अयोध्याकाण्डम् — त्रयोदशः सर्गः
दशरथस्य पुत्रवियोगशोकेन विलापः, रामगुणस्मरणम्, निशां प्रति प्रार्थना, कैकेय्याः प्रसादनप्रयत्नः तस्य च वैफल्यम्
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य विलापः विस्तरेण वर्णितः। भूमौ पतितं राजानं दृष्ट्वा अपि कैकेयी न द्रवति, अपि तु तम् एव वरं पुनः याचते। राजा प्रथमं क्रोधेन ताम् आक्रोशति — ‘मयि मृते रामे च वनं गते सकामा सुखिनी भव’ इति; ततः स्वर्गे देवानां प्रश्नात् बिभेति, अपुत्रेण महता श्रमेण लब्धस्य रामस्य त्यागम् अशक्यं मन्यते, तस्य शौर्यं विद्यां क्षमां रूपं च स्मरति, इन्दीवरश्यामं रामं दण्डकेषु स्थापयितुं न शक्नोति इति च वदति। ततः सूर्यः अस्तम् एति, चन्द्रमण्डलमण्डिता त्रियामा च आगच्छति, किन्तु आर्तस्य तस्य सा न प्रकाशते। सः निशाम् एव प्रार्थयते — ‘मा प्रभातम् आनय’ इति। अन्ते संयताञ्जलिः कैकेयीं प्रसादयितुं याचते, सा तु निष्ठुरा किञ्चिदपि न वदति; राजा पुनः मूर्च्छितः पतति, रात्रिः च घोरं श्वसतः तस्य व्यर्था गच्छति, प्रभाते च सः प्रतिबोधनम् एव निवारयति।
१अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्॥
२अनर्थरूपासिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी।
पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना॥
३त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः।
मम चेदं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि॥
४एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव॥
५मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव॥
पूर्वसर्गान्ते दशरथः कैकेय्याः प्रसारितौ चरणौ स्प्रष्टुम् इच्छन् तौ अप्राप्य भूमौ मूर्च्छितः पतितः। अत्र सः महाराजः तादृश्याः अवस्थायाः अनर्हः, तथाविधशयनस्य च अनभ्यस्तः, पुण्यक्षये देवलोकात् परिच्युतः ययातिः इव शेते। उपमा इयं सार्थिका — ययातिः अपि स्ववचनेन एव स्वर्गात् भ्रष्टः, दशरथः अपि स्ववाग्बन्धेन एव पतितः। तं तथा दृष्ट्वा अपि सा अङ्गना न द्रवति। सा हि अनर्थस्य साक्षात् रूपम्, सिद्धप्रयोजना, लोकापवादात् अभीता, भरतस्य कृते च सर्वत्र भयं पश्यन्ती; अतः तम् एव वरं पुनः आकारयामास। ‘त्वं महाराज सत्यवादी दृढव्रतः इति कत्थसे; तर्हि मम इमं वरं कस्मात् विधारयितुम् इच्छसि’ इति च पृच्छति। सा न याचते, अपितु राज्ञः प्रतिज्ञाम् एव उद्धृत्य तम् अभियुङ्क्ते — एषा एव तस्याः वाक्कौशलस्य रीतिः। एवम् उक्तः दशरथः मुहूर्तं विह्वलः इव स्थित्वा क्रुद्धः प्रत्युवाच — ‘अनार्ये! मम अमित्रे! मयि मृते मनुजपुङ्गवे रामे च वनं गते त्वं सकामा सुखिनी भव’ इति। एतत् वचनं शापप्रायम् एव। किञ्च ‘अनर्थरूपा’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् सा न केवलम् अनर्थं करोति, अपि तु अनर्थस्य साक्षात् मूर्तिः एव सञ्जाता।
At the end of the last sarga Daśaratha, reaching for Kaikeyī's outstretched feet and failing to touch them, had fallen senseless to the ground. Now the great king lay there, a man who deserved no such state and was unused to such a bed, like Yayāti fallen from the world of the gods when his merit was spent — an apt comparison, for Yayāti too fell from heaven through his own words, and Daśaratha has fallen through the bond of his own speech. Seeing him so, the woman did not soften. She was ruin itself in human shape — the poet means she did not merely cause ruin but had become its very image — her purpose achieved, fearless of what the world would say, yet seeing danger everywhere for Bharata's sake, and she called up that same boon again: "Your Majesty, you boast that you speak the truth and keep your vows; why then do you want to hold back this boon of mine?" She does not plead; she quotes the king's own promise against him, which is the way of her skill with words. So addressed, King Daśaratha stood for a moment as if unstrung, and then answered her in anger: "When I am dead and Rāma, that bull among men, has gone to the forest, then have your wish and be happy, you ignoble woman, my enemy!" His words were little short of a curse.
६स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्।
प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत॥
७कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो वनम्।
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति॥
८अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान्।
रामो लब्धो महातेजाः स कथं त्यज्यते मया॥
९शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः।
कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते॥
अनन्तरं राजा स्वस्य भाविनीं लज्जाम् एव चिन्तयति। ‘स्वर्गे अपि यदा देवताः मां रामस्य कुशलं प्रक्ष्यन्ति, तदा प्रत्यादेशेन मया सः वनं प्रेषितः इति कथं वक्ष्यामि, तेषां च धिक्कारवचनं कथं धारयिष्ये’ इति सः ‘बत’ इति खिद्यति। मरणानन्तरम् अपि अकीर्तिः अनुगच्छति इति तस्य भीतिः। ‘कैकेय्याः प्रियं कर्तुम् इच्छता मया रामः वनं प्रव्राजितः इति यदि सत्यं ब्रवीमि, तर्हि पूर्वं प्रजासमक्षं दत्तं राज्यवचनम् एव असत्यं भविष्यति’ इति च वदति — उभयतः सत्यभङ्गः एव तस्य सङ्कटम्। ततः सः पुत्रलाभस्य दुष्करतां स्मरति — ‘अपुत्रेण मया महता श्रमेण महान् महातेजाः रामः पुत्रत्वेन लब्धः; सः मया कथं त्यज्यते। यः शूरः, कृतविद्यः, जितक्रोधः, क्षमापरः च, सः कमलपत्राक्षः रामः मया कथं विवास्यते’ इति। पुत्रस्य गुणाः एव अत्र त्यागस्य प्रतिबन्धकाः। ‘बत’ इति खेदसूचकेन निपातेन एव तस्य निरुपायता व्यज्यते; राजा हि न प्रतीकारं पश्यति, केवलं भाविनीम् अपकीर्तिम् एव पुरतः पश्यति।
Then the king thought of the shame awaiting him. "Even in heaven, when the gods ask me how Rāma is, how shall I bear to tell them that I sent him to the forest with a word of rejection, and how shall I endure their scorn? What misery is mine!" His fear is that infamy will follow him even after death. "If I tell the truth and say I banished Rāma to please Kaikeyī, then the word I gave earlier before the people, about the kingdom, will be proved a lie" — a breach of truth whichever way he turns; that is his plight. Then he remembers how hard it was to get a son at all: "I had no son, and after great toil I won Rāma, a great son of mighty splendour; how can I give him up? He is brave, learned, master of his anger and patient beyond measure; how can I drive out lotus-eyed Rāma?" Here the son's very virtues stand in the way of giving him up. The king sees no remedy; he sees only the infamy ahead, and his sighs of "alas" express how helpless he is.
१०कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्।
अभिराममहं रामं स्थापयिष्यामि दण्डकान्॥
११सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च।
दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः॥
१२यदि दुःखमकृत्वा तु मम संक्रमणं भवेत्।
अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नुयाम्॥
१३नृशंसे पापसंकल्पे रामं सत्यपराक्रमम्।
किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम॥
ततः राज्ञः वचनं पुत्रस्य रूपगुणवर्णनम् एव भवति। ‘इन्दीवरवत् श्यामम्, दीर्घबाहुम्, महाबलम्, अभिरामं रामम् अहं दण्डकेषु कथं स्थापयिष्यामि। यः सुखानाम् एव उचितः, दुःखैः च अनुचितः, तस्य धीमतः रामस्य दुःखम् अहं कथं नाम अनुपश्येयम्। अदुःखार्हस्य रामस्य दुःखम् अकृत्वा एव यदि मम संक्रमणं भवेत्, ततः अहं सुखम् अवाप्नुयाम्’ इति। मरणम् एव अत्र वरं मन्यते, पुत्रदुःखदर्शनात् तत् सुखतरम् इति। एवं शोकात् कोपम् उपगतः सः कैकेयीम् आक्रोशति — ‘नृशंसे! पापसंकल्पे! सत्यपराक्रमः रामः मम अत्यन्तं प्रियः; तं विप्रियेण सह योजयन्ती त्वं मम किं प्रियं साधयसि’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न वरम् अपाकरोति, न च शपथं भिनत्ति; केवलं पुत्रस्य गुणान् स्मरन् स्वस्य असामर्थ्यं प्रकटयति। धर्मेण बद्धस्य पुरुषस्य एषा एव दुर्दशा। एतेषु श्लोकेषु रामस्य रूपं बलं शीलं च क्रमेण वर्णितम्, येन पाठकस्य हृदये अपि वियोगदुःखम् उत्पद्यते; एषः एव कवेः अभिप्रायः।
The king's words turn into a description of his son's beauty and goodness. "How shall I send into the Daṇḍaka forest Rāma, dark as a blue lotus, long-armed, of great strength, a joy to behold? He is made for comfort, not hardship; how could I bear to watch the wise Rāma suffer? If I could leave this world without bringing pain on Rāma, who does not deserve pain, then I would be happy." Death itself seems better to him, happier than watching his son suffer. So his grief turns to anger, and he cries out at Kaikeyī: "Cruel woman, wicked in your purposes! Rāma, true in valour, is dearest of all to me; what good can you do me by joining him to misfortune?" Note that the king neither revokes the boon nor breaks his oath; he only remembers his son's virtues and shows how powerless he is — the plight of a man bound by dharma. In these verses Rāma's looks, strength and character are described in turn, so that the reader too feels the pain of parting, which is just what the poet intends.
१४अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभविष्यति।
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः॥
१५अस्तमभ्यागमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
सा त्रियामा तदार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता॥
१६राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी।
सदैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः॥
१७विललापार्तवद्दुःखं गगनासक्तलोचनः।
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषिते॥
१८क्रियतां मे दया भद्रे मयायं रचितोऽञ्जलिः।
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्॥
‘लोके तव अतुला अकीर्तिः ध्रुवं भविष्यति’ इति वदतः तस्य परिभ्रमितचेतसः विलपतः एव सूर्यः अस्तम् अभ्यगमत्, रजनी च अभ्यवर्तत। चन्द्रमण्डलेन मण्डिता अपि सा त्रियामा तस्य आर्तस्य विलपमानस्य राज्ञः कृते न व्यभासत — शोकार्तस्य हि ज्योत्स्ना अपि तमः इव भवति। इयं कविसमयस्य सूक्ष्मा योजना यत्र बाह्यं ज्योतिः अन्तःशोकेन आच्छाद्यते। वृद्धः दशरथः सदा उष्णं विनिःश्वस्य, गगने आसक्तलोचनः, आर्तवत् दुःखं विललाप। सः रात्रिम् एव प्रार्थयते — ‘नक्षत्रभूषिते निशे! त्वया प्रभातं न इच्छामि; भद्रे, मयि दया क्रियताम्, अयं मया अञ्जलिः रचितः। अथवा शीघ्रं गम्यताम् — यतः निर्घृणां नृशंसां कैकेयीं द्रष्टुं न इच्छामि’ इति। प्रभातं हि रामवनवासस्य आरम्भकालः; अतः कालम् एव प्रतिरोद्धुं यतते। एषा एव विलापस्य पराकाष्ठा यत्र राजा अचेतनां रात्रिं सचेतनाम् इव सम्बोध्य याचते, स्वस्य च वचनयोः परस्परविरोधं न लक्षयति। यत् जनानां हर्षाय, तत् एव अस्य शोकाय — इति विरोधः अत्र सर्गस्य केन्द्रभूतः, यः अग्रे अपि अनुवर्तते; रात्रिः अपि तम् अनुगृह्णाति न।
"Boundless infamy will surely be yours in the world," he said, and as he went on lamenting, his mind reeling, the sun set and night came on. Though the night of three watches was adorned with the full disc of the moon, it gave no light to the stricken, lamenting king, for to one in grief even moonlight is like darkness — a fine touch of the poet's craft, in which outer light is veiled by inner sorrow. Old King Daśaratha, sighing hot sighs without pause, his eyes fixed on the sky, wailed like one in pain. He prayed to the night itself: "Night, adorned with stars, I do not want the dawn from you. Have pity on me, gracious one; see, I fold my hands to you. Or else pass quickly, for I do not want to look on that pitiless, cruel Kaikeyī." The dawn was to be the beginning of Rāma's exile, so he tries to hold back time itself. This is the height of the lament: the king addresses the unconscious night as though it could hear and begs it, not noticing that his two requests contradict each other. What brings the people joy brings him grief, a contrast at the centre of the sarga; and even the night grants him nothing.
१९नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं मम।
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः॥
२०प्रसादयामास पुनः कैकेयीं राजधर्मवित्।
साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः॥
२१प्रसादः क्रियतां भद्रे देवि राज्ञो विशेषतः।
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्॥
२२कुरु साधुप्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि।
प्रसीद देवि रामो मे त्वद्दत्तं राज्यमव्ययम्॥
२३लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्स्यसि।
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।
प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे॥
‘यत्कृते मम एतत् व्यसनं जातम्’ इति उक्त्वा राजधर्मवित् सः राजा संयताञ्जलिः भूत्वा पुनः कैकेयीं प्रसादयितुम् आरभते। कोपात् सः याचनाम् एव अवतरति, यतः अन्यः उपायः नास्ति। ‘साधुवृत्तस्य, दीनस्य, त्वद्गतस्य, गतायुषः, विशेषतः च राज्ञः मम उपरि, भद्रे देवि, प्रसादः क्रियताम्। सुश्रोणि! शून्ये स्थाने खलु मया एतत् न समुदाहृतम् — प्रजासभायाम् एव रामस्य राज्यं घोषितम्; अतः बाले, त्वं सहृदया असि, मम साधुप्रसादं कुरु। देवि प्रसीद — त्वया दत्तम् एव अव्ययं राज्यं मम रामः लभताम्; असितापाङ्गे, तेन त्वं परमं यशः अवाप्स्यसि। गुरुश्रोणि! चारुमुखेक्षणे! एतत् मम, रामस्य, लोकस्य, गुरूणां भरतस्य च प्रियं भविष्यति, अतः इदं कुरु’ इति। अत्र राज्ञः कौशलम् अवलोकनीयम् — सः वरं न निराकरोति, अपितु वरदानस्य एव गौरवं तस्यै अर्पयति: ‘त्वया दत्तं राज्यम्’ इति। यशोलोभेन अपि यदि सा निवर्तेत इति आशा। किन्तु यस्याः हृदयं मन्थरावचनेन कठिनीकृतम्, तस्यै यशोलोभः अपि न रोचते; अतः एषा सर्वा प्रार्थना व्यर्था एव भवति इति अग्रे दर्शितम्।
"— for whose sake this calamity has fallen on me," he said, and then the king, who knew a king's duty, joined his hands and set about winning Kaikeyī over once more, sinking from anger to pleading, since no other way was left. "I have lived rightly, I am wretched, I am at your feet, my life is ebbing; show me your favour, gracious queen — and I am the king besides. It was not in an empty room that I made that announcement; Rāma's kingship was proclaimed before the assembly of the people. So be kind to me, my girl; your heart is good. Be gracious, my queen: let my Rāma receive the imperishable kingdom as your gift, and you will win the highest fame, lady of the dark-cornered eyes. Do this, lady of the full hips and lovely face, for it will please me, Rāma, the world, our elders and Bharata too." Note the king's tact: he does not reject the boon, but offers her the glory of being the giver — "the kingdom given by you" — hoping that desire for fame at least might turn her back. But a heart hardened by Mantharā's words cares nothing for fame, and so all his pleading is in vain.
२४विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः।
श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्॥
२५ततः स राजा पुनरेव मूर्च्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्।
समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः॥
२६इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः।
विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा निवारयामास स राजसत्तमः॥
किन्तु एषा याचना निष्फला एव। विशुद्धभावस्य, दीनस्य, ताम्रयोः नेत्रयोः अश्रुकलेन आर्द्रस्य राज्ञः विचित्रं करुणं विलापं श्रुत्वा अपि सा दुष्टभावा नृशंसा भर्तुः वाक्यं न चकार। ततः अतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीं प्रियां समीक्ष्य, पुत्रस्य विवासनं च प्रति चिन्तयन्, सः राजा पुनः एव मूर्च्छितः विसंज्ञः दुःखितः क्षितौ निपपात। एवं व्यथितस्य घोरं श्वसतः मनस्विनः राज्ञः सा निशा व्यर्था जगाम। प्रभाते यदा मङ्गलवाद्यैः वन्दिगीतैः च सः विबोध्यमानः, तदा सः राजसत्तमः तत् प्रतिबोधनम् एव निवारयामास — यत् मङ्गलम् आसीत् तत् एव तस्य असह्यं जातम्। अनेन सर्गेण कविः दर्शयति यत् वाग्बन्धेन बद्धस्य राज्ञः शोकः कथं निरवधिः भवति, अग्रिमसर्गे च कैकेय्याः दृढाग्रहः एव प्रवर्तते। कोलोफनपर्यन्तं सर्गे न कश्चित् नूतनः घटनाक्रमः, केवलं राज्ञः अन्तर्वेदनायाः एव विस्तारः — एतत् एव अस्य सर्गस्य वैशिष्ट्यम्।
And in vain it was. The king's heart was pure, his eyes were red and his cheeks wet with tears; yet though she heard his strange and piteous lament, that cruel woman with her corrupted heart did not do as her husband asked. Then, looking at his beloved, unappeased and answering him only with defiance, and thinking of his son's banishment, the king fainted again and fell senseless and grief-stricken to the ground. So, for that high-minded king, sighing terribly in his anguish, the night passed in vain. And at dawn, when they came to wake him with auspicious music and the songs of the bards, that best of kings forbade the waking: what had once been auspicious had become unbearable to him. With this sarga the poet shows how the grief of a king bound by his word knows no limit; in the next, Kaikeyī's stubborn insistence drives the story on. Nothing new happens in this sarga; it is only the unfolding of the king's inner agony, and that is its distinctive character.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।