अयोध्याकाण्डम् — चतुर्दशः सर्गः
कैकेय्या सत्यधर्मदृष्टान्तैः राज्ञः चोदना, दशरथस्य निरुपायता, वसिष्ठस्य नगरप्रवेशः, अभिषेकसम्भारसूची, सुमन्त्रस्य स्तुतिः, रामाह्वानाय तस्य प्रस्थानम्
अयं सर्गः द्विधा विभक्तः। पूर्वार्धे कैकेयी भूमौ पतितं दशरथं शैव्य-अलर्क-समुद्रादीनां दृष्टान्तैः सत्ये स्थातुं चोदयति, त्रिः वरं याचते, प्राणत्यागं च भीषयते; राजा सत्यपाशेन बद्धः बलिः इव निरुपायः सन् तस्याः पाणिग्रहणम् एव प्रत्याचष्टे, स्वमरणं च निश्चिनोति — ‘रामः एव मम सलिलक्रियां करोतु, न तु त्वं सपुत्रा’ इति। उत्तरार्धे प्रभाते सति कुलगुरुः वसिष्ठः अभिषेकसम्भारान् गृहीत्वा उत्सवमग्नाम् अयोध्यां प्रविश्य अन्तःपुरद्वारे सुमन्त्रं दृष्ट्वा सर्वां सामग्रीं गणयित्वा राजानं त्वरयितुम् आदिशति। सुमन्त्रः अज्ञानात् मङ्गलस्तुतिभिः राजानं प्रबोधयति; तानि एव वचनानि शोकमग्नस्य राज्ञः मर्माणि कृन्तन्ति। अन्ते कैकेय्याः चोदनया, राज्ञः च अनुमत्या, सुमन्त्रः रामम् आनेतुं प्रस्थितः द्वारे जनसम्बाधं पश्यति।
१पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत्॥
२पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि॥
३आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः॥
पूर्वसर्गान्ते मूर्च्छितः दशरथः भूमौ पतितः आसीत्। पुत्रशोकार्दितं विसंज्ञं भुवि पतितं विचेष्टमानं तम् ऐक्ष्वाकम् उत्प्रेक्ष्य सा पापा कैकेयी न दयते, अपि तु उपदेष्टुम् आरभते। ‘पापं कृत्वा इव किम् इदम् आचरसि? मम संश्रवं संश्रुत्य, अर्थात् मह्यं वरदानं प्रतिज्ञाय, त्वं सन्नः क्षितितले शेषे। सतां स्थित्यां स्थातुं त्वम् अर्हसि’ इति वदति। ततः सा शास्त्रवचनम् एव प्रमाणीकरोति — ‘धर्मविदः जनाः सत्यम् एव परमं धर्मम् आहुः। तत् एव सत्यम् आश्रित्य मया त्वं धर्मे प्रतिचोदितः’ इति। अत्र कैकेय्याः वचने विडम्बना स्पष्टा — या स्वयम् अधर्मम् आचरति, सा एव सत्यशास्त्रम् उद्धरति; धर्मस्य अक्षराणि एव तया अधर्मसाधनत्वेन प्रयुज्यन्ते। एषा एव अस्य सर्गस्य मुख्या भङ्गी।
At the end of the last sarga Daśaratha had fallen senseless to the ground. Seeing the descendant of Ikṣvāku lying there unconscious, stricken with grief for his son and writhing, the wicked Kaikeyī felt no pity but began to lecture him: "What is this? You heard my request and gave me your promise, and now you lie collapsed on the ground as though you had committed some crime. You ought to keep to the ways of good men." Then she appealed to scripture itself: "Those who know dharma say that truth is the highest dharma. It is on truth that I stand when I urge you to your duty." The irony of her words is plain: the woman who is herself doing wrong quotes the teaching on truth, using the very letters of dharma as a tool of adharma. This is the chief turn of the whole sarga.
४संश्रुत्य शैव्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम्॥
५तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ॥
६सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।
सत्यानुरोधात्समये वेलां स्वां नातिवर्तते॥
७सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम्॥
स्वपक्षसमर्थनाय सा पुराणप्रसिद्धान् दृष्टान्तान् उपन्यस्यति। ‘जगतीपतिः शैव्यः श्येनाय स्वां तनुं संश्रुत्य, तां पक्षिणे प्रदाय, उत्तमां गतिं जगाम। तथा एव तेजस्वी अलर्कः वेदपारगे ब्राह्मणे याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्य अविमनाः सन् ददौ — मनसि खेदं न अकरोत्। सरितां पतिः समुद्रः अपि सत्येन अन्वितः सन्, सत्यानुरोधात् एव पर्वसमये स्वल्पाम् अपि मर्यादां स्वां वेलां न अतिवर्तते।’ ततः सा सत्यस्य स्वरूपम् एव वर्णयति — ‘सत्यम् एकपदं ब्रह्म, सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः, सत्यम् एव अक्षयाः वेदाः, सत्येन च परं पदम् अवाप्यते।’ एते दृष्टान्ताः वस्तुतः आत्मत्यागस्य एव उदाहरणानि — शैव्यः शरीरं ददौ, अलर्कः नेत्रे ददौ; कैकेयी तु राजानं पुत्रत्यागे नियोजयति। साम्यम् आभासमात्रम्, अन्तरं च महत्। शैव्यस्य आख्यानं पुराणेषु प्रसिद्धम् — कपोतस्य रक्षणार्थं सः स्वमांसं तुलायाम् अधात्। अलर्कः काशिराजः आसीत्, यः नेत्रदानेन प्रसिद्धिं गतः। समुद्रस्य वेलामर्यादा तु प्रत्यक्षं दृश्यमानं सत्यनिष्ठायाः उदाहरणम्।
To support her case she cited famous examples from the old stories. "King Śaibya promised his own body to a hawk, gave it to the bird, and so reached the highest state. So too the splendid Alarka, when a brāhmaṇa learned in the Vedas asked for them, tore out his own eyes and gave them without a qualm. Even the ocean, lord of rivers, bound by truth, does not out of regard for truth overstep its own shore by the smallest margin at the turn of the moon." Then she described truth itself: "Truth is Brahman in one word; on truth dharma stands; truth is the imperishable Veda; by truth the highest state is won." These examples are in fact examples of self-sacrifice: Śaibya gave his own body — the tale is well known, how to save a dove he placed his own flesh on the scales — and Alarka, king of Kāśī, gave his own eyes, while the ocean's keeping to its shore is a visible example of faithfulness to truth. But Kaikeyī is pressing the king to give up his son; the likeness is only apparent, and the difference is great.
८सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम॥
९धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम्॥
१०समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्॥
ततः सा साक्षात् प्रार्थनाम् आह — ‘यदि तव मतिः धर्मे धृता, तर्हि सत्यं समनुवर्तस्व। सत्तम! सः मम वरः सफलः अस्तु, यतः त्वम् एव वरदः असि।’ अनन्तरं सा द्विविधं हेतुं दर्शयति — ‘धर्मस्य एव अभिकामार्थं, मम च अभिचोदनात्, सुतं रामं प्रव्राजय; त्रिः खलु त्वाम् अहं ब्रवीमि’ इति। त्रिवारोक्तिः हि शास्त्रे निश्चयस्य चिह्नम्; अतः सा वचनम् अपरिहार्यं करोति। अन्ते सा भीषणम् एव प्रयुङ्क्ते — ‘आर्य! यदि त्वम् इमं मम समयं न करिष्यसि, तर्हि त्वया परित्यक्ता सती अहं तव अग्रतः एव जीवितं परित्यक्ष्यामि।’ एवं धर्मवचनेन आरब्धा तस्याः वाणी प्राणत्यागभयप्रदर्शनेन समाप्यते; उपदेशः च अभिसन्धिः च एकत्र मिलितौ।
Then she made her demand plainly: "If your mind is set on dharma, then follow the truth. Let my boon bear fruit, best of men, since it is you who grant boons. For the sake of dharma itself, and because I press you to it, banish your son Rāma — I say it to you three times." To say a thing three times marks it in the śāstras as final, and so she makes her words inescapable. At the end she used her threat: "And if, my lord, you will not keep this pact with me, then, cast off by you, I shall give up my life before your eyes." So her speech, which began with words of dharma, ends with the threat of taking her own life; instruction and intrigue are joined in one.
११एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।
नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा॥
१२उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा॥
१३विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः।
कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्॥
१४यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।
संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया॥
एवं निर्विशङ्कया कैकेय्या प्रचोदितः राजा तं सत्यपाशम् उन्मोक्तुं न अशकत् — यथा बलिः इन्द्रकृतं पाशम् उन्मोचयितुं न शक्तवान्। उपमा इयं सार्थिका, यतः बलिः अपि स्वदानप्रतिज्ञया एव बद्धः आसीत्। तस्य हृदयम् उद्भ्रान्तम्, वदनं च विवर्णम् अभवत्; युगस्य चक्रस्य च अन्तरे निबद्धः धुर्यः वृषभः यथा परिस्पन्दते, तथा सः व्यथितः। विकलाभ्यां नेत्राभ्यां किमपि अपश्यन् इव सः भूमिपः कृच्छ्रात् धैर्येण आत्मानं संस्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘पापे! अग्नौ मन्त्रैः कृतः यः तव पाणिः मया गृहीतः, तं संत्यजामि; स्वजं तव पुत्रं च त्वया सह संत्यजामि’ इति। विवाहसंस्कारस्य एव प्रत्याख्यानम् इदम्; गृहस्थधर्मस्य मूलम् एव तेन छिन्नम्। ‘पाश’ इति शब्देन कविः सूचयति यत् सत्यम् अपि अविवेकेन दत्तं सत् बन्धनम् एव भवति। अत्र द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां राज्ञः शरीरं मनः च उभयम् एव विकलं दर्शितम् — हृदयम् उद्भ्रान्तम्, वदनं विवर्णम्, नेत्रे च निष्प्रभे। युगचक्रान्तरे निबद्धस्य धुर्यस्य उपमा च अत्यन्तं सार्थिका, यतः वृषभः यथा बलवान् अपि यन्त्रेण बद्धः, तथा राजा अपि स्ववचनेन बद्धः।
Pressed in this way by Kaikeyī, who had lost all scruple, the king could no more free himself from the noose of truth than Bali could free himself from the noose Indra laid on him — an apt image, for Bali too was bound by his own promise to give. The poet's word "noose" suggests that even truth, when given without discernment, becomes a bond. The king's heart reeled and his face went pale; he writhed like a draught ox bound between the yoke and the wheel, strong but held fast by the harness, as the king was held by his own word. His body and mind alike were shaken, his eyes so dim and unsteady that he seemed to see nothing. With difficulty he steadied himself and said to Kaikeyī: "Wicked woman, that hand of yours which I took before the fire with the sacred mantras, I now cast off — and with you I cast off your son, born of me." This is a repudiation of the marriage rite itself; he cuts away the very root of their married life.
१५प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्॥
१६रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्॥
१७सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्॥
१८न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम्।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्॥
अनन्तरं राजा स्वस्य मरणम् एव निश्चितं मन्यमानः वदति — ‘देवि! रजनी प्रयाता, सूर्यस्य उदयनं प्रति कालः आगतः; अभिषेकाय जनः मां ध्रुवं त्वरयिष्यति। रामस्य अभिषेकार्थम् उपकल्पितैः तैः एव सम्भारैः मृतस्य मम सलिलक्रिया रामेण कारयितव्या। किन्तु अशुभाचारे! यदि त्वं रामाभिषेचनं व्याहन्तासि, तर्हि सपुत्रया त्वया मम सलिलक्रिया नैव कर्तव्या।’ ततः सः जनानां मुखम् एव स्मरति — ‘पूर्वं तथामुखं हर्षोत्फुल्लं दृष्ट्वा, अद्य हतहर्षं हतानन्दम् अवाङ्मुखं तत् एव जनं द्रष्टुम् अहं न शक्तः अस्मि।’ राज्ञः शोकः अत्र आत्मकेन्द्रितः न; प्रजानां भाविनी निराशा एव तं दहति। एतत् एव सुराज्ञः लक्षणम्। ‘सलिलक्रिया’ इति पितुः उद्देशेन क्रियमाणं तर्पणम्; तत् च पुत्रेण एव कर्तव्यम्। अतः ‘रामेण एव मम सलिलक्रिया कारयितव्या’ इति वदन् राजा रामस्य पुत्रत्वम् एव पुनः घोषयति, कैकेय्याः भरतस्य च तम् अधिकारं प्रत्याचष्टे। एतत् एव तस्य अन्तिमं निषेधवचनम्, यत् शापप्रायं भवति। जनानां मुखवर्णनं च अत्र विशेषेण द्रष्टव्यम्।
Then the king, believing his death was now certain, said: "My queen, the night is gone and the sun is about to rise; surely the people will soon be pressing me to hasten the consecration. With those very things prepared for Rāma's consecration, let Rāma perform the water-offering for me when I am dead. But if you obstruct Rāma's consecration, woman of evil ways, neither you nor your son shall make the water-offering for me." The water-offering is made for a dead father, and by his son; in saying Rāma must make it, the king declares again that Rāma is his son and denies that right to Kaikeyī and Bharata — a last prohibition, almost a curse. Then he thought of his people's faces: "Having seen how those faces looked before, bright with joy, I cannot bear to see them today with the joy struck out of them, their gladness gone and their heads bowed." His grief is not centred on himself; it is his people's coming despair that burns him, and this is the mark of a good king.
१९तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी॥
२०ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता॥
२१किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि॥
२२स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि॥
२३स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत्॥
२४धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्॥
तस्य महात्मनः भूमिपस्य तथा ब्रुवतः एव चन्द्रनक्षत्रमालिनी पुण्या शर्वरी प्रभाता। ततः पापसमाचारा वाक्यज्ञा कैकेयी रोषेण मूर्च्छिता इव पुनः पार्थिवं प्रति परुषं वाक्यम् उवाच — ‘राजन्! गररुजोपमम् इदं वाक्यं किम् अर्थं भाषसे? अक्लिष्टं पुत्रं रामम् इह आनाययितुं त्वम् अर्हसि। मम सुतं राज्ये स्थापयित्वा, रामं वनेचरं कृत्वा, मां च निःसपत्नां कृत्वा त्वं कृतकृत्यः भविष्यसि’ इति। तीक्ष्णेन प्रतोदेन तुन्नः हयोत्तमः इव कैकेय्या अभीक्ष्णं प्रचोदितः सः राजा वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अहं धर्मबन्धेन बद्धः अस्मि, मम चेतना च नष्टा। ज्येष्ठं प्रियं धार्मिकं पुत्रं रामं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति। अत्र शोकस्य दिशा परिवर्तते — विलापात् क्रियायाम् अवतरणम्, यत् सर्गस्य उत्तरार्धं प्रवर्तयति। कैकेय्याः वचने ‘निःसपत्ना’ इति पदम् एव तस्याः वास्तविकम् अभिप्रायं प्रकटयति — न सा धर्मं चिन्तयति, न भरतस्य हितम्; कौसल्यायाः पराभवः एव तस्याः लक्ष्यम्। ‘कृतकृत्यः भविष्यसि’ इति वचनं च परिहासप्रायम्, यतः राजा तेन कर्मणा सर्वस्वहीनः एव भविष्यति। राज्ञः प्रत्युत्तरे ‘धर्मबन्धेन बद्धः’ इति पदद्वयेन कविः सर्गस्य सारम् एव सङ्क्षिपति। ‘चेतना नष्टा’ इति च सत्यम् एव — यतः अग्रे सः न किञ्चित् प्रतिकर्तुं शक्नोति, केवलं पुत्रदर्शनम् एव याचते।
While the great-souled king was speaking so, the holy night, garlanded with the moon and stars, brightened into dawn. Then Kaikeyī, wicked in her ways and skilled with words, beside herself with anger, spoke harshly to the king once more: "Why do you talk like this, Your Majesty, in words like the pain of poison? Have your son Rāma brought here without more ado. Set my son on the throne, make Rāma a forest-dweller and rid me of my rival, and you will have done your duty." Her word for being rid of her rival reveals her real aim: she is thinking neither of dharma nor of Bharata's good, but of Kausalyā's humiliation; and to say the king will have done his duty is close to mockery, since the deed will strip him of everything. Goaded again and again by Kaikeyī, like a fine horse pricked with a sharp goad, the king spoke: "I am bound by the bond of dharma, and my mind is gone. I want to see my eldest son, my beloved, righteous Rāma." With "bound by the bond of dharma" the poet sums up the sarga, and "my mind is gone" is simply true, for from here on he can do nothing but ask to see his son. Here the grief changes direction, from lament to action, and the second half of the sarga begins.
२५ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते॥
२६वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा।
उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्॥
२७सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम्।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्॥
२८महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम्।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम्॥
२९तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम्।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान्नानाध्वजगणायुतम्॥
३०पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः॥
३१तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः॥
इतः कविः अन्तःपुरात् बहिः दृष्टिं नयति। रजन्यां प्रभातायां, दिवाकरे उदिते, पुण्ये नक्षत्रयोगे मुहूर्ते च समागते, गुणसम्पन्नः वसिष्ठः शिष्यैः परिवृतः अभिषेकसम्भारान् आशु उपगृह्य पुरोत्तमम् अयोध्यां प्रविवेश। सा पुरी तदा सिक्तसम्मार्जितपथा, उत्तमपताकाभिः भूषिता, संहृष्टैः मनुजैः उपेता, समृद्धविपणापणा, महोत्सवसमायुक्ता, राघवार्थे समुत्सुका, चन्दनागुरुधूपैः च सर्वतः परिधूमिता आसीत्। पुरंदरपुरोपमां तां पुरीं समतिक्रम्य श्रीमान् वसिष्ठः नानाध्वजगणायुतम् अन्तःपुरं ददर्श — पौरजानपदैः आकीर्णम्, ब्राह्मणैः उपशोभितम्, यष्टिमद्भिः प्रतीहारैः सुसम्पूर्णम्, परमार्चितैः सदश्वैः च युक्तम्। तत् अन्तःपुरम् आसाद्य परमप्रीतः परमर्षिभिः आवृतः सः तं जनं व्यतिचक्राम। नगरस्य एषः उल्लासः, अन्तःपुरस्य च शोकः — उभयोः विरोधः एव पाठकं दहति। वसिष्ठः हि इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः; तस्य आगमनेन अभिषेकस्य शास्त्रीयं गाम्भीर्यं सूच्यते। सः न केवलं पुरोहितः, अपि तु राज्यस्य धर्मसाक्षी अपि। मुहूर्तनिर्णयः, सम्भारसंग्रहः, शिष्यपरिवारः — एतैः सर्वैः वैदिकाभिषेकस्य विधिः यथावत् प्रवर्तते इति दर्श्यते। नगरवर्णनम् अपि अत्र सङ्क्षिप्तम् एव, किन्तु पूर्णम् — मार्गाः, पताकाः, जनाः, विपणयः, धूपगन्धः च क्रमेण गणिताः। अन्तःपुरद्वारे यष्टिमन्तः प्रतीहाराः, परमार्चिताः अश्वाः, ब्राह्मणानां समूहः च — एते राजसभायाः समृद्धिं सूचयन्ति। किन्तु पाठकः जानाति यत् एतत् सर्वं व्यर्थम् एव भविष्यति; अतः एषा शोभा एव करुणरसं पुष्णाति। कविः अत्र न किमपि कथयति, केवलं वर्णयति — तत् एव वर्णनस्य बलम्। ‘पुरोत्तमम्’ इति पदेन अयोध्यायाः नगरश्रेष्ठत्वं पुनः स्मारितम्।
Now the poet turns our eyes outside the inner palace. When the night had turned to dawn and the sun had risen, and the holy conjunction of star and hour had come, Vasiṣṭha, rich in virtue, surrounded by his pupils and quickly gathering up the materials for the consecration, entered that best of cities. Its streets were watered and swept and adorned with fine banners; it was full of delighted people, its markets and shops richly stocked; it was given over to a great festival, eager for Rāghava's sake, and fragrant everywhere with the smoke of sandal and aloe incense. Passing through that city, which was like Indra's own, the illustrious Vasiṣṭha saw the palace, hung with flags of every kind, thronged with townsmen and country people, graced by brāhmaṇas, filled with ushers bearing staffs and supplied with fine, well-tended horses. Reaching the palace, attended by great seers and full of joy, he made his way through the crowd. Vasiṣṭha was the family teacher of the Ikṣvākus, not only their priest but the witness of dharma for the kingdom, and his coming lends the consecration its sacred weight; the fixing of the hour, the gathering of materials and the retinue of pupils show the Vedic rite proceeding exactly as it should. The joy of the city set against the grief of the inner palace is what burns the reader, who knows that all this splendour will come to nothing; the splendour itself deepens the pathos. The poet comments on nothing here; he only describes, and that is the power of his description.
३२स त्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्॥
३३तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम्।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्॥
३४इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम्॥
३५सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः॥
तत्र सः मनुजसिंहस्य द्वारे विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सचिवं सारथिं प्रियदर्शनम् अपश्यत्। महातेजाः वसिष्ठः तं विशारदं सूतपुत्रम् उवाच — ‘नृपतेः क्षिप्रम् आचक्ष्व यत् अहम् इह आगतः’ इति। ततः सः अभिषेकसम्भारान् एव गणयति — ‘इमे गङ्गोदकघटाः, सागरेभ्यः आनीताः काञ्चनाः कुम्भाः, अभिषेकार्थम् आहृतम् औदुम्बरं भद्रपीठम्, सर्वबीजानि, गन्धाः, विविधानि रत्नानि, क्षौद्रं दधि घृतं लाजाः दर्भाः सुमनसः पयः च — सर्वं सज्जम्।’ एषा सूची न केवला अलङ्कारः; राजशास्त्रे अभिषेकस्य प्रत्येकं द्रव्यं नियतम्, अतः वसिष्ठः सर्वं गणयन् कार्यस्य सम्पूर्णतां सूचयति। शोकस्य पृष्ठभूमौ एषा समृद्धिवर्णना विशेषेण करुणा जायते। सुमन्त्रः हि राज्ञः सारथिः, सचिवः, विश्वस्तः च; अतः अन्तःपुरात् बहिः आगच्छन् सः एव वसिष्ठाय प्रथमं मिलति। ‘प्रियदर्शनम्’ इति विशेषणेन तस्य सौम्यता सूचिता। वसिष्ठस्य सन्देशः अपि विनयपूर्वकः — सः न स्वयं प्रविशति, अपि तु निवेदनम् एव प्रेषयति; एषा एव मर्यादा। सम्भारगणनायां च गङ्गाजलं सागरजलं च उभयम् उक्तम्, येन सार्वभौमराज्यस्य अभिषेकः सूच्यते।
There at the door of that lion among men he saw the charioteer Sumantra, the king's minister and confidant, pleasant to look upon, coming out; as he came from the inner palace, he was the first to meet Vasiṣṭha. The mighty Vasiṣṭha said to that capable son of the charioteer, "Tell the king at once that I am here" — courteously he does not go in himself but sends word, as propriety required. Then he listed the materials for the consecration: "Here are jars of Ganges water and golden pitchers filled from the seas; here is the auspicious seat of fig-wood brought for the consecration; seeds of every kind, perfumes, jewels of every sort, honey, curds, ghee, parched grain, darbha grass, flowers and milk — all is ready." This list is not mere ornament: in the science of kingship every item of a consecration is fixed, and by counting them all Vasiṣṭha shows that the preparation is complete. Both Ganges water and sea water are named, signifying the consecration of a sovereign whose rule reaches every shore. Set against the background of grief, this description of plenty is especially poignant.
३६अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।
चतुरश्वो रथः श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्॥
३७वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम्।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम्॥
३८हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः॥
३९सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः॥
४०आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह॥
४१एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः॥
४२त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्॥
सूची अग्रे प्रवर्तते — ‘अष्टौ रुचिराः कन्याः, मत्तः वरवारणः, चतुरश्वः श्रीमान् रथः, निस्त्रिंशः, उत्तमं धनुः, नरैः वाह्यं वाहनम्, शशिसंनिभं छत्रम्, श्वेते वालव्यजने, हिरण्मयः भृङ्गारः, हेमदाम्ना पिनद्धः ककुद्मान् पाण्डुरः वृषः, चतुर्दंष्ट्रः केसरी, महाबलः हरिश्रेष्ठः, सिंहासनम्, व्याघ्रतनुः, समिधः, हुताशनः, सर्वे वादित्रसङ्घाः, अलंकृताः वेश्याः स्त्रियः, आचार्याः ब्राह्मणाः गावः, पुण्याः मृगपक्षिणः, पौरजानपदश्रेष्ठाः, गणैः सह नैगमाः — एते च अन्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः पार्थिवैः सह रामस्य अभिषेकाय तिष्ठन्ति।’ अन्ते सः आदिशति — ‘महाराजं त्वरयस्व, येन समुदिते अहनि पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामः राज्यम् अवाप्नुयात्।’ मुहूर्तस्य एषा त्वरा एव कथायाः तीव्रतां वर्धयति — यत् कालः अनुकूलः, किन्तु दैवं प्रतिकूलम्। एषु द्रव्येषु केचन मङ्गलार्थाः — अष्टौ कन्याः, श्वेतवृषभः, पाण्डुरः अश्वः; केचन राजचिह्नरूपाः — छत्रं चामरे सिंहासनं खड्गः धनुः च; केचन च यज्ञाङ्गभूताः — समिधः हुताशनः दर्भाः च। सिंहः गजः अश्वः च साक्षात् उपस्थिताः, न तु प्रतिमामात्रम् — एतेन गीताप्रेससंस्करणस्य पाठः प्राचीनां समृद्धिं वर्णयति। ‘वेश्याः अलंकृताः स्त्रियः’ इति मङ्गलदर्शनार्थम् एव उक्तम्, न अन्यथा। नैगमाः इति श्रेष्ठिनः, ये गणैः सह आगताः; तेन नगरस्य वाणिज्यशक्तिः अपि अभिषेके सम्मिलिता इति ज्ञायते। अन्ते पुष्यनक्षत्रस्य उल्लेखः पुनः क्रियते, यतः तत् अभिषेकाय प्रशस्तम्, रामस्य जन्मनक्षत्रात् पुनर्वसोः अनन्तरं च; किन्तु तत् एव दिनं वनवासस्य आरम्भदिनं भविष्यति इति विडम्बना। सूचेः एषः विस्तारः पाठकस्य मनसि अभिषेकस्य सम्भाव्यतां दृढीकरोति।
The list went on: "Eight lovely maidens, a fine elephant in rut, a splendid chariot with four horses, a sword and an excellent bow, a litter carried by men, a parasol like the moon, two white yak-tail fans and a golden pitcher; a white humped bull hung with chains of gold, a lion with four great fangs, a powerful and noble horse, a throne, a tiger-skin, fuel and fire, bands of musicians of every kind, courtesans and women in their finery; teachers, brāhmaṇas, cows, auspicious beasts and birds, the leading townsmen and country people, and the merchants with their guilds — all these and many more stand waiting with the kings for Rāma's consecration, glad and speaking fair. Urge the great king on, so that now that the day has come and the moon is joined with Puṣya, Rāma may receive the kingdom." Some of these things are for good fortune, like the eight maidens and the white bull; some are royal insignia, like the parasol, the fans, the throne, the sword and the bow; and some belong to the sacrifice, like the fuel, the fire and the darbha grass. The lion, the elephant and the horse are there in the flesh, a picture of ancient splendour; the adorned women are named only as an auspicious sight; and the merchants who came with their guilds show that the city's commerce too had joined in the consecration. The urgency of the hour heightens the tension: the time is favourable, but fate is against it. This fullness of detail makes the consecration seem all the more certain in the reader's mind.
४३इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महाबलः।
स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्॥
४४तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः॥
४५स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे॥
४६ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्॥
४७यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः॥
तस्य वचः श्रुत्वा महाबलः सूतपुत्रः नृपतिशार्दूलं स्तुवन् निवेशनं प्रविवेश। द्वारस्थाः राजसम्मताः राज्ञः प्रियचिकीर्षवः च तं पूर्वोदितं वृद्धम् अभिसंरोद्धुं न शेकुः — पूर्वम् एव राज्ञा तस्य अप्रतिबन्धः प्रवेशः अनुज्ञातः आसीत्। सः राज्ञः समीपे स्थितः, किन्तु तस्य तां शोकावस्थाम् अजानिवान्; अतः परमतुष्टाभिः वाग्भिः अभिष्टोतुं प्रचक्रमे। पार्थिवस्य निवेशने यथापूर्वं सुमन्त्रः प्राञ्जलिः भूत्वा जगतीपतिं तुष्टाव — ‘भास्करोदये तेजस्वी सागरः यथा नन्दति, तथा प्रीतः सन् प्रीतेन मनसा त्वम् अस्मान् नन्दय’ इति। अज्ञानात् प्रवृत्ता एषा स्तुतिः एव राज्ञः मर्मच्छेदिका भविष्यति — एतत् कविः अग्रे दर्शयति। ‘पूर्वोदितम्’ इति पदेन सूच्यते यत् सुमन्त्रस्य प्रवेशः पूर्वम् एव राज्ञा अनुज्ञातः, अतः द्वारपालाः तं न निवारयन्ति; विश्वस्तभृत्यस्य एषा प्रतिष्ठा। ‘अजानिवान्’ इति पदम् अत्र अत्यन्तं मर्मस्पृक् — सूतः रात्रौ जातां दुर्घटनां न जानाति, अतः पूर्ववत् एव हर्षेण स्तौति। ‘यथापूर्वम्’ इति च तत् एव सूचयति। सागरस्य उपमा प्रथमे स्तुतिश्लोके योजिता, यतः सूर्योदये समुद्रः वर्धते; तथा राजा अपि प्रबुद्धः सन् प्रजाः आनन्दयेत् इति आशंसा।
Hearing his words, the charioteer's son, a man of great strength, entered the royal apartments, singing the praises of that tiger among kings. The doorkeepers, who stood in the king's favour and wished to please him, could not stop that old man, for the king had long ago granted him free entry — the standing of a trusted servant. Standing close to the king, and knowing nothing of what had happened in the night, he began to praise him in the most gratifying words, just as he always had. Folding his hands in the king's chamber, Sumantra praised the lord of the world: "As the splendid ocean rejoices at the rising of the sun, so, pleased yourself, gladden us with a pleased heart" — for the sea swells at sunrise, and so, he hoped, the king, awake, would gladden his people. But this praise, spoken in ignorance, was to cut the king to the heart, as the poet goes on to show.
४८इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।
सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्॥
४९वेदाः सहाङ्गविद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम्।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्॥
५०आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्॥
५१उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः॥
५२सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते॥
५३गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्॥
५४उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।
पौरजानपदाश्चापि नैगमाश्च कृताञ्जलिः॥
५५स्वयं वसिष्ठो भगवान्ब्राह्मणैः सह तिष्ठति।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्॥
सूतस्य स्तुतिः पौराणिकैः उपमानैः प्रवर्तते। ‘अस्याम् एव वेलायां मातलिः इन्द्रम् अभितुष्टाव, तेन सः सर्वान् दानवान् अजयत्; तथा अहं त्वां बोधयामि। साङ्गाः वेदाः विद्याः च यथा आत्मभुवं प्रभुं ब्रह्माणं बोधयन्ति, तथा अद्य अहं त्वां बोधयामि। चन्द्रेण सह आदित्यः यथा भूतधरां शुभां पृथिवीं बोधयति, तथा अद्य अहं त्वां बोधयामि। उत्तिष्ठ सुमहाराज! कृतकौतुकमङ्गलः वपुषा विराजमानः मेरोः उपरि दिवाकरः इव भव। काकुत्स्थ! सोमसूर्यौ, शिववैश्रवणौ, वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च तुभ्यं विजयं प्रदिशन्तु। भगवती रात्रिः गता, तव इदं कृत्यं कृतम्; नृपशार्दूल बुध्यस्व, अनन्तरं कार्यं कुरु। रामस्य समग्रम् अभिषेचनम् उदतिष्ठत; पौरजानपदाः नैगमाः च कृताञ्जलयः स्थिताः। स्वयं भगवान् वसिष्ठः ब्राह्मणैः सह तिष्ठति; राजन्, राघवस्य अभिषेचनं क्षिप्रम् आज्ञाप्यताम्’ इति। एषा स्तुतिः क्रमेण त्रीन् प्रबोधदृष्टान्तान् गणयति — मातलिना इन्द्रस्य प्रबोधः, वेदैः ब्रह्मणः प्रबोधः, सूर्यचन्द्राभ्यां पृथिव्याः प्रबोधः; त्रयः अपि उत्तरोत्तरं व्यापकाः। ततः देवतानां विजयाशीर्वादः, ततः कर्तव्यस्मरणम्, ततः च प्रजानां प्रतीक्षा — एवं स्तुतेः विन्यासः शास्त्रीयः। ‘कृतकौतुकमङ्गलः’ इति पदेन प्रातःकालिकाः मङ्गलविधयः सूचिताः, ये राज्ञा कर्तव्याः आसन्। ‘मेरोः इव दिवाकरः’ इति उपमया राज्ञः औन्नत्यं वर्ण्यते। किन्तु सर्वम् इदं वचनं शोकमग्नस्य कर्णयोः विषम् इव पतति; यतः यत् सूतः मङ्गलं मन्यते, तत् एव राज्ञः कृते विनाशः। ‘क्षिप्रम् आज्ञाप्यताम्’ इति अन्तिमम् अनुरोधवचनं सर्वाधिकं दुःसहम्, यतः आज्ञा तु पूर्वम् एव अन्यथा परिवर्तिता। अत्र अष्टसु श्लोकेषु एकम् अपि वचनं राज्ञे सुखदं न भवति — एषा एव अज्ञानजन्या करुणा, यां संस्कृतकाव्यशास्त्रे ‘विपरीतफला स्तुतिः’ इति वदन्ति।
The charioteer's praise went on with images from the old stories: "At this very hour Mātali praised Indra, and Indra conquered all the demons; so I wake you. As the Vedas with their auxiliary sciences, and all branches of learning, wake the self-born lord Brahmā, so I wake you today. As the sun together with the moon wakes this auspicious earth that bears all creatures, so I wake you today. Rise, great king; the auspicious morning rites are done; shine in your splendour like the sun above Mount Meru. May Soma and Sūrya, Śiva and Kubera, Varuṇa, Agni and Indra grant you victory, descendant of Kakutstha. The holy night is gone and this work of yours is done; wake, tiger among kings, and do what comes next. Everything for Rāma's consecration stands ready; the townsmen, the country people and the merchants are waiting with folded hands. The blessed Vasiṣṭha himself is here with the brāhmaṇas. Give the order at once, Your Majesty, for Rāghava's consecration." The praise counts three awakenings, each wider than the last — Indra woken by Mātali, Brahmā by the Vedas, the earth by the sun and moon — then the gods' blessing of victory, then the reminder of duty, then the waiting people; it is carefully built. Yet every word fell like poison on the ears of the grief-stricken king, for what the charioteer thought auspicious was his ruin, and the closing plea, "give the order at once", was the hardest to bear of all, since the order had already been turned the other way. Not one word in these verses brings the king comfort — a pathos born of ignorance, praise that bears the opposite of its intended fruit.
५६यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्॥
५७एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।
एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्॥
५८अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।
ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति॥
५९शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि॥
६०सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित्तस्माद्देशादपाक्रमत्॥
अन्ते सूतः राजनीतिवचनम् आह — ‘यथा अपालाः पशवः, यथा अनायका सेना, यथा चन्द्रं विना रात्रिः, यथा वृषं विना गावः — तथा एव तत् राष्ट्रं भवति यत्र राजा न दृश्यते।’ सान्त्वपूर्वम् इव अर्थवत् तस्य वचः श्रुत्वा महीपतिः भूयः एव शोकेन अभ्यकीर्यत। ततः सुतं प्रति सन्नहर्षः शोकरक्तेक्षणः श्रीमान् धार्मिकः सः राजा तं सूतम् ईक्ष्य उवाच — ‘वाक्यैः त्वं खलु मम मर्माणि भूयः निकृन्तसि’ इति। स्तुतिवचनानि हि यदा वस्तुस्थितेः विपरीतानि भवन्ति, तदा तानि एव शस्त्रवत् भवन्ति। करुणं तत् श्रुत्वा दीनं च पार्थिवं दृष्ट्वा सुमन्त्रः प्रगृहीताञ्जलिः सन् तस्मात् देशात् किञ्चित् अपाक्रमत् — भृत्यस्य विनयः एषः। चत्वारः दृष्टान्ताः अत्र नीतिशास्त्रस्य सिद्धान्तं दर्शयन्ति — अध्यक्षं विना कापि व्यवस्था न वर्तते। सुमन्त्रः राजानं प्रबोधयितुम् एव एतत् वदति, न तु उपालम्भाय; किन्तु राज्ञे तत् एव उपालम्भः इव प्रतिभाति। ‘सन्नहर्षः’ इति पदेन तस्य हर्षस्य सम्पूर्णः क्षयः सूचितः। ‘मर्माणि निकृन्तसि’ इति वचनेन राजा स्वस्य असह्यतां प्रकटयति, किन्तु कारणं न कथयति — तत् एव तस्य लज्जायाः चिह्नम्।
Finally the charioteer spoke a maxim of statecraft: "As cattle without a herdsman, an army without a commander, the night without the moon, or cows without a bull — so is a kingdom where the king is not seen." The four images show that no order can stand without one to govern it. Sumantra said this only to rouse the king, not to reproach him, yet to the king it sounded like reproach. Hearing words so gentle and so much to the point, the lord of the earth was overwhelmed by grief once more. All his joy in his son gone, his eyes red with sorrow, the illustrious and righteous king looked at the charioteer and said, "Your words cut me to the quick again and again" — for when words of praise run contrary to the truth of things, they become like weapons. He shows his anguish but does not tell its cause, a sign of his shame. Hearing that piteous speech and seeing the king so wretched, Sumantra joined his hands and drew back a little from the place, as a servant should.
६१यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह॥
६२सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः॥
६३तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा॥
६४अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्॥
६५सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम्।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च॥
६६निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया॥
यदा दैन्यात् महीपतिः स्वयं वक्तुं न शशाक, तदा मन्त्रज्ञा कैकेयी सुमन्त्रं प्रत्युवाच — ‘सुमन्त्र! राजा रामहर्षसमुत्सुकः सन् रजनीं जागरितवान्; प्रजागरपरिश्रान्तः च निद्रावशम् उपागतः। तत् त्वरितं गच्छ, सूत! यशस्विनं राजपुत्रं राम् आनय; ते भद्रं भवतु, अत्र विचारणा न कार्या’ इति। सुमन्त्रः तु विनयेन प्रत्याह — ‘भामिनि! राजवचनम् अश्रुत्वा कथं गच्छामि?’ इति। मन्त्रिणः तत् वाक्यं श्रुत्वा राजा एव तम् अब्रवीत् — ‘सुमन्त्र! सुन्दरं रामं द्रक्ष्यामि, शीघ्रम् आनय’ इति। तत् कल्याणं मन्यमानः सः हृदयेन ननन्द। राजशासनात् प्रीत्या त्वरितः सः निर्जगाम; तया च त्वरितं चोदितः सुमन्त्रः मार्गे चिन्तयामास। अत्र द्रष्टव्यम् — राज्ञः वचनं द्व्यर्थकम्; सः पुत्रदर्शनम् एव इच्छति, कैकेयी तु प्रव्राजनम्। कैकेय्याः मिथ्यावचनम् अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न निद्रावशं गतः, अपि तु शोकेन मूकः; तथापि सा तम् एव हेतुं कल्पयति, येन सुमन्त्रः निःशङ्कः गच्छेत्। सुमन्त्रस्य प्रश्नः च राजभृत्यधर्मानुसारी — मन्त्री राज्ञः आज्ञाम् एव अनुसरति, न अन्यस्य। अतः राजा स्वयं वक्तुं बाध्यते; किन्तु तस्य वचने ‘रामं द्रक्ष्यामि’ इत्येव अस्ति, न ‘प्रव्राजयिष्यामि’ इति। ‘सः मन्यमानः कल्याणम्’ इति पदैः सूतस्य आशा दर्शिता। एवं त्रयाणां पात्राणां भिन्नाः अभिप्रायाः एकस्मिन् एव वाक्यव्यापारे मिलिताः — इदम् एव कवेः नैपुण्यम्।
When the lord of the earth was too wretched to speak for himself, Kaikeyī, who knew how to manage counsel, answered Sumantra: "Sumantra, the king lay awake all night, eager for Rāma's good fortune, and worn out by his vigil he has fallen asleep. So go quickly, charioteer, and bring the glorious prince Rāma here — bless you. There is nothing to think twice about." Her lie is worth noting: the king had not fallen asleep but was dumb with grief, yet she invents that reason so that Sumantra may go without suspicion. But Sumantra answered courteously, "How can I go, my lady, without hearing it from the king?" — as a king's servant should, since a minister follows the king's command and no one else's. Hearing his minister's words, the king himself was forced to speak: "Sumantra, I want to see Rāma; bring that handsome son of mine here quickly." His words carry a double meaning: he wants only to see his son, while Kaikeyī wants him banished; he says "I will see Rāma", not "I will banish him". Taking this for a good sign, the charioteer rejoiced at heart; he went out gladly and at once at the king's command, and as he went, hurried on by her, he fell to thinking. So three people's different intentions meet in a single exchange of words, and this is the poet's skill.
६७व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट्।
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः॥
६८निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः॥
६९ततः पुरस्तात्सहसा विनिःसृतो महीपतेर्द्वारगतान्विलोकयन्।
ददर्श पौरान्विविधान्महाधना- नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्॥
सूतः चिन्तयति — ‘व्यक्तं धर्मराट् राजा रामाभिषेकार्थम् एव इह आयास्यति’ इति। एवं मतिं कृत्वा महता हर्षेण पुनः महातेजाः सः राघवस्य दिदृक्षया निर्जगाम। सागरह्रदसंकाशात् शुभात् अन्तःपुरात् निष्क्रम्य सः अग्रतः जनसम्बाधं द्वारं ददर्श। ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतः सन् द्वारगतान् महीपतीन् विलोकयन् सः विविधान् महाधनान् पौरान् द्वारम् उपेत्य विष्ठितान् उपस्थितान् ददर्श। सर्गः अत्र समाप्यते — सूतस्य आशा, नगरस्य उत्सवः, राज्ञः च गूढः शोकः — त्रयः एकत्र मिलिताः। अग्रिमसर्गे सुमन्त्रः रामस्य भवनं प्रति गच्छति। ‘सागरह्रदसंकाशम्’ इति अन्तःपुरस्य उपमा तस्य गाम्भीर्यं विस्तारं च सूचयति। द्वारे उपस्थिताः महाधनाः पौराः अभिषेकदर्शनोत्सुकाः।
The charioteer thought, "Clearly the righteous king will have Rāma come here for his consecration." With his mind made up so, the mighty charioteer went out again in great joy to see Rāghava. Coming out of the splendid inner palace, which was as deep and vast as a pool of the sea, he saw the gateway ahead of him crowded with people. Then, stepping suddenly out in front and looking at the kings standing at the gate, he saw townsmen of every kind, men of great wealth, who had come up to the gate and were waiting there, eager to see the consecration. The sarga ends here, with the charioteer's hope, the city's festival and the king's hidden grief all meeting in one place; in the next sarga Sumantra goes to Rāma's house.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।