे अर्थपरे नृशंसे, त्वं मम अनुतापाय एव निवेशिता असि। मन्निमित्तं किम् अप्रियं पश्यसि, हितानुकारिणि रामे वा किम्? रामं व्यसने निमग्नं दृष्ट्वा पितरः अपि पुत्रान् परित्यजेयुः, कृतानुरागाः भार्याः अपि पतीन्; कृत्स्नं हि सर्वं जगत् कुपितं स्यात्।’ अत्र कविः सुखजीवनस्य वनवासस्य च विरोधं त्रिभिः रूपैः दर्शयति — यानम्, भोजनम्, वस्त्रम्; एतैः एव सामान्यैः विषयैः कष्टस्य प्रत्यक्षता जायते। स्त्रीनिन्दा च तत्क्षणम् एव परिष्कृता — ‘न सर्वाः, भरतमातरम् एव’ इति; एतेन राज्ञः विवेकः शोके अपि न नष्टः इति ज्ञायते। अत्र ‘दैवेन न्यवसः’ इति पदेन राजा दोषं दैवे अपि आरोपयति — मनुष्यस्य सर्वः प्रयत्नः दैवेन एव निरुध्यते इति महाकाव्यस्य प्रसिद्धः सिद्धान्तः। ‘सूदाः अपूर्वाः’ इति च रमणीयं चित्रम् — पाचकाः परस्परं स्पर्धन्ते यत् कः नूतनं व्यञ्जनं प्रथमं निवेदयेत् इति। एतादृशात् सुखात् कषायतिक्तकटुकं वन्यम् आहारं प्रति पतनम् एव अत्र वर्ण्यते; विरोधेन एव करुणः रसः पुष्यति। ‘स्वर्णकुण्डलधारिणः सूदाः’ इति च राजगृहस्य ऐश्वर्यं सूक्ष्मेण विवरणेन दर्शितम्।
"It was fate, princess, that brought you to live in my house" — here he lays the blame on fate as well, the great epic's teaching that all human effort is checked by destiny — "and I shall suffer boundless infamy in the world, certain disgrace, and the contempt of all creatures as though I were a criminal. How will my darling Rāma, who has always travelled in state by chariot, on elephants and horses, wander the great forest on foot? At his mealtimes cooks wearing earrings would gladly prepare food and drink, each vying to be first to serve some new dish; how will my son live on forest fare, astringent, bitter and sharp? He has always worn costly clothes and been used to comfort; how will Rāma wear ochre robes? Whose is this harsh command, that Rāma should go to the forest and Bharata be consecrated? Shame on women, deceitful and bent on their own ends! No — I do not say it of all women, only of Bharata's mother. You who find your gain in ruin, cruel woman, you were planted here only to torment me. What harm do you see coming to you through me, or through Rāma, who does nothing but good? At the sight of Rāma sunk in misfortune, fathers would abandon their sons and loving wives their husbands; the whole world would rise in anger." The poet contrasts the life of comfort with life in the forest in three ordinary things — travel, food and clothing — and the hardship becomes vivid through them; the pathos grows out of the contrast. The picture of cooks in earrings competing to serve a new dish shows the splendour of the palace in a fine detail. And his condemnation of women is at once corrected — "not all, only Bharata's mother" — which shows that even in his grief the king had not lost his judgement.
१०३अहं पुनर्देवकुमाररूपमलंकृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।
नन्दामि पश्यन्निव दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव पुनर्युवेव॥
१०४विना हि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिर्वर्षता वज्रधरेण वापि।
रामं तु गच्छन्तमितः समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे॥
१०५विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।
चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्॥
१०६मया च रामेण सलक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।
पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान्ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी॥
१०७नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।
न नाम ते तेन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशनाः सहस्रधा॥
१०८न किंचिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।
कथं तु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते॥
१०९प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटितां महीं व्रज।
न ते करिष्यामि वचः सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसने॥
११०क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।
न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्॥
१११न जीवितं मेऽस्ति कुतः पुनः सुखं विनात्मजेनात्मवतां कुतो रतिः।
ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे॥
११२स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।
पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्प्राप्य यथाऽऽतुरस्तथा॥
‘अहं तु देवकुमाररूपम् अलंकृतम् आव्रजन्तं तं सुतं पश्यन् नन्दामि; दृष्ट्वा एव पुनः युवा इव भवामि। सूर्येण विना प्रवृत्तिः भवेत्, वर्षता वज्रधरेण विना अपि — किन्तु इतः गच्छन्तं रामं समीक्ष्य कश्चित् अपि न जीवेत् इति मम चेतना। विनाशकामाम् अहिताम् अमित्राम् आत्मनः मृत्युम् इव त्वाम् अहम् आवासयम्; चिरं बत अङ्केन महाविषा सर्पी धृता, तेन मोहात् हतः अस्मि। मया रामेण सलक्ष्मणेन च हीनः भरतः त्वया सह प्रशास्तु; बान्धवान् पुरं राष्ट्रं च निहत्य त्वं मम अहितानां हर्षवर्धिनी भव। नृशंसवृत्ते, व्यसनप्रहारिणि, यत् त्वम् इह अद्य प्रसह्य वाक्यं भाषसे, तेन तव दशनाः सहस्रधा विशीर्यमाणाः मुखात् अधः किं न पतन्ति? रामः किञ्चित् अपि अहितम् अप्रियं वचः न आह; परुषाणि भाषितुं सः न वेत्ति। गुणनित्यसम्मते अभिरामवादिनि रामे त्वं दोषान् कथं ब्रवीषि? प्रताम्य वा, प्रज्वल वा, प्रणश्य वा, सहस्रशः स्फुटितां महीं व्रज — केकयराजपांसने, ममाहितं ते सुदारुणं वचः अहं न करिष्यामि। क्षुरोपमां नित्यम् असत् प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम् अमनोरमां सबन्धनं हृदयं दिधक्षमाणां त्वां जीवितुम् अहं न विषहे। मम जीवितं नास्ति, कुतः पुनः सुखम्? आत्मवतां पुत्रेण विना का रतिः? देवि, ममाहितं कर्तुं न अर्हसि; ते पादौ स्पृशामि, मयि प्रसीद।’ एवं सः भूमिपालः अनाथवत् विलपन्, अतिमात्रया स्त्रिया हृदये गृहीतः, प्रसारितौ देव्याः चरणौ उभौ असम्प्राप्य आतुरः इव पपात। सर्गः अत्र एव विरमति — राजा भूमौ, वरः अखण्डितः, रामस्य वनवासः निश्चितः। अन्तिमे श्लोकद्वये कविः वृत्तम् एव परिवर्तयति — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घाणि वृत्तानि (उपजातिवंशस्थप्रकाराणि) प्रयुक्तानि, येन विलापस्य गाम्भीर्यं श्रोतुः कर्णे अपि प्रतीयते। ‘देव्याः चरणौ असम्प्राप्य पपात’ इति च अन्तिमं चित्रं सर्वस्य काण्डस्य प्रतीकम् — राजा याचितुम् इच्छति, किन्तु याचनायाः स्थानम् अपि न प्राप्नोति; अन्तरम् एव अवशिष्टम्। ‘आतुरः इव’ इति उपमया च तस्य शारीरिकं मानसिकं च वैकल्यं युगपत् सूचितम्। अस्य सर्गस्य अन्ते न कोऽपि निर्णयः परिवर्तितः; केवलं दुःखम् एव परिपक्वं जातम्।
"But I delight in watching my son come towards me, adorned, looking like a child of the gods; at the very sight of him I grow young again. The world might go on without the sun, or even without Indra of the thunderbolt to send the rain, but no one, I am sure, could live after seeing Rāma go from here. I let you live in my house, you who wished my destruction, my enemy, as a man might take his own death into his home; for so long I nursed in my lap a deadly she-snake, and in my folly I am slain by her. Let Bharata rule with you, without me and without Rāma and Lakṣmaṇa; destroy kinsmen, city and kingdom, and gladden my enemies. Cruel woman, who strikes a man when he is down, when you force out such words today, why do your teeth not shatter into a thousand pieces and fall from your mouth? Rāma has never spoken a hostile or unkind word; he does not know how to speak harshly. How can you find fault with Rāma, who speaks so pleasingly and is always honoured for his virtues? Wither, burn, perish, or sink into the earth split a thousand ways — I will not do your cruel bidding, which would be my ruin, you disgrace to the king of the Kekayas. You are like a razor, sweet-spoken and always false, corrupt through and through, the destroyer of your own family, unlovely, bent on burning up my heart and the life bound to it; I cannot bear that you should live. I have no life left, still less happiness; what joy is there for a man of feeling without his son? Do not do me this harm, my queen; I touch your feet — be gracious to me." So the protector of the earth lamented like one with no protector, his heart held beyond all measure by that woman, and he fell towards the queen's two outstretched feet but, like a sick man, could not reach them. The sarga ends there: the king on the ground, the boon unbroken, Rāma's exile settled. In the last verses the poet changes to longer metres, so that even the ear feels the weight of the lament. The final picture stands for the whole kāṇḍa: the king wants to beg, but cannot even reach the place of begging; only the distance remains. The simile of the sick man conveys his bodily and mental collapse together. By the end of the sarga no decision has changed; only the grief has ripened.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।