अयोध्याकाण्डम् — पञ्चदशः सर्गः
पुष्यनक्षत्रे अभिषेकसामग्र्याः संग्रहः, राजद्वारे जनानां प्रतीक्षा, सुमन्त्रेण राज्ञः प्रबोधनम्, तस्य रामवेश्म प्रति गमनं भवनवर्णनं च
अस्मिन् सर्गे रामाभिषेकस्य बाह्यसज्जा विस्तरेण वर्ण्यते। वेदपारगाः ब्राह्मणाः, अमात्याः, बलमुख्याः, नैगमाः च प्रातःकाले राजद्वारे समवेताः। पुष्ये नक्षत्रे, कर्कटके लग्ने — यत् रामस्य जन्मलग्नम् — द्विजेन्द्राः सर्वाणि द्रव्याणि उपकल्पयन्ति: काञ्चनकुम्भाः, भद्रपीठम्, व्याघ्रचर्मास्तृतः रथः, गङ्गायमुनासंगमजलम्, सर्वतीर्थजलानि, मधुदधिघृतलाजादीनि, अष्टौ कन्याः, गजः, श्वेतच्छत्रं चामरे च। राजानम् अपश्यन्तः ते व्याकुलाः भवन्ति; सुमन्त्रः तान् आश्वास्य अन्तःपुरं गत्वा स्तुतिभिः दशरथं प्रबोधयति। राजा ‘अहं न सुप्तः, रामम् आशु आनय’ इति पुनः आदिशति। ततः सुमन्त्रः पताकाध्वजशोभितं राजमार्गं गत्वा रामस्य कैलाससदृशं भवनं प्राप्नोति; तस्य वर्णनम् — मणितोरणानि, मुक्तामणयः, चन्दनागुरुगन्धः, सारसमयूराः, ईहामृगशिल्पानि — विस्तरेण कृत्वा, द्वारे शत्रुञ्जयं गजं जनसम्बाधं च दृष्ट्वा सः अनिवारितः अन्तःपुरं प्रविशति।
१ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः।
उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः॥
२अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च।
राघवस्याभिषेकार्थं प्रीयमाणाः सुसंगताः॥
३उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि।
लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते॥
४अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम्।
काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम्॥
५रथश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा।
गङ्गायमुनयोः पुण्यात्संगमादाहृतं जलम्॥
अयं सर्गः अभिषेकस्य बाह्यसज्जाम् एव वर्णयति। वेदपारगाः ब्राह्मणाः तां रजनीम् उष्य राजपुरोहितेन सह उपस्थानं प्रति उपतस्थुः। अमात्याः, बलमुख्याः, निगमस्य मुख्याः च राघवस्य अभिषेकार्थं प्रीयमाणाः सुसंगताः अभवन्। विमले सूर्ये उदिते, पुष्ये नक्षत्रे अहनि च अभ्यागते, कर्कटके लग्ने प्राप्ते — यत् रामस्य जन्मलग्नम् एव — द्विजेन्द्रैः रामस्य अभिषेकाय सर्वम् उपकल्पितम्। काञ्चनाः जलकुम्भाः, स्वलंकृतं भद्रपीठम्, भास्वता व्याघ्रचर्मणा सम्यक् आस्तीर्णः रथः, गङ्गायमुनयोः पुण्यात् संगमात् आहृतं जलं च सज्जीकृतम्। ज्योतिषशास्त्रानुसारं जन्मलग्ने एव अभिषेकः प्रशस्तः; अतः कविः तत् सूक्ष्मम् अपि न विस्मरति। एषा समृद्धिः पाठकस्य मनसि आशाम् एव जनयति, यद्यपि सः जानाति यत् एतत् सर्वं व्यर्थं भविष्यति। ‘उपस्थान’ इति राजद्वारे सभायां वा उपस्थितिः। ब्राह्मणानां पुरोहितस्य च आगमनेन वैदिकः पक्षः, अमात्यानां बलमुख्यानां च आगमनेन राजनैतिकः पक्षः, निगममुख्यानाम् आगमनेन च वाणिज्यपक्षः — त्रयः अपि अभिषेके सम्मिलिताः इति सूचितम्। ‘प्रीयमाणाः’ इति पदेन तेषाम् अकृत्रिमः हर्षः दर्शितः; न कश्चित् बलात् आनीतः। पूर्वसर्गे यत् वसिष्ठेन गणितम् आसीत्, तत् एव अत्र प्रत्यक्षं सज्जीकृतं दृश्यते; एषा पुनरुक्तिः वुल्गेटपरम्परायाः एव लक्षणम्। कर्कटकलग्नं हि चन्द्रस्य स्वगृहम्, रामजन्मलग्नं च; तस्मिन् एव अभिषेकः विहितः इति ज्योतिषसम्मतम्।
This sarga describes the outward preparations for the consecration. The brāhmaṇas who had mastered the Vedas spent that night and then came with the king's chaplain to the hall of attendance. The ministers, the commanders of the army and the leading men of the guilds also gathered, gladly and of their own accord, for Rāghava's consecration — so that the Vedic, the political and the mercantile sides of the kingdom were all present. When the spotless sun had risen, the day had come round to Puṣya, and the sign of Cancer stood in the ascendant — the very sign under which Rāma was born, and the house of the moon, the time astrology approves for a consecration — the best of the twice-born had everything made ready: golden water-jars, a richly adorned throne, a chariot well spread with a gleaming tiger-skin, and water brought from the holy confluence of the Gaṅgā and the Yamunā. What Vasiṣṭha had listed in the last sarga is now seen laid out in fact. This abundance fills the reader with hope, though he knows it will all come to nothing.
६याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च।
प्राग्वहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः॥
७ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः॥
८अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।
सजलाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः॥
९पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा।
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम्॥
जलसंग्रहः विस्तरेण वर्ण्यते — याः अन्याः पुण्याः सरितः, ह्रदाः, कूपाः, सरांसि च; ये प्राग्वहाः, ऊर्ध्ववाहाः, तिर्यग्वाहाः, क्षीरिणः च प्रवाहाः — ताभ्यः सर्वाभ्यः, सर्वेभ्यः समुद्रेभ्यः च तोयम् आहृतम्। सार्वभौमस्य अभिषेके सर्वदिशां जलं समाहर्तव्यम् इति राजशास्त्रविधिः; तम् एव कविः अनुसरति। ततः क्षौद्रं दधि घृतं लाजाः दर्भाः सुमनसः पयः च गणितानि। अष्टौ रुचिराः कन्याः, मत्तः वरवारणः, क्षीरिवृक्षपल्लवैः छन्नाः सजलाः काञ्चनराजताः घटाः च उपस्थिताः। ते घटाः पद्मोत्पलयुताः, परमवारिणा पूर्णाः सन्तः भान्ति। द्रव्याणाम् एषा गणना न केवलम् अलङ्कारः — प्रत्येकं द्रव्यं वैदिकाभिषेकविधौ नियतम्, अतः सूचिः एव विधेः प्रामाण्यं सूचयति। ‘क्षीरिणः’ इति ये क्षीरवृक्षैः — न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षैः — उपेताः तटाः, तेषां जलं विशेषेण पवित्रम्। ‘प्राग्वहाः’ इति पूर्वाभिमुखप्रवाहाः, ‘ऊर्ध्ववाहाः’ इति उत्तराभिमुखाः, ‘तिर्यग्वाहाः’ इति च तिर्यक्प्रवाहाः; एवं सर्वदिग्जलस्य समाहारः सार्वभौमत्वस्य प्रतीकः। घटानां काञ्चनराजतत्वं, पद्मोत्पलयुक्तत्वं च मङ्गलदर्शनार्थम्। अष्टौ कन्याः अपि मङ्गलार्थम् एव उपस्थापिताः, यथा पूर्वसर्गे उक्तम्।
The gathering of water is described in full. Water was brought from the other holy rivers, pools, wells and lakes; from streams that flow east, streams that flow north, and streams that flow across, and from those whose banks are lined with milky-sapped trees like the banyan and the fig, whose water is especially pure; and from all the seas. At the consecration of a sovereign, the rule says, water must be gathered from every quarter, as a sign that his rule reaches everywhere, and the poet follows that rule. Then honey, curds, ghee, parched grain, darbha grass, flowers and milk are named; eight lovely maidens, a fine elephant in rut, and gold and silver jars filled with water and covered with the leaves of milky trees stood ready. Set about with lotuses and water-lilies and brimming with the purest water, the jars shone. This list is not mere ornament, for every item is laid down in the Vedic rite of consecration, and the list itself shows that the rite was being performed as prescribed; the gold and silver jars with their lotuses and the eight maidens are there for an auspicious sight.
१०सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम्।
चन्द्रमण्डलसंकाशमातपत्रं च पाण्डुरम्॥
११सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्सरम्।
पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च संस्थितः॥
१२वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथापरे।
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये सम्भ्रियेताभिषेचनम्॥
१३तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम्।
ते राजवचनात्तत्र समवेता महीपतिम्॥
अनन्तरं राजचिह्नानि वर्ण्यन्ते। चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् उत्तमं वालव्यजनं रामस्य कृते सज्जं तिष्ठति। चन्द्रमण्डलसंकाशम्, द्युतिकरम्, श्रीमत् पाण्डुरम् आतपत्रम् अपि अभिषेकस्य पुरस्सरं सज्जम्। पाण्डुरः वृषः, पाण्डुरः अश्वः च संस्थितौ। सर्वाणि वादित्राणि, वन्दिनः, तथा अपरे मागधादयः च उपस्थिताः। इक्ष्वाकूणां राज्ये यादृशम् अभिषेचनसाधनं सम्भ्रियेत, तादृशजातीयम् एव आदाय राजपुत्राभिषेचनाय ते सर्वे राजवचनात् तत्र समवेताः, महीपतिं च प्रतीक्षन्ते। छत्रं चामरं वृषः अश्वः च — एतानि राज्ञः ऐश्वर्यचिह्नानि; तेषां श्वेतवर्णः च मङ्गलसूचकः। ‘सम्भ्रियेत’ इति विध्यर्थकं क्रियापदम् — यत् यथा संग्रहीतव्यं तथा एव संगृहीतम् इति अर्थः। ‘तथाजातीयम्’ इति च तादृशप्रकारकम्; कुलपरम्परया यत् विहितं तत् एव अनुसृतम् इति। एतेन कविः सूचयति यत् अभिषेकः न आकस्मिकः, अपि तु इक्ष्वाकुकुलस्य प्राचीनविधेः अनुसारी। राजानः अपि समवेताः, ये सामन्तत्वेन दशरथस्य अधीनाः। श्वेतच्छत्रं हि सार्वभौमस्य प्रधानं चिह्नम्, चामरे च तस्य परिचर्यायाः।
Then the royal insignia are described. A splendid white yak-tail fan set with jewels, bright as the first rays of the moon, stood ready for Rāma; and a white parasol like the moon's disc, bright and beautiful, stood ready to lead the consecration. A white bull and a white horse stood waiting, and all the musical instruments, the bards and the others of their kind were present. Parasol, fan, bull and horse are the emblems of royal majesty, and their whiteness is auspicious; the white parasol above all is the chief mark of a sovereign. Whatever is gathered for a consecration in the kingdom of the Ikṣvākus, the like of it they had brought for the prince, and assembled there at the king's command, they waited for the lord of the earth. So the poet shows that this consecration was no improvised affair but followed the ancient rule of the Ikṣvāku line; the vassal kings of Daśaratha too were gathered there.
१४अपश्यन्तोऽब्रुवन्को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत्।
न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः॥
१५यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः।
इति तेषु ब्रुवाणेषु सर्वांस्तांश्च महीपतीन्॥
१६अब्रवीत्तानिदं वाक्यं सुमन्त्रो राजसत्कृतः।
रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितो ह्यहम्॥
१७पूज्या राज्ञो भवन्तश्च रामस्य तु विशेषतः।
अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम्॥
किन्तु राजा न दृश्यते। तं महीपतिम् अपश्यन्तः ते अब्रुवन् — ‘कः नु राज्ञे अस्माकं निवेदनं प्रतिवेदयेत्? वयं राजानं न पश्यामः, दिवाकरः च उदितः, धीमतः रामस्य यौवराज्याभिषेकः च सज्जः’ इति। तेषु एवं ब्रुवाणेषु राजसत्कृतः सुमन्त्रः तान् सर्वान् महीपतीन् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राज्ञः नियोगेन रामम् आनेतुं त्वरया अहं प्रस्थितः अस्मि। भवन्तः राज्ञः पूज्याः, विशेषतः च रामस्य; अतः तस्य एव वचनात् अहं युष्माकम् आयुष्मतां सुखं पृच्छामि’ इति। सूतस्य एषा विनयपूर्णा वाणी राजसभायाः शिष्टाचारं दर्शयति; किन्तु ‘राज्ञः नियोगेन’ इति वचने सत्यस्य अर्धम् एव अस्ति। सूतस्य वचने द्वे वस्तुनी — प्रथमं स्वस्य प्रस्थानस्य निवेदनम्, द्वितीयं च रामस्य पक्षात् कुशलप्रश्नः। ‘आयुष्मताम्’ इति सम्बोधनेन शिष्टता, ‘पूज्याः’ इति च तेषां गौरवं सूचितम्। किन्तु पाठकः जानाति यत् राज्ञः नियोगः वस्तुतः कैकेय्याः चोदनया एव प्रवृत्तः; अतः सूतस्य निर्दोषा वाणी एव करुणां वर्धयति। सूर्योदयानन्तरम् अपि राज्ञः अदर्शनं सभायाः आशङ्कां जनयति; एतत् एव अग्रिमघटनानां सूचनम्। जनाः न जानन्ति यत् रात्रौ किम् अभवत्।
But the king did not appear. Not seeing him, they said, "Who will announce us to the king? We do not see the king, the sun has risen, and the consecration of the wise Rāma as heir-apparent is ready." The king's absence after sunrise made the assembly uneasy, for the people did not know what had happened in the night, and it foreshadows what is to come. While they were saying this, Sumantra, whom the king held in honour, said to all those kings, "At the king's command I am hurrying to fetch Rāma. You are worthy of the king's honour, and of Rāma's especially; on his behalf I ask after your welfare, long may you live." His courteous words show the etiquette of the royal court: first he tells them of his errand, then he asks after their welfare on Rāma's behalf. But "at the king's command" holds only half the truth, for the reader knows the king's command was driven by Kaikeyī's urging, and the charioteer's innocent speech only deepens the pathos.
१८राज्ञः सम्प्रतिबुद्धस्य चानागमनकारणम्।
इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित्॥
१९सदा सक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह।
तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशाम्पतेः॥
२०शयनीयं नरेन्द्रस्य तदासाद्य व्यतिष्ठत।
सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा॥
२१आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम्।
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि॥
राज्ञः सम्प्रतिबुद्धस्य अपि अनागमनस्य कारणं तेभ्यः निवेद्य पुराणवित् सः अन्तःपुरद्वारम् आजगाम। तत् वेश्म तस्य कृते सदा सक्तम् अर्थात् उद्घाटितम् आसीत्; सः प्रविश्य विशाम्पतेः वंशं तुष्टाव। नरेन्द्रस्य शयनीयम् आसाद्य सः व्यतिष्ठत; तत् वेश्म अत्यन्तं समासाद्य, मध्ये केवलं तिरस्करणी अवशिष्टा सती, सः गुणयुक्ताभिः आशीर्भिः राघवम् अभितुष्टाव — ‘काकुत्स्थ! सोमसूर्यौ, शिववैश्रवणौ च…’ इति। वंशस्तुतिः हि सूतस्य प्रधानं कर्म; सूतमागधवन्दिनः प्रातःकाले राजानं स्तुत्या एव प्रबोधयन्ति इति प्राचीना रीतिः। ‘तिरस्करणी’ इति यवनिका; तस्याः उल्लेखेन अन्तःपुरस्य मर्यादा सूचिता। ‘सदा सक्तम्’ इति यत् तस्य कृते तत् वेश्म कदापि न पिहितम्; विश्वस्तमन्त्रिणः एषा प्रतिष्ठा पूर्वसर्गे अपि उक्ता। स्तुतौ प्रथमं वंशः, ततः देवताः, ततः कर्तव्यम् — एषः एव क्रमः शास्त्रीयः। सूतः अद्यापि रात्रौ जातं वृत्तान्तं न जानाति, अतः तस्य वचनं पूर्ववत् एव मङ्गलमयम्। शयनीयस्य समीपम् उपगम्य अपि सः यवनिकाम् अतिक्रम्य न प्रविशति — राजमर्यादायाः एतत् पालनम्।
Having told them why the king, though awake, had not yet come out, Sumantra, who knew the ancient lore, went back to the door of the inner palace. That house was always open to him — the standing of a trusted minister — and entering, he praised the king's lineage, for praising the royal line is a charioteer's chief office, and it was the old custom for charioteers, heralds and panegyrists to wake the king with praises at dawn. He went up to the king's bedchamber and stood there; close to the room, with only the curtain between them — for even there he did not pass beyond the curtain, respecting the privacy of the inner apartments — he praised Rāghava with blessings full of his virtues: "Descendant of Kakutstha, may Soma and Sūrya, Śiva and Kubera" — first the lineage, then the gods, then the duty at hand, in proper order. The charioteer still knew nothing of what had happened in the night, so his words were as auspicious as ever.
२२वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम्॥
२३बुध्यस्व राजशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागतास्त्विह॥
२४दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव।
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्॥
२५प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत्।
राममानय सूतेति यदस्यभिहितो मया॥
२६किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिवाह्यते।
न चैव सम्प्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम्॥
स्तुतिः प्रवर्तते — ‘वरुणः, अग्निः, इन्द्रः च तुभ्यं विजयं प्रदिशन्तु। भगवती रात्रिः गता, शिवम् अहः उपस्थितम्; राजशार्दूल बुध्यस्व, अनन्तरं कार्यं कुरु। ब्राह्मणाः, बलमुख्याः, नैगमाः च इह आगताः; ते तव दर्शनम् अभिकाङ्क्षन्ते; प्रतिबुध्यस्व राघव’ इति। एवं स्तुवन्तं मन्त्रकोविदं सूतं सुमन्त्रं प्रतिबुध्य राजा इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सूत! रामम् आनय इति यत् मया तव उक्तम्, तत् किम्? किम् इदं कारणं येन मम आज्ञा प्रतिवाह्यते? अहं सम्प्रसुप्तः नैव अस्मि; आशु इह राघवम् आनय’ इति। कैकेय्या यत् मिथ्या कथितम् आसीत् — ‘राजा निद्रावशं गतः’ इति — तत् एव राजा अत्र प्रत्याचष्टे; निद्रा हि तस्य न आसीत्, शोकः एव आसीत्। राज्ञः प्रत्युत्तरे कोपः न, केवलं व्याकुलता — ‘मम आज्ञा प्रतिवाह्यते’ इति। ‘आनय’ इति पुनरुक्तिः तस्य त्वरां सूचयति; सः रामं द्रष्टुम् एव उत्सुकः, न तु प्रव्राजयितुम्। एतेन कविः दर्शयति यत् राजा स्वयं न किमपि करोति, केवलं घटनाः तम् आकर्षन्ति। ‘मन्त्रकोविदम्’ इति सुमन्त्रस्य विशेषणं तस्य नामार्थम् एव प्रकटयति — सुष्ठु मन्त्रयते इति सुमन्त्रः। ‘प्रतिवाह्यते’ इति कर्मणि प्रयोगः, येन राज्ञः असहायता व्यज्यते।
"— and Varuṇa, Agni and Indra grant you victory. The holy night is gone and an auspicious day is here. Wake, tiger among kings, and do what must be done next. The brāhmaṇas, the army commanders and the merchants have come; they long to see you. Wake, Rāghava." When Sumantra, skilled in counsel — as his very name says, "one who counsels well" — had praised him so, the king roused himself and said: "Charioteer, I told you to bring Rāma here. Why is my order being set aside? I am not asleep at all. Bring Rāghava here at once." Here the king contradicts Kaikeyī's lie that he had fallen asleep: he had not slept; he had been grieving. There is no anger in his answer, only distress that his order was being thwarted, and his repeated "bring him" shows his haste: he longs to see Rāma, not to banish him. The poet shows that the king himself is doing nothing; events are simply dragging him along.
२७इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात्पुनः।
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्॥
२८निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत्।
प्रपन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम्॥
२९हृष्टः प्रमुदितः सूतो जगामाशु विलोकयन्।
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः॥
३०अभिषेचनसंयुक्ताः सर्वलोकस्य हृष्टवत्।
ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम्॥
३१रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम्।
महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम्॥
एवं राजा दशरथः तत्र सूतं पुनः अन्वशात्। सः राजवचनं श्रुत्वा शिरसा तत् प्रतिपूज्य, महत् प्रियं मन्यमानः, नृपावासात् निर्जगाम, पताकाध्वजशोभितं राजमार्गं च प्रपन्नः। हृष्टः प्रमुदितः सः सूतः सर्वतः विलोकयन् आशु जगाम; मार्गे च रामाधिकरणाः, अभिषेचनसंयुक्ताः, सर्वलोकस्य हर्षपूर्णाः कथाः शुश्राव। ततः सः कैलाससदृशप्रभं रुचिरं रामवेश्म ददर्श — यत् शक्रवेश्मसमप्रभम्, महाकपाटपिहितम्, शतशः वितर्दिभिः शोभितम् आसीत्। नगरस्य हर्षः अत्र पुनः पुनः उल्लिख्यते; एषा एव प्रतीक्षा अग्रिमसर्गेषु विषादेन परिणंस्यते, इति पाठकः जानाति। ‘शिरसा प्रतिपूज्य’ इति भृत्यस्य विनयः। ‘महत् प्रियं मन्यमानः’ इति सूतस्य स्वकीयः हर्षः — सः मन्यते यत् रामाभिषेकस्य वार्ता तेन एव वाह्या। राजमार्गस्य पताकाध्वजशोभा, जनानां कथाः च नगरस्य उत्सवं दर्शयन्ति। रामवेश्मनः प्रथमं दर्शनं दूरात् एव — कैलासः शक्रवेश्म च उपमाने; ततः क्रमेण समीपवर्णनम्। नगरस्य कोलाहलः, सूतस्य हर्षः, राज्ञः च गूढः शोकः — त्रयाणां विरोधः अत्र पुनः पुनः सूच्यते।
So King Daśaratha instructed the charioteer once more. Hearing the king's words, he bowed his head to them, as a servant should, and, counting it a great kindness — believing that he would be the bearer of the news of Rāma's consecration — he left the king's apartments and came out onto the royal road, bright with flags and banners. Joyful and elated, the charioteer went quickly along, looking all about him, and everywhere he heard talk of Rāma and the consecration, and all the world glad of it. Then he saw from a distance Rāma's beautiful house, shining like Kailāsa, as splendid as Indra's palace, closed with great doors and adorned with a hundred balconies. The city's joy is mentioned again and again, and the reader knows this expectation will turn to grief in the coming sargas; the bustle of the city, the charioteer's joy and the king's hidden sorrow are set against each other throughout.
३२काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहासमम्॥
३३मणिभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलंकृतम्।
मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागुरुभूषितम्॥
३४गन्धान्मनोज्ञान्विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा।
सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम्॥
३५सुकृतेहामृगाकीर्णमुत्कीर्णं भक्तिभिस्तथा।
मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत्तिग्मतेजसा॥
भवनवर्णनम् इतः विस्तरेण प्रवर्तते। तत् काञ्चनप्रतिमैकाग्रम्, मणिविद्रुमतोरणम्, शारदाभ्रघनप्रख्यम्, दीप्तम्, मेरुगुहासमम् आसीत्। सुमहद्भिः वरमाल्यानां मणिभिः अलंकृतम्, मुक्तामणिभिः आकीर्णम्, चन्दनागुरुभिः च भूषितम्। दार्दुरं शिखरं यथा, तथा तत् मनोज्ञान् गन्धान् विसृजत्; विनदद्भिः सारसैः मयूरैः च विराजितम्। सुकृतैः ईहामृगैः आकीर्णम्, भक्तिभिः अर्थात् चित्ररचनाभिः उत्कीर्णम्, तिग्मतेजसा च भूतानां मनः चक्षुः च आददत् आसीत्। ‘ईहामृग’ इति शिल्पे निर्मिताः वृकाकाराः मूर्तयः; ‘भक्ति’ इति भित्तिषु रचिताः चित्ररेखाः। वर्णनम् इदं न रामस्य वैभवं स्तोतुम्, अपि तु यत् सर्वं सः त्यक्ष्यति तत् पाठकस्य पुरतः स्थापयितुम्। ‘मेरुगुहासमम्’ इति मुद्रणस्य पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘मेरुगुहोपमम्’ इति। उभयोः अर्थः समानः एव। वर्णने रत्नानि, गन्धाः, पक्षिणः, शिल्पानि च क्रमेण गणितानि, येन पञ्चानाम् इन्द्रियाणां तृप्तिः सूच्यते। ‘तिग्मतेजसा मनः चक्षुः च आददत्’ इति विशेषणं भवनस्य आकर्षणशक्तिं वर्णयति। गृहवर्णनं हि महाकाव्ये पात्रस्य गौरवसूचकम्; अत्र तु तत् आसन्नविपत्तेः पृष्ठभूमिः अपि।
Now the house is described closely. Its main gateway was set with golden images, its arches with gems and coral; it was like a dense autumn cloud, shining, like a cave of Meru. It was adorned with great garlands of the finest flowers and with jewels, strewn with pearls and gems, and scented with sandal and aloe; like the peak of Mount Dardura it gave off delightful fragrances, and it rang with the calls of cranes and peacocks. It was set about with finely made carvings of wolf-like beasts and covered with carved patterns on its walls, and with its fierce brilliance it drew the minds and eyes of every creature. Jewels, scents, birds and carvings are named in turn, as if to satisfy every sense. In epic poetry the description of a house shows the dignity of its owner, but here the description is not meant to praise Rāma's wealth; it sets before the reader all that he is about to leave behind, the backdrop of the calamity at hand.
३६चन्द्रभास्करसंकाशं कुबेरभवनोपमम्।
महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम्॥
३७मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह।
उपस्थितैः समाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः॥
३८उपादाय समाक्रान्तैस्तदा जानपदैर्जनैः।
रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलंकृतम्॥
३९महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविराजितम्।
नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरपि चावृतम्॥
तत् वेश्म चन्द्रभास्करसंकाशम्, कुबेरभवनोपमम्, महेन्द्रधामप्रतिमम्, नानापक्षिसमाकुलं च आसीत्। मेरुशृङ्गसमं रामवेश्म सूतः ददर्श — अञ्जलिकारिभिः उपस्थितैः जनैः समाकीर्णम्, उपायनानि आदाय समाक्रान्तैः जानपदैः जनैः च युक्तम्; ते सर्वे रामाभिषेकसुमुखाः उन्मुखाः च आसन्, तैः एव तत् समलंकृतम्। महामेघसमप्रख्यम्, उदग्रम्, सुविराजितम्, नानारत्नसमाकीर्णम्, कुब्जकैः अपि आवृतं तत् आसीत्। ‘उन्मुखैः’ इति पदेन जनानां प्रतीक्षा सूचिता — ते उत्सुकाः सन्तः ऊर्ध्वमुखाः तिष्ठन्ति। कुब्जकाः इति अन्तःपुरसेवकाः, ये प्राचीनराजकुलेषु प्रसिद्धाः। ‘उपायनानि’ इति उपहाराः, ये प्रजाभिः राजकुमाराय आनीताः। जनानां स्वेच्छया आगमनम् एव रामस्य लोकप्रियताम् अपेक्षया अधिकं दर्शयति; न कश्चित् आहूतः, तथापि सर्वे आगताः। भवनस्य वर्णने ‘महामेघसमप्रख्यम्’ इति पुनः मेघोपमा, या अस्मिन् सर्गे त्रिचतुर्वारम् आवर्तते। कुब्जकैः सह अन्ये अपि परिचारकाः तत्र आसन् इति ध्येयम्।
The house shone like the sun and the moon; it was like Kubera's palace and the equal of great Indra's dwelling, and full of birds of every kind. The charioteer saw Rāma's house, like a peak of Meru, thronged with people who stood waiting with joined palms, and crowded with country folk who had come bringing gifts for the prince. They all stood with their faces lifted in eagerness, glad at Rāma's consecration, and their upturned faces were its adornment. No one had summoned them, yet all had come, which shows Rāma's popularity more than anything. Like a great cloud, lofty and splendid, the house was strewn with every kind of jewel and full of hunchbacked attendants and other servants of the inner apartments, such as ancient royal households kept.
४०स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः समाकुलं राजकुलं विराजयन्।
वरूथिना राजगृहाभिपातिना पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन्॥
४१ततः समासाद्य महाधनं महत्प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः।
मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव॥
४२स तत्र कैलासनिभाः स्वलंकृताः प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः।
प्रियान्वरान्राममते स्थितान्बहून्व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितो रथी॥
४३स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ता रामाभिषेकार्थकृतां जनानाम्।
नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टाः॥
सः सारथिः वाजियुक्तेन वरूथिना राजगृहाभिपातिना रथेन समाकुलं राजकुलं विराजयन्, सर्वस्य पुरस्य मनांसि हर्षयन् अगच्छत्। ततः महाधनं महत् तत् गृहं समासाद्य सः प्रहृष्टरोमा बभूव — मृगैः मयूरैः च समाकुलोल्बणं तत् वरार्हस्य रामस्य गृहं शचीपतेः गृहम् इव आसीत्। कैलासनिभाः, स्वलंकृताः, त्रिदशालयोपमाः कक्ष्याः प्रविश्य, राममते स्थितान् बहून् प्रियान् वरान् पुरुषान् व्यपोह्य सः रथी शुद्धान्तम् उपस्थितः। तत्र सः रामाभिषेकार्थं कर्म कुर्वतां जनानां हर्षयुक्ताः, नरेन्द्रसूनोः अभिमङ्गलार्थाः, सर्वस्य लोकस्य प्रहृष्टाः गिरः शुश्राव। अत्र ‘शुद्धान्त’ इति अन्तःपुरस्य पर्यायः। ‘वरूथिन्’ इति रथस्य रक्षावरणयुक्तत्वम्। ‘समाकुलोल्बणम्’ इति मृगमयूरैः अत्यन्तं व्याप्तम्। ‘वरार्हस्य’ इति रामस्य विशेषणम् — यः श्रेष्ठवस्तूनाम् अर्हः; मुद्रणे एषः एव पाठः स्पष्टः। शचीपतेः गृहेण उपमा पुनः ऐश्वर्यसाम्यं सूचयति। ‘राममते स्थितान्’ इति ये रामस्य आज्ञायां वर्तन्ते, तादृशाः अनुचराः। रथस्य गतिः एव नगरस्य उत्साहं वर्धयति इति कविः वदति।
The charioteer drove on in his horse-drawn chariot, fitted with its protective rail and bound for the royal house, lending splendour to the crowded royal quarter and gladdening the hearts of the whole city; the very passage of his chariot heightened the city's excitement. Coming to that great and wealthy house, his hair stood on end with joy: crowded with deer and peacocks, the house of Rāma, worthy of all that is best, was like the palace of Indra, lord of Śacī. Passing through courtyards like Kailāsa, finely adorned and like the dwellings of the gods, and making his way past the many excellent men who stood there at Rāma's service, the charioteer came to the private apartments. There he heard the joyful voices of the people busy with the consecration, the glad talk of everyone, all wishing blessings on the prince.
४४महेन्द्रसद्मप्रतिमं च वेश्म रामस्य रम्यं मृगपक्षिजुष्टम्।
ददर्श मेरोरिव शृङ्गमुच्चं विभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः॥
४५उपस्थितैरञ्जलिकारिभिश्च सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च।
कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपदं ददर्श॥
४६ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम्।
रामोपवाह्यं रुचिरं ददर्श शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम्॥
४७स्वलंकृतान्साश्वरथान्सकुञ्जरा- नमात्यमुख्यांश्च ददर्श वल्लभान्।
व्यपोह्य सूतः सहितान्समन्ततः समृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह॥
४८ततोऽद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम्।
अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम्॥
सुमन्त्रः महेन्द्रसद्मप्रतिमं मृगपक्षिजुष्टं रम्यं रामस्य वेश्म ददर्श, यत् प्रभया विभ्राजमानं मेरोः उच्चं शृङ्गम् इव आसीत्। उपस्थितैः अञ्जलिकारिभिः सोपायनैः जानपदैः जनैः, कोट्या परार्धैः च विमुक्तयानैः समाकुलं द्वारपदं सः ददर्श। ततः महामेघयुक्तमहीधराभं प्रभिन्नम्, अङ्कुशेन अनिवार्यम्, शत्रूणाम् असह्यम्, रामोपवाह्यं रुचिरम् उदग्रकायं शत्रुञ्जयं नागं ददर्श। स्वलंकृतान्, साश्वरथान्, सकुञ्जरान्, राज्ञः वल्लभान् अमात्यमुख्यान् च दृष्ट्वा, तान् समन्ततः व्यपोह्य सः सूतः समृद्धम् अन्तःपुरम् आविवेश। अन्ते उपमा — प्रभूतरत्नम् अर्णवं मकरः यथा अवार्यमाणः प्रविशति, तथा सः सारथिः अद्रिकूटाचलमेघसंनिभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतं तत् गृहं प्रविवेश। सर्गः अत्र समाप्तः; अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रः रामं सीतया सह पश्यति। ‘कोट्या परार्धैः च’ इति संख्यातिशयोक्तिः, या जनसमूहस्य अपरिमेयतां सूचयति। शत्रुञ्जयः इति रामस्य वाहनगजस्य नाम; नामार्थः एव तस्य गुणं वदति। अन्ते मकरार्णवोपमा सर्गस्य समापनम् अलंकरोति — यथा मकरः रत्नपूर्णं समुद्रं स्वच्छन्दं प्रविशति, तथा सुमन्त्रः अनिवारितः अन्तःपुरं प्रविशति। एषा एव अनिवारितता तस्य विश्वस्तत्वस्य चिह्नम्। एवम् अयं सर्गः केवलं सज्जायाः वर्णनेन एव समाप्यते, न कयाचित् कथाप्रगत्या; तत् एव अस्य वैशिष्ट्यम्।
Sumantra saw Rāma's lovely house, like the palace of great Indra, haunted by deer and birds, blazing with its own splendour like a lofty peak of Meru. He saw the gateway crowded with country people who stood with joined palms and gifts, in countless numbers, having left their carriages behind. Then he saw Śatruñjaya — "conqueror of enemies", a name that tells his nature — the handsome elephant that carried Rāma, huge of body like a mountain crowned with a great cloud, his temples streaming, beyond the control of the goad and irresistible to enemies. He saw the king's favourite chief ministers, finely adorned, with their horses, chariots and elephants, and, making his way past them all, the charioteer entered the rich inner apartments. As a sea-monster enters the jewel-filled ocean unhindered, so the charioteer entered that house, which was like a mountain peak crowned with clouds and joined with chambers like great flying palaces; his entering unhindered was the mark of the trust placed in him. The sarga ends here, with a description of the preparations alone and no advance in the story; in the next sarga Sumantra sees Rāma with Sītā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।