अन्तःपुरद्वार
१६.१
राजभवनस्य अभ्यन्तरभागस्य प्रवेशद्वारम्
- सन्धिः
- अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्जनीयादेशः (खरवसानयोर्विसर्जनीयः)
- समासः
- अन्तःपुरस्य द्वारम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘समतीत्य’ इत्यस्य कर्म)
अयोध्याकाण्डम् — षोडशः सर्गः
सुमन्त्रस्य रामाह्वानं राजमार्गयात्रा च
सुमन्त्रस्य अन्तःपुरप्रवेशः, रामाय राजसन्देशनिवेदनम्, सीतायाः आशीर्वादः, रथेन राजमार्गे यात्रा, पौराणां हर्षवचनानि
अस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः दशरथस्य सन्देशं गृहीत्वा रामस्य अन्तःपुरं प्रविशति। रक्षिभिः निवेदितः सः सौवर्णे पर्यङ्के सीतया सह उपविष्टं कुबेरोपमं रामं पश्यति, प्रणम्य च कथयति — ‘कौसल्या सुप्रजा; महिष्या कैकेय्या सह उपविष्टः पिता त्वां द्रष्टुम् इच्छति।’ रामः हृष्टः सीतां सम्मान्य वदति यत् दम्पती मम अभिषेकविषये एव मन्त्रयेते, कैकेयी च मम अर्थकामा राजानं संचोदयति। सीता मङ्गलानि अभिदधाना द्वारपर्यन्तम् अनुगच्छति, राजसूयाभिषेचनम् आशास्ते, दिक्पालांश्च रक्षार्थं प्रार्थयते। ततः रामः लक्ष्मणेन सह अग्निसंकाशं रथम् आरुह्य गजाश्वबलेन वादित्रघोषेण च सह राजमार्गं प्रतिपद्यते। हर्म्यवातायनस्थाः प्रमदाः पुष्पैः तं किरन्ति, कौसल्यायाः सीतायाश्च सौभाग्यं स्तुवन्ति; पौराः च ‘अयम् एव नः प्रशास्ता भविता’ इति हृष्टाः वदन्ति। अन्ते रामः रत्नपण्यसमृद्धं विमलं महापथं पश्यति।
१सुमन्त्रस्य अन्तःपुरप्रवेशः
१स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्॥
२प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।
अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम्॥
३तत्र काषायिणो वृद्धान्वेत्रपाणीन्स्वलंकृतान्।
ददर्श विष्ठितान्द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान्॥
४ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।
सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथः सुमन्त्रं रामम् आनेतुं प्रैषीत्; अयं सर्गः तस्य एव गमनेन आरभते। पुराणवृत्तान्तानां ज्ञाता सः सूतः जनाकुलम् अन्तःपुरद्वारं समतीत्य ततः प्रविविक्तां कक्ष्याम् आससाद, यत्र जनसम्मर्दः न आसीत्। सा कक्ष्या तरुणैः रक्षिभिः अधिष्ठिता आसीत् — ते प्रासान् कार्मुकाणि च बिभ्रतः, मृष्टकुण्डलधारिणः, अप्रमादिनः, एकाग्राः, स्वामिनि च सुष्ठु अनुरक्ताः। तत्र च सुमन्त्रः काषायवस्त्रधारिणः वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् वृद्धान् पुरुषान् द्वारि सुसमाहितान् स्थितान् अपश्यत्; ते अन्तःपुरस्त्रीणाम् अध्यक्षाः आसन्। अत्र कविः अन्तःपुररक्षायाः द्विविधं विधानं दर्शयति — बहिः आयुधधारिणः तरुणाः, अन्तः च संयताः वृद्धाः। ते सर्वे समायान्तं सूतं समीक्ष्य रामस्य प्रियं चिकीर्षवः सहसा सम्भ्रमेण आसनेभ्यः उदतिष्ठन्। तेषाम् एषा त्वरा एव सूचयति यत् रामस्य प्रियकरणं तेषां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः आसीत्, न तु आज्ञया कृतम् औपचारिकम् आदरमात्रम्। अत्र च द्रष्टव्यं यत् सुमन्त्रः स्वयं न प्रविशति; रक्षिणाम् अनुमतिम् अपेक्षते। सः हि मर्यादाज्ञः सूतः, राज्ञः च अन्तरङ्गः मन्त्री; तस्य एतादृशी संयता प्रवृत्तिः एव अस्मिन् काण्डे तस्य चरित्रस्य मूलम्।
In the last sarga Daśaratha had sent Sumantra to fetch Rāma, and this sarga opens with his going. Sumantra, who knew the ancient lore, passed the crowded doorway of the inner palace and came to a quieter courtyard beyond, where there was no crush of people. It was held by young guards carrying javelins and bows, wearing polished earrings, alert, single-minded and deeply devoted to their master. At the door he saw old men in ochre robes, staffs in hand, finely dressed and composed — the wardens of the women's quarters. So the poet shows the two tiers of the palace guard: armed young men outside, sober old men within. Seeing him come, they all sprang up from their seats at once, eager to please Rāma; their haste shows that serving Rāma came naturally to them and was not a mere formality done on orders. Note too that Sumantra does not go in on his own; he waits for the guards' leave, for he was a charioteer who knew propriety as well as the king's intimate minister, and this restraint is the root of his character throughout the kāṇḍa.
२निवेदनम्, रामस्य दर्शनम्
५तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति॥
६ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे॥
७प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।
तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया॥
८तं वैश्रवणसंकाशमुपविष्टं स्वलंकृतम्।
ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे॥
विनीतात्मा राजसेवायां प्रदक्षिणः सः सूतपुत्रः तान् रक्षिणः उवाच — ‘रामाय शीघ्रम् आख्यात, सुमन्त्रः द्वारि तिष्ठति’ इति। ते स्वामिनः प्रियं चिकीर्षवः रामम् उपसङ्गम्य सभार्याय तस्मै क्षिप्रम् एव निवेदितवन्तः। निवेदनं ज्ञात्वा राघवः पितुः प्रियं कर्तुकामः तम् अभ्यन्तरं सूतं तत्र एव आनाययामास। अत्र द्रष्टव्यं यत् रामः सूतं बहिः न स्थापयति, अपि तु अन्तरङ्गं मत्वा समीपम् एव आह्वयति। प्रविष्टः सुमन्त्रः वैश्रवणसंकाशं स्वलंकृतम् उपविष्टं रामम् उत्तरच्छदयुक्ते सौवर्णे पर्यङ्के ददर्श। कुबेरोपमानेन कविः सूचयति यत् रामस्य श्रीः तदा राजलक्ष्म्याः एव पूर्वरूपम् आसीत्; सुवर्णपर्यङ्कः च आगामिनः अभिषेकस्य उचितं परिवेशं रचयति। एतत् सर्वं वाचकस्य मनसि सुखसमृद्धेः चित्रं स्थापयति, येन अग्रिमेषु सर्गेषु दैवस्य विपर्यासः अधिकं हृदयस्पृक् भवति। किञ्च ‘अभ्यन्तरम्’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् सुमन्त्रः बाह्यः दूतः न, अपि तु राजकुलस्य अन्तरङ्गः पुरुषः आसीत्; तेन एव रामः तम् अविलम्बम् आह्वयति।
Courteous and skilled in the king's service, the charioteer said to the guards, "Tell Rāma quickly that Sumantra is at the door." Eager to please their master, they went to Rāma, who was with his wife, and told him at once. Hearing the message and wishing to please his father, Rāghava had the charioteer, who was one of the king's own household, brought in to him then and there — he did not keep him waiting outside but called him close as an intimate. Entering, Sumantra saw Rāma seated, finely adorned, like Kubera himself, on a golden couch spread with a coverlet. With the comparison to Kubera the poet suggests that Rāma's splendour then was a foretaste of royal majesty, and the golden couch sets a fitting scene for the consecration to come. All this fixes a picture of happiness and plenty in the reader's mind, so that fate's reversal in the coming sargas strikes the heart all the harder.
३रामस्य वेषः, सुमन्त्रस्य सन्देशः
९वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।
अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम्॥
१०स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा॥
११तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्॥
१२प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः॥
१३कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।
महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्॥
परंतपः रामः वाराहरुधिराभेण शुचिना सुगन्धिना परार्ध्येन चन्दनेन अनुलिप्तः आसीत्। पार्श्वे स्थिता सीता हस्तगतेन वालव्यजनेन तं वीजयति स्म; तया उपेतः सः चित्रानक्षत्रेण युक्तः शशी इव शुशुभे। एतेन उपमानेन कविः दम्पत्योः अविच्छिन्नं साहचर्यं सूचयति। तं स्वतेजसा उपपन्नं तपन्तम् आदित्यम् इव वरदं रामं विनयज्ञः वन्दी विनीतवत् ववन्दे। ततः राजसत्कृतः सुमन्त्रः विहारशयनासने सुमुखम् उपविष्टं राजपुत्रं दृष्ट्वा प्राञ्जलिः इदम् उवाच — ‘हे राम, कौसल्या सुप्रजा जाता; महिष्या कैकेय्या सह उपविष्टः पिता त्वां द्रष्टुम् इच्छति; तत्र गम्यताम्, मा चिरम्’ इति। ‘कौसल्या सुप्रजा’ इति सम्बोधनेन सूतः रामस्य श्रेष्ठताम् एव प्रथमं स्तौति — पुत्रस्य गुणैः एव माता श्लाघ्या भवति इति लोकरीतिः। ‘महिष्यापि हि कैकेय्या’ इति पदेन च सूतः सूचयति यत् राजा एकाकी न आसीत्; तत् एव वचनं रामस्य मनसि अभिषेकस्य निश्चयं जनयति। ‘मा चिरम्’ इति त्वरावचनं तु अग्रिमस्य दुःखस्य सूचकम् इव भाति, यद्यपि सूतः तदा किमपि न जानाति।
Rāma, scorcher of foes, was anointed with the costliest sandal paste, pure and fragrant, the colour of a boar's blood, and Sītā stood at his side fanning him with a yak-tail fan, so that he shone like the moon joined with the star Citrā — an image of the unbroken companionship of husband and wife. The charioteer, who knew what courtesy required, bowed humbly to Rāma, the giver of boons, radiant with his own splendour like the blazing sun. Then Sumantra, honoured by the king, seeing the prince seated cheerfully on his couch, joined his hands and said: "Rāma, Kausalyā is blessed in her son. Your father wishes to see you; Queen Kaikeyī is with him. Go there, and do not delay." By calling Kausalyā blessed in her son he praises Rāma first, for, as the world says, a mother is honoured through her son's virtues. By mentioning Kaikeyī he lets Rāma know the king was not alone, and this strengthens Rāma's belief that the consecration is at hand. And his "do not delay" seems to foreshadow the sorrow ahead, though the charioteer then knew nothing.
४रामः सीतायै अभिप्रायं निवेदयति
१४एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।
ततः सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह॥
१५देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।
मन्त्रयेते ध्रुवं किंचिदभिषेचनसंहितम्॥
१६लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।
संचोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा॥
१७सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेः सुता॥
१८दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।
सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम॥
एवम् उक्तः महाद्युतिः नरसिंहः संहृष्टः अभवत्; ततः सीतां सम्मान्य इदम् उवाच — ‘देवि, देवः देवी च समागम्य मम विषये ध्रुवम् अभिषेचनसंहितं किञ्चित् मन्त्रयेते। सुदक्षिणा असितेक्षणा सा मम प्रियकामा राज्ञः अभिप्रायं लक्षयित्वा मदर्थं राजानं संचोदयति। सा प्रहृष्टा मे जननी केकयाधिपतेः सुता महाराजस्य हितकामम् अनुवर्तते, मम च अर्थकामा अस्ति। दिष्ट्या खलु महाराजः प्रियया महिष्या सह वर्तते, मम च अर्थकामकरं सुमन्त्रं दूतं प्राहिणोत्’ इति। अत्र रामस्य निर्मलं मनः प्रकटीभवति — यां कैकेयीं सः ‘जननी’ ‘मम अर्थकामा’ इति मन्यते, सा एव तस्य वनवासं याचिष्यते। कविः इदं वैपरीत्यं पुरस्तात् एव स्थापयति, येन उत्तरसर्गस्य आघातः तीव्रतरः भवति। रामः कैकेयीं सापत्न्यभावेन न पश्यति; ‘जननी’ इति एव तां वदति, तस्याः च हितकामताम् अनुमोदते। एषा एव तस्य आर्जवस्य परीक्षा, या अष्टादशे सर्गे पूर्णतया प्रकटीभविष्यति। ‘दिष्ट्या’ इति हर्षवचनेन च सः दैवम् एव अनुकूलं मन्यते — तत् एव दैवं वस्तुतः प्रतिकूलम् आसीत् इति काव्यस्य विडम्बना।
So addressed, that lion among men, of great brilliance, was delighted. He paid Sītā due honour and said: "My lady, the king and the queen have met and are surely discussing something about me and the consecration. That generous, dark-eyed lady, who wishes me well, has seen the king's intention and is urging him on for my sake. That mother of mine, the daughter of the king of the Kekayas, is delighted; she supports what the great king wants, and she wants my good too. It is my good fortune that the great king is with his beloved queen and has sent Sumantra as his messenger, who brings me what I wish." Here Rāma's pure heart is revealed: the Kaikeyī he calls "mother" and his well-wisher is the very one who will demand his exile. The poet sets this irony out in advance so that the blow in the next sarga lands harder. Rāma does not see Kaikeyī as a rival mother; he calls her simply "mother" and approves her goodwill, a test of his candour that will be fully revealed in the eighteenth sarga. And in his "good fortune" he takes fate to be favourable — the irony of the poem being that fate was in truth against him.
५‘अद्यैव अभिषेकः’ इति निश्चयः
१९यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति॥
२०हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च॥
२१पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।
आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी॥
रामः अनुमिनोति — ‘यादृशी तत्र परिषत्, तादृशः एव दूतः आगतः; अतः ध्रुवं राजा माम् अद्य एव यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति। हन्त, इतः शीघ्रं गत्वा महीपतिं द्रक्ष्यामि। त्वं परिवारेण सह सुखम् आस्स्व, रमस्व च’ इति। एतेन ज्ञायते यत् रामः न स्वयं राज्यम् इच्छति, अपि तु परिषदः च दूतस्य च गौरवात् एव अभिषेकम् अनुमिनोति; सीतां च सः न सह नयति, किन्तु सुखेन स्थातुं वदति। पत्या तथा सम्मानिता असितेक्षणा सीता मङ्गलानि अभिदध्युषी भर्तारम् आद्वारम् अनुवव्राज। ‘आद्वारम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सा गृहसीमाम् एव न अतिचक्राम — एषा एव तदानीन्तनी मर्यादा। किञ्च ‘पतिसम्मानिता’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् सीता न स्वयम् अनुसरति, अपि तु पत्या सम्मानिता सती अनुगच्छति; दाम्पत्यस्य एषा पारस्परिकता वाल्मीकेः प्रियम् अङ्गम्। ‘सुखम् आस्स्व रमस्व च’ इति रामस्य वचनं च सूचयति यत् सः तदा वियोगस्य लेशम् अपि न आशङ्कते।
Rāma reasoned: "As the council is, so is the messenger who has come; surely the king will consecrate me as heir-apparent this very day. Come, I will go at once and see the lord of the earth. Stay here happily with your attendants and enjoy yourself." This shows that Rāma was not grasping for the kingdom himself but inferred the consecration from the dignity of the council and of the messenger; and he did not take Sītā with him but told her to stay happily, never dreaming of the least separation. Honoured so by her husband — Sītā follows him not of her own accord but because he has honoured her, the mutual regard of husband and wife that Vālmīki loves — dark-eyed Sītā walked behind him as far as the door, speaking auspicious blessings. She went only as far as the door, not beyond the threshold of the house, as the custom of the time required.
६सीतायाः आशीर्वादः
२२राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्॥
२३दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्॥
२४पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्॥
तदा सीता आशिषम् उवाच — ‘द्विजातिभिः जुष्टं राज्यं, राजसूयाभिषेचनं च ते राजा कर्तुम् अर्हति, यथा लोककृत् ब्रह्मा वासवस्य अकरोत्। दीक्षितं व्रतसम्पन्नं शुचिं वराजिनधरं कुरङ्गशृङ्गपाणिं च त्वां पश्यन्ती अहं त्वां भजामि। पूर्वां दिशं वज्रधरः, दक्षिणां यमः, पश्चिमाम् आशां वरुणः, उत्तरां च धनेशः पातु’ इति। एषा आशीः द्विविधा — एका यौवराज्यात् परं राजसूययज्ञं च साम्राज्यं च प्रार्थयते, अपरा दिक्पालैः रक्षां याचते। एतत् आशीर्वचनं समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; वुल्गेटपरम्परायाम् एव सीतायाः वात्सल्यं विस्तरेण निबद्धम्। पत्नी अत्र न केवलं पतिम् अनुवर्तते, अपि तु तस्य भविष्याय दिक्पालान् अपि प्रार्थयते। ‘लोककृत् वासवस्येव’ इति उपमानेन सीता रामं देवराजतुल्यं मन्यते, दशरथं च ब्रह्मतुल्यम्। ‘कुरङ्गशृङ्गपाणिम्’ इति पदेन दीक्षितस्य यज्ञियं वेषम् एव सा स्मरति — मृगचर्म, मृगशृङ्गम्, शौचं च। विडम्बना तु एषा, यत् अनन्तरम् एव रामः मृगचर्म धारयिष्यति, किन्तु यज्ञदीक्षायां न, अपि तु वनवासे।
Sītā gave her blessing: "May the king grant you the kingdom beloved of the brāhmaṇas, and the consecration of the Rājasūya, as Brahmā, maker of the world, did for Indra. May I see you consecrated for the sacrifice, true to your vows, pure, wearing the finest antelope-skin, with an antelope's horn in your hand, and so may I serve you. May Indra of the thunderbolt guard your eastern quarter, Yama the southern, Varuṇa the western and Kubera, lord of wealth, the northern." Her blessing has two parts: one prays, beyond the office of heir-apparent, for the Rājasūya sacrifice and empire; the other asks the guardians of the quarters for his protection. The wife here does not merely follow her husband but prays to the guardians of the world for his future. In likening the king's gift to Brahmā's gift to Indra, she makes Rāma like the king of the gods and Daśaratha like Brahmā. And in the antelope-skin and horn she recalls the dress of one consecrated for a sacrifice; the irony is that soon Rāma will indeed wear deerskin — not for a sacrifice, but in the forest.
७निर्गमनम्, लक्ष्मणदर्शनम्, रथारोहणम्
२५अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्॥
२६पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।
लक्ष्मणं द्वारि सोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम्॥
२७अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च॥
२८ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम्।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजितं राजनन्दनः॥
अथ कृतकौतुकमङ्गलः रामः सीताम् अनुज्ञाप्य सुमन्त्रेण सह निवेशनात् निश्चक्राम। गिरिगुहाशयः सिंहः पर्वतात् इव सः भवनात् निष्क्रम्य द्वारि प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितं लक्ष्मणम् अपश्यत्। सिंहोपमानेन कविः तस्य निर्भयं गाम्भीर्यं च सूचयति; लक्ष्मणस्य प्रह्वता च तस्य नित्यां सेवाशीलताम्। ततः मध्यमकक्ष्यायां सुहृज्जनैः सह समागच्छत्; सर्वान् अर्थिनः दृष्ट्वा तान् समेत्य प्रतिनन्द्य च पुरुषव्याघ्रः राजनन्दनः पावकसंकाशं वैयाघ्रचर्मावृतं राजितं रथोत्तमम् आरुरोह। ‘सर्वान् अर्थिनः प्रतिनन्द्य’ इति पदैः कविः सूचयति यत् रामः अभिषेकत्वरायाम् अपि याचकान् न उपेक्षते — एषा एव तस्य प्रजावत्सलता। ‘मध्यमकक्ष्यायाम्’ इति पदेन राजभवनस्य स्तराः सूचिताः; बहिःकक्ष्यासु रक्षिणः, मध्यमे सुहृदः, अन्तः च दम्पती। रथस्य ‘पावकसंकाशम्’ इति विशेषणं तेजसः सूचकम्, ‘वैयाघ्रम्’ इति च क्षात्रस्य; उभाभ्यां राजपुत्रस्य योग्यता दर्शिता।
Then Rāma, the auspicious rites performed, took leave of Sītā and went out of his house with Sumantra. Coming out of his house like a lion leaving its mountain cave — an image of his fearless dignity — he saw Lakṣmaṇa standing at the door, bowed low with joined palms, as always ready to serve. In the middle courtyard he met his friends — for the palace had its tiers, guards in the outer courts, friends in the middle and husband and wife within. Seeing all the petitioners, he went to them and greeted them warmly, for even in the haste of his consecration Rāma did not neglect those who came to him with requests — such was his love for his people. Then that tiger among men, the joy of the royal house, mounted the finest of chariots, covered with tiger-skin and bright as fire, a chariot whose fiery splendour and tiger-skin spoke of his radiance and of his warrior's calling.
८रथवर्णनम्, लक्ष्मणसेवा, कोलाहलः
२९मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया मेरुवर्चसम्॥
३०करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्॥
३१प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्॥
३२निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः।
चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः॥
३३जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत॥
सः रथः मेघनादः असम्बाधः मणिहेमविभूषितः च आसीत्; प्रभया मेरुवर्चसं सन् सः नृणां चक्षूंषि मुष्णन् इव आसीत्। तस्मिन् करेणुशिशुकल्पाः परमवाजिनः युक्ताः आसन्। यथा सहस्राक्षः इन्द्रः हरियुक्तम् आशुगं रथम् आरोहति, तथा श्रिया ज्वलितः राघवः तं रथम् आस्थाय तूर्णं प्रययौ। आकाशे स्वनवान् पर्जन्यः इव सः दिशः अभिनादयन् महाभ्रात् निर्गच्छन् चन्द्रमाः इव श्रीमान् निकेतात् निर्ययौ। राघवानुजः लक्ष्मणः चित्रचामरपाणिः पृष्ठतः रथम् आस्थाय भ्रातरं जुगोप। ततः निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः तुमुलः हलहलाशब्दः समजायत। अत्र त्रयः ध्वनयः मिलिताः — रथस्य घर्घरः, पर्जन्यस्य इव प्रतिनादः, जनौघस्य च हलहला। एवं कविः दृश्यं श्रव्येण सह योजयति। ‘महाभ्रात् इव चन्द्रमाः’ इति उपमानेन निर्गमनस्य सौम्यता सूचिता, ‘पर्जन्यः इव’ इति च तस्य गाम्भीर्यम्; द्वाभ्याम् उपमानाभ्यां रामस्य द्विविधं रूपं — सौम्यं तेजस्वि च — एकत्र दर्शितम्। लक्ष्मणस्य च पृष्ठतः स्थितिः तस्य नित्यम् अनुगमनशीलतां सूचयति; सः न पार्श्वे, न अग्रे, अपि तु रक्षणयोग्ये पृष्ठदेशे तिष्ठति।
The chariot rumbled like a cloud; it was roomy and adorned with gems and gold, and gleamed like Meru, dazzling men's eyes with its brilliance. Superb horses, sturdy as young elephants, were yoked to it. As thousand-eyed Indra mounts his swift chariot drawn by bay horses, so Rāghava, blazing with majesty, mounted it and set off at speed, filling the quarters with sound like a thundercloud in the sky, and came out of his house like the moon emerging from a great bank of cloud. The two images show two sides of Rāma together: the thundercloud his gravity, the moon his gentleness. His younger brother Lakṣmaṇa, holding a painted yak-tail fan, rode in the chariot behind him and guarded his brother — not at his side nor in front, but behind, in the place from which he could protect him, as he always followed. Then on every side a tumultuous din arose from the crowd as he came out; the rumble of the chariot, the thunder-like echo and the roar of the people all mingle, and so the poet joins sight to sound.
९अनुयात्रा, वादित्राणि, पुष्पवर्षः
३४तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसंनिभाः॥
३५अनुजग्मुस्तथा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।
अग्रतश्चास्य संनद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः॥
३६खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्॥
३७सिंहनादाश्च शूराणां ततः शुश्रुविरे पथि।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः॥
३८कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिंदमः।
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः॥
तस्य निष्क्रममाणस्य पृष्ठतः गिरिसंनिभाः मुख्याः नागाः हयवराः च शतशः सहस्रशः रामम् अनुजग्मुः। अग्रतः च चन्दनागुरुभूषिताः संनद्धाः खड्गचापधराः शूराः आशंसवः जनाः जग्मुः। ततः वादित्रशब्दाः वन्दिनां स्तुतिशब्दाः शूराणां सिंहनादाः च पथि शुश्रुविरे। हर्म्यवातायनस्थाभिः समन्ततः भूषिताभिः स्त्रीभिः सुपुष्पौघैः कीर्यमाणः अरिंदमः अग्रे ययौ। सर्वानवद्याङ्ग्यः ताः प्रमदाः रामपिप्रीषया तं पुष्पैः अभ्यवर्षन्। एवं यात्रा चतुर्भिः अङ्गैः पूर्णा — गजाश्वबलम्, आयुधधारिणः शूराः, वादित्रवन्दिघोषः, प्रासादस्थानां नारीणां पुष्पवर्षः च। एतत् सर्वं पुरजनानां सहजम् उत्साहम् एव प्रकटयति, न तु राज्ञः आदेशम्। गजाः गिरिसंनिभाः, अश्वाः वराः, पुरुषाः संनद्धाः — एवं बलस्य समृद्धिः दर्शिता; किन्तु तेषां हस्तेषु आयुधानि सन्ति अपि ते ‘आशंसवः’ एव, न योद्धारः। एतेन ज्ञायते यत् एषा यात्रा उत्सवस्य, न युद्धस्य। स्त्रीणां पुष्पवर्षः च नागरिकानां प्रीतेः सूक्ष्मतमं रूपम् — ताः न वाचा स्तुवन्ति, अपि तु पुष्पैः एव आत्मानं निवेदयन्ति।
Behind him as he went came the finest elephants, huge as hills, and splendid horses, following Rāma in their hundreds and thousands; and in front of him went brave men in armour, smeared with sandal and aloe, carrying swords and bows and calling out good wishes. Though they bore arms, they came only to bless him, which shows the procession was one of festival, not of war. Then the sound of instruments, the praises of the bards and the lion-roars of the warriors were heard all along the road. Women in their finery at the windows of the mansions on every side showered the tamer of foes with masses of flowers as he passed; those women, flawless in every limb, rained flowers on Rāma to please him. So the procession was complete in four parts — the elephants and horses, the armed men, the music and the bards, and the flowers falling from the women on the terraces — all revealing the townsfolk's spontaneous joy, not any royal order. The women's shower of flowers is the most delicate form of the citizens' love: they praise him not in words but offer themselves in flowers.
१०प्रमदानां प्रशंसावचनानि
३९वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।
नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन॥
४०पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम्।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम्॥
४१अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः॥
४२रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः॥
हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाः च ताः अग्र्यैः वचोभिः रामं ववन्दिरे — ‘हे मातृनन्दन, सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यम् उपस्थितं पश्यन्ती ते माता कौसल्या नूनं नन्दति’ इति। ताः नार्यः रामस्य हृदयप्रियां सीतां सर्वसीमन्तिनीभ्यः वरां सीमन्तिनीम् अमन्यन्त — ‘तया देव्या पुरा नूनं महत् तपः सुचरितम्, येन सा शशाङ्केन रोहिणी इव रामसंयोगम् आप’ इति। एवं प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिः उदाहृताः प्रियाः वाचः राजमार्गस्थः नरोत्तमः शुश्राव। अत्र द्रष्टव्यं यत् नार्यः प्रथमं मातरं स्मरन्ति, ततः पत्नीम् — रामस्य सौभाग्यं तैः द्वाभ्यां सम्बन्धाभ्याम् एव मीयते। अयं द्विचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः वर्तते; मुद्रणे त्रीणि अपि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के (॥४२॥) समापितानि। भावदृष्ट्या अपि एतत् उचितम् — एकेन एव वाक्येन स्त्रीणां वचनम्, तस्य च रामेण श्रवणम्, उभयं निबद्धम्। ‘रोहिणीव शशाङ्केन’ इति उपमानं विशेषतः स्मरणीयम्, यतः रोहिणी चन्द्रस्य प्रियतमा भार्या; तया सीतायाः अनन्यसाधारणं सौभाग्यं सूचितम्।
From the mansions and from the street the women greeted Rāma with the choicest words: "You who are your mother's joy, surely your mother Kausalyā rejoices to see you on this successful journey, coming into your father's kingdom." And they thought Sītā, dearer to Rāma than his own heart, the best of all married women: "Surely that lady practised great austerities in some former time, to win union with Rāma as Rohiṇī won the moon." Such were the loving words the women spoke from the tops of the mansions, and that best of men heard them from the royal road. The women think first of his mother, then of his wife, measuring Rāma's good fortune through both bonds. The comparison with Rohiṇī is especially memorable, for Rohiṇī is the moon's dearest wife, and so it marks Sītā's matchless good fortune.
११पौराणां कथाप्रलापः
४३स राघवस्तत्र तदा प्रलापाञ्छुश्राव लोकस्य समागतस्य।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य॥
४४एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन्।
एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता॥
४५लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।
न ह्यप्रियं किंचन जातु कश्चित्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्॥
समागतस्य लोकस्य आत्माधिकाराः विविधाः वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरजनस्य प्रलापान् च राघवः तत्र शुश्राव। ते अवदन् — ‘एषः राघवः अद्य श्रियं गच्छति; राजप्रसादात् विपुलां सम्पदं गमिष्यन् अस्ति। वयं सर्वसमृद्धकामाः, येषाम् अयम् एव प्रशास्ता भविता। यत् एषः इदं राष्ट्रं चिराय प्रपत्स्यते, तत् अस्य जनस्य महान् लाभः; अस्मिन् मनुजाधिपे सति कश्चित् जातु किञ्चित् अप्रियं न पश्येत्, दुःखं च न पश्येत्’ इति। एते त्रयः श्लोकाः उपजातिवृत्ते निबद्धाः; अनुष्टुभः त्यागेन कविः जनवाचां हर्षोच्छ्वासं सूचयति। ‘आत्माधिकाराः वाचः’ इति पदेन ज्ञायते यत् जनाः रामस्य अभिषेकं स्वकीयम् एव लाभं मन्यन्ते। राजा हि प्रजानां क्षेमस्य निमित्तम्; अतः तेषां हर्षः न परार्थः, अपि तु स्वार्थसहितः एव धर्म्यः। ‘चिराय’ इति पदेन दीर्घकालिकं राज्यम् आशास्यते — एषा आशा तु श्वः एव भग्ना भविष्यति। एवं कविः जनानां वचनैः एव आगामिनः विपर्यासस्य पार्श्वभूमिं रचयति।
There Rāghava heard the many sayings of the assembled people and the happy chatter of the townsfolk, each speaking of what it meant to him: "Today Rāghava comes into good fortune; by the king's favour he is about to win great prosperity. All our wishes will be fulfilled, for he is to be our ruler. It is a great gain for these people that he will hold this realm for a long time; under such a lord of men no one will ever meet anything unwelcome or know sorrow." These three verses are in a different metre from the rest, and by leaving the ordinary metre the poet conveys the people's outburst of joy. They count Rāma's consecration as their own gain, for the king is the source of his subjects' welfare, and so their joy is rightly mixed with their own interest. Their hope of a long reign will be shattered the very next day, and so the poet, through the people's own words, builds the background of the reversal to come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
प्रविविक्ता
१६.१
जनसम्मर्दरहिता, एकान्ता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — प्र + वि इति द्वौ उपसर्गौ व्यञ्जनान्तौ
- समासः
- समासः नास्ति — प्र-वि पूर्वकात् विच् धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कक्ष्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुराणवित्
१६.१
प्राचीनवृत्तान्तानां ज्ञाता; अत्र राजनीतेः मर्यादायाश्च ज्ञाता सूतः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — पुराण + विद् इत्यत्र स्वरव्यञ्जनसन्निपातः न
- समासः
- पुराणं वेत्ति इति पुराणवित् — उपपदतत्पुरुषः (विद् धातोः क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुमन्त्रस्य विशेषणम्)
बिभ्रद्भिः
१६.२
धारयद्भिः; प्रासान् शक्तीः धनूंषि च वहद्भिः
- सन्धिः
- बिभ्रत् + भिः → बिभ्रद्भिः — जश्त्वसन्धिः (झलां जशोऽन्ते; तकारस्य दकारः)
- समासः
- प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिः इति समस्ते पदे उत्तरपदम् — प्रासान् कार्मुकाणि च बिभ्रतः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘युवभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वानुरक्त
१६.२
स्वामिनि अत्यन्तम् अनुरक्ताः, निष्ठावन्तः
- सन्धिः
- सु + अनुरक्त → स्वनुरक्त इति प्रकृतिसिद्धं रूपम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्); गीताप्रेस-मुद्रणे तु ‘स्वानुरक्तैः’ इति दीर्घपाठः, यत्र सु-शब्दस्य स्थाने ‘स्व’ इत्यस्य वृद्धिः आश्रिता
- समासः
- सु इति प्रादिना सह उपपदसमासः — सुष्ठु अनुरक्ताः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘युवभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्त्र्यध्यक्ष
१६.३
अन्तःपुरस्त्रीणां रक्षकाः, कञ्चुकिनः
- सन्धिः
- स्त्री + अध्यक्ष → स्त्र्यध्यक्ष — यण्सन्धिः (ई + अ = य्); अन्तर्गते च अधि + अक्ष → अध्यक्ष इति यण्सन्धिः एव
- समासः
- स्त्रीणाम् अध्यक्षाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘ददर्श’ इत्यस्य कर्म)
सहसोत्पतित
१६.४
अकस्मात् आसनेभ्यः उत्थिताः
- सन्धिः
- सहसा + उत्पतिताः → सहसोत्पतिताः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- सहसा उत्पतिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (रक्षिणाम् विशेषणम्)
प्रदक्षिण
१६.५
कार्यकुशलः, अनुकूलवृत्तिः; हिन्दीभाष्ये ‘राजसेवामें अत्यन्त कुशल’ इति
- सन्धिः
- प्र + दक्षिण — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गस्य अकारः व्यञ्जनेन योजितः)
- समासः
- प्रादिसमासः — प्रकर्षेण दक्षिणः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सूतपुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपसङ्गम्य
१६.६
समीपं गत्वा, उपेत्य
- सन्धिः
- सम् + गम्य → सङ्गम्य — अनुस्वारस्य परसवर्णादेशः (ङ्), तेन ‘उपसङ्गम्य’
- समासः
- समासः नास्ति — उप-सम् पूर्वकात् गम् धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्, पूर्वकालिकक्रिया)
प्रतिवेदित
१६.७
निवेदितम्, ज्ञापितम् — द्वाररक्षकैः दत्ता सूचना
- सन्धिः
- प्रति + वेदित — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘प्रतिवेदितम् + आज्ञाय’ इति मकारस्य अनुस्वारलोपेन ‘प्रतिवेदितमाज्ञाय’ इति संहितम्
- समासः
- समासः नास्ति — प्रति पूर्वकात् विद् धातोः ण्यन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आज्ञाय’ इत्यस्य कर्म)
वैश्रवणसंकाश
१६.८
कुबेरसदृशः; धनेशवत् दीप्तिमान्
- सन्धिः
- सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- वैश्रवणेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः; वैश्रवणः इति विश्रवसः अपत्यम् (तद्धितः अण्, आदिवृद्धिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सोत्तरच्छद
१६.८
उपरि आस्तृतवस्त्रयुक्तः, प्रावरणसहितः
- सन्धिः
- उत्तर + छद → उत्तरच्छद — छे च इति तुगागमः (छकारात् पूर्वं चकारः)
- समासः
- उत्तरच्छदेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सह → स इति आदेशः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘पर्यङ्के’ इत्यस्य विशेषणम्)
परार्ध्य
१६.९
अत्यन्तमूल्यवत्, श्रेष्ठतमम्
- सन्धिः
- पर + अर्ध्य → परार्ध्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परम् अर्धं मूल्यं यस्य तत् — बहुव्रीहिगर्भः; ‘परार्धम् अर्हति’ इति वा यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘चन्दनेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
वालव्यजनहस्त
१६.१०
चामरं हस्ते धारयन्ती
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — वाल + व्यजन + हस्ता
- समासः
- वालव्यजनं हस्ते यस्याः सा — बहुव्रीहिः; वालानां व्यजनम् इति षष्ठीतत्पुरुषः अन्तर्गतः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘स्थितया’ इत्यस्य विशेषणम्)
विनयज्ञ
१६.११
मर्यादायाः ज्ञाता; समीक्षितसंस्करणे ‘नियमज्ञः’ इति पाठः
- सन्धिः
- वि + नय → विनय — सन्धिकार्यं नास्ति; विनय + ज्ञ इत्यत्र अपि न
- समासः
- विनयं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः (ज्ञा धातोः कप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वन्दी’ इत्यस्य विशेषणम्)
असितेक्षणा
१६.१६
कृष्णनयना; ‘कजरारे नेत्रोंवाली’ इति हिन्दीभाष्ये
- सन्धिः
- असित + ईक्षणा → असितेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- असिते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कैकेय्याः विशेषणम्; एकविंशे श्लोके सीतायाः)
हितकामानुवर्तिनी
१६.१७
राज्ञः हितेच्छाम् अनुसरन्ती
- सन्धिः
- हितकाम + अनुवर्तिनी → हितकामानुवर्तिनी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- हितकामम् अनुवर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः; ‘हितं कामयते’ इति अन्तर्गतः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कैकेय्याः विशेषणम्)
अभिदध्युषी
१६.२१
मङ्गलानि चिन्तयन्ती, आशिषम् उच्चारयन्ती
- सन्धिः
- अभि + दध्युषी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — अभि पूर्वकात् ध्यै धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम् (ङीप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सीतायाः विशेषणम्)
राजसूयाभिषेचन
१६.२२
राजसूययज्ञे साम्राज्याभिषेकः
- सन्धिः
- राजसूय + अभिषेचनम् → राजसूयाभिषेचनम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- राजसूये अभिषेचनम् — सप्तमीतत्पुरुषः; ‘राजसूय’ इति राजानं सूते इति उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कर्तुम्’ इत्यस्य कर्म)
लोककृत्
१६.२२
लोकस्रष्टा ब्रह्मा; येन वासवस्य अभिषेकः कृतः
- सन्धिः
- लोक + कृत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लोकं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (कृ धातोः क्विप्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (उपमाने)
धनेशस्तूत्तरा
१६.२४
कुबेरः उत्तरां दिशम्; ‘धनेशः तु उत्तरां दिशं पातु’ इति अन्वयः
- सन्धिः
- धनेशः + तु + उत्तराम् → धनेशस्तूत्तराम् — विसर्गस्य सकारादेशः (तवर्गे परे), ततः तु + उत्तरां → तूत्तरां सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)। अत्र सन्धिः एव पाठस्य दुर्बोधताया हेतुः, अतः सोऽयं व्याख्यातः
- समासः
- धनस्य ईशः — षष्ठीतत्पुरुषः (धन + ईश → धनेश, गुणसन्धिः अ + ई = ए)
- विभक्तिः
- प्रथमा (धनेशः), द्वितीया (उत्तराम्)
गिरिगुहाशय
१६.२६
पर्वतगुहायां शयानः
- सन्धिः
- गुहा + आशयः → गुहाशयः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- गिरिगुहायाम् आशयः (शयनं) यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘गिरेः गुहा’ इति षष्ठीतत्पुरुषः अन्तर्गतः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सिंहः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रह्वाञ्जलिपुट
१६.२६
विनम्रतया बद्धाञ्जलिः
- सन्धिः
- प्रह्व + अञ्जलि → प्रह्वाञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रह्वं अञ्जलिपुटं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुपुष्पौघ
१६.३८
सुन्दरपुष्पसमूहैः
- सन्धिः
- पुष्प + ओघैः → पुष्पौघैः — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- शोभनानां पुष्पाणाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः प्रादिसमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘कीर्यमाणः’ इत्यस्य करणम्)
सर्वानवद्याङ्ग
१६.३८
सर्वाङ्गसुन्दर्यः, निर्दोषावयवाः
- सन्धिः
- सर्व + अनवद्य → सर्वानवद्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सर्वाणि अनवद्यानि अङ्गानि यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (स्त्रीणां विशेषणम्)
रामपिप्रीष
१६.३८
रामं प्रसादयितुम् इच्छया
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — राम + पिप्रीषा
- समासः
- रामं प्रीणयितुम् इच्छा — उपपदतत्पुरुषः (प्री धातोः सन्नन्तात् अ, टाप्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
मातृनन्दन
१६.३९
मातुः आनन्दवर्धक — रामस्य सम्बोधनम्
- सन्धिः
- मातृ + नन्दन — सन्धिकार्यं नास्ति (ऋकारः व्यञ्जनेन योजितः)
- समासः
- मातरं नन्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
आत्माधिकारा
१६.४३
स्वविषयकाः, वक्तॄणाम् एव प्रयोजनं स्पृशन्त्यः
- सन्धिः
- आत्म + अधिकाराः → आत्माधिकाराः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- आत्मनि अधिकारः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वाचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वादकैरभिष्टुत
१६.४६
श्रेष्ठैः वादकैः प्रशंसितः
- सन्धिः
- वादकैः + अभिष्टुतः → वादकैरभिष्टुतः — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)। अत्र बाह्यसन्धिः एव उल्लिखितः, यतः मुद्रणे अयं सन्धिः पादसीमाम् अतिक्रम्य वर्तते — ‘वादकै-’ इति पङ्क्त्यन्ते, ‘रभिष्टुतो’ इति च परपङ्क्त्यादौ
- समासः
- वादकैः अभिष्टुतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
करेणुमातङ्गरथाश्वसंकुल
१६.४७
हस्तिनीभिः गजैः रथैः अश्वैः च व्याप्तम्
- सन्धिः
- रथ + अश्व → रथाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- करेणुभिः मातङ्गैः रथैः अश्वैः च संकुलम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महापथम्’ इत्यस्य विशेषणम्)