अयोध्याकाण्डम् — सप्तदशः सर्गः
राजमार्गस्य सम्पत्तिवर्णनम्, सुहृदाम् आशीर्वादाः, पौराणां रामानुरागः, राजभवनस्य वर्णनम्, अन्तःपुरप्रवेशः
अस्मिन् लघुसर्गे रामः रथेन राजमार्गं गच्छन् अयोध्यायाः समृद्धिं पश्यति — ध्वजपताकाः, अगुरुधूपः, चन्दनगन्धवस्त्रमुक्तास्फटिकादीनां पण्यसंचयाः, नित्यम् अर्चितानि चत्वराणि च; सः मार्गः दिवि देवपतेः मार्गः इव भाति। सुहृदः तं बहुभिः आशीर्वादैः अभिनन्दन्ति — ‘पितामहप्रपितामहैः आचरितं मार्गम् अद्य उपादाय अभिषिक्तः अस्मान् अनुपालय; रामे राजनि वयं सुखतरं वत्स्यामः’ इति। ते वदन्ति यत् राज्ये प्रतिष्ठितस्य रामस्य दर्शनात् परं किमपि प्रियतरं नास्ति। रामः तु उदासीनः सन् एताः आत्मप्रशंसारूपाः कथाः शृण्वन् गच्छति। कश्चित् अपि तस्मात् मनः चक्षुषी वा अपाक्रष्टुं न शक्नोति; चतुर्णां वर्णानां सर्वासु वयोऽवस्थासु च दयां कुर्वन् सः सर्वेषाम् अनुव्रतः आसीत्। चतुष्पथान् देवपथान् चैत्यान् आयतनानि च प्रदक्षिणीकृत्य सः महेन्द्रसदनोपमं पितुः भवनं प्रविशति, तिस्रः कक्ष्याः रथेन द्वे च पदातिः अतिक्रम्य जनं संनिवर्त्य शुद्धान्तःपुरम् अत्यगात्। जनाः च चन्द्रोदयं प्रतीक्षमाणः समुद्रः इव तस्य निर्गमं प्रतीक्षन्ते।
१स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः।
पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागुरुधूपितम्॥
२अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमन्वितम्।
स गृहैरभ्रसंकाशैः पाण्डुरैरुपशोभितम्॥
३राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागुरुधूपितम्।
चन्दनानां च मुख्यानामगुरूणां च संचयैः॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः रथम् आरुह्य राजमार्गं प्रतिपन्नः; अयं सर्गः तस्य एव मार्गस्य विस्तृतं वर्णनम् आरभते। सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः श्रीमान् रामः रथम् आस्थाय नगरम् अपश्यत् — तत् पताकाध्वजसम्पन्नं, महार्हागुरुधूपितं, नानाजनसमन्वितं च आसीत्। श्वेताभ्रसंकाशैः पाण्डुरैः गृहैः उपशोभितं तं राजमार्गं सः अगुरुधूपितस्य मार्गस्य मध्येन ययौ। अत्र त्रीणि इन्द्रियाणि युगपत् स्पृष्टानि — चक्षुषा ध्वजपताकाः पाण्डुरगृहाणि च, घ्राणेन अगुरुधूपः, श्रोत्रेण च जनसमूहस्य कोलाहलः। कविः नगरस्य समृद्धिं न केवलं धनेन मापयति, अपि तु तस्य उत्सवशीलतया; ‘सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः’ इति विशेषणेन च ज्ञायते यत् रामस्य हर्षः न एकाकी, अपि तु सुहृद्भिः सह साधारणः आसीत्।
At the end of the last sarga Rāma had mounted his chariot and set out along the royal road, and this sarga describes that road in detail. Glorious Rāma, riding in the chariot with his friends beside him in high delight, looked at the city: it was bright with banners and flags, fragrant with costly aloe incense and crowded with people of every kind. Adorned with white houses tall as white clouds, the royal road lay before him, and he drove along the middle of it, through the scent of aloe. Three senses are touched at once — the eye by the flags and white houses, the nose by the incense, the ear by the noise of the crowd — and the poet measures the city's wealth not by riches alone but by its festive spirit. And the friends in high delight show that Rāma's joy was not his alone but shared with those who loved him.
४उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकौशाम्बरस्य च।
अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैः स्फाटिकैरपि॥
५शोभमानमसम्बाधं तं राजपथमुत्तमम्।
संवृतं विविधैः पुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि॥
६ददर्श तं राजपथं दिवि देवपतिर्यथा।
दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगुरुचन्दनैः॥
सः मार्गः मुख्यानां चन्दनानाम् अगुरूणां च संचयैः, उत्तमानां गन्धानां क्षौमकौशाम्बरस्य च राशिभिः, अविद्धाभिः मुक्ताभिः उत्तमैः स्फाटिकैः च शोभमानः असम्बाधः च आसीत्। विविधैः पुष्पैः उच्चावचैः भक्ष्यैः च सः संवृतः आसीत्। एवं तं राजपथं रामः ददर्श, यथा दिवि देवपतिः इन्द्रः स्वं मार्गं पश्येत्। तस्य चत्वराणि दध्यक्षतहविर्लाजैः धूपैः अगुरुचन्दनैः च नित्यम् अर्चितानि आसन्। ‘असम्बाधम्’ इति पदेन मार्गस्य विशालता सूचिता — इयती जनता, तथापि न संमर्दः; एतेन नगररचनायाः कौशलम् अपि ध्वन्यते। ‘अविद्धाभिः मुक्ताभिः’ इति विशेषणं च सूचयति यत् तत्र अपरिष्कृताः अपि मणयः विक्रयाय स्थापिताः आसन्; एषा एव समृद्धेः सूक्ष्मा रेखा। इन्द्रोपमानेन च कविः अयोध्यायाः राजमार्गम् अमरावत्याः तुल्यं स्थापयति।
The road was splendid with heaps of the finest sandal and aloe, with piles of choice perfumes, linen and silk, with unpierced pearls and the finest crystal, and yet it was not crowded — so many people and no crush, a hint of how well the city was laid out; that even unpierced pearls were set out for sale is a fine touch showing its wealth. It was strewn with flowers of every kind and with food both fine and plain. Rāma looked at that royal road as Indra, lord of the gods, looks at his own road in heaven, and with that comparison the poet makes the royal road of Ayodhyā the equal of Indra's city. Its squares were always honoured with offerings of curds, unhusked rice, oblations and parched grain, with incense, aloe and sandal.
७नानामाल्योपगन्धैश्च सदाभ्यर्चितचत्वरम्।
आशीर्वादान्बहूञ्छृण्वन्सुहृद्भिः समुदीरितान्॥
८यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ।
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः॥
९अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय।
यथा स्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः।
ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि॥
नानामाल्यैः उपगन्धैः च सदा अभ्यर्चितचत्वरं तं मार्गं गच्छन् रामः सुहृद्भिः समुदीरितान् बहून् आशीर्वादान् शृण्वन् ययौ, सर्वान् एव नरान् यथार्हं सम्पूज्य च। ते हितैषिणः अवदन् — ‘पितामहैः प्रपितामहैः च यः मार्गः आचरितः, तम् अद्य उपादाय अभिषिक्तः सन् त्वम् अस्मान् अनुपालय। यथा पित्रा सर्वैः च पितामहैः वयं पोषिताः, ततः अपि सुखतरं रामे राजनि सर्वे वत्स्यामः’ इति। अत्र प्रजानाम् आशंसा न नवीनस्य राज्यस्य, अपि तु परम्परायाः एव अनुवर्तनस्य; ‘पितामहैराचरितं मार्गम्’ इति पदेन इक्ष्वाकुकुलस्य राजधर्मः स्मारितः। नवमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः वर्तते; मुद्रणे त्रीणि अपि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के समापितानि। ‘अनुपालय’ इति आज्ञार्थेन प्रजाः राज्यं न ददति, अपि तु रक्षणम् एव याचन्ते — एषा एव इक्ष्वाकूणां राजनीतेः मूलभूमिका।
Going along that road, whose squares were always honoured with garlands and perfumes of every kind, Rāma listened to the many blessings his friends called out, and returned each one's greeting as was fitting. They said: "Take up today the path your grandfathers and great-grandfathers walked, and once you are consecrated, protect us by it. As we were cherished by your father and all your forefathers, so we shall all live even more happily under King Rāma." The people did not hope for a new kind of rule but for the continuation of tradition, and the path walked by his forefathers recalls the royal dharma of the Ikṣvāku line. They do not grant him the kingdom; they ask only for his protection, and this is the ground of Ikṣvāku rule.
१०अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः।
यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम्॥
११ततो हि नः प्रियतरं नान्यत्किंचिद्भविष्यति।
यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः॥
१२एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः शुभाः कथाः।
आत्मसम्पूजनीः शृण्वन्ययौ रामो महापथम्॥
ते पुनः अवदन् — ‘यदि वयं राज्ये प्रतिष्ठितं रामं निर्यान्तं पश्याम, तर्हि अद्य भुक्तेन अलम्, परमार्थैः च अलम्। अमिततेजसः रामस्य राज्येन यथा अभिषेकः, ततः अपि प्रियतरं किञ्चित् अन्यत् नः न भविष्यति’ इति। एताः च अन्याः च सुहृदां शुभाः कथाः, आत्मसम्पूजनीः च वाचः, उदासीनः शृण्वन् रामः महापथं ययौ। ‘उदासीनः’ इति पदम् अत्र मार्मिकम् — स्तूयमानः अपि सः न विकृतिम् आपद्यते, न च गर्वम्; एतत् एव तस्य स्थैर्यं यत् अष्टादशे सर्गे कैकेय्याः वचनश्रवणे अपि अविचलितं स्थास्यति। भोगमोक्षयोः उभयोः अपि त्यागेन जनाः रामदर्शनम् एव परमं फलं मन्यन्ते; एतेन तेषां भक्तेः पराकाष्ठा दर्शिता, या च अग्रिमेषु सर्गेषु शोकस्य मात्रां निर्धारयिष्यति।
They went on: "Enough for us of food today, enough of the highest goals of life, if only we may see Rāma come forth established in the kingdom. Nothing could be dearer to us than the consecration of Rāma, whose splendour knows no bounds." Giving up both enjoyment and the higher aims of life, the people count the sight of Rāma their highest reward — the height of their devotion, which will set the measure of their grief in the coming sargas. Listening to these and many other kind words from his friends, all in his praise, Rāma went on along the highway unmoved. That word is telling: praised though he was, he was neither changed nor made proud, and this steadiness will remain unshaken in the eighteenth sarga when he hears Kaikeyī's words.
१३न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात्।
नरः शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे॥
१४यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति।
निन्दितः सर्वलोकेषु स्वात्माप्येनं विगर्हते॥
१५सर्वेषु स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम्।
चतुर्णां हि वयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः॥
१६चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यांश्चायतनानि च।
प्रदक्षिणं परिहरञ्जगाम नृपतेः सुतः॥
तस्मात् नरोत्तमात् कश्चित् अपि नरः मनः चक्षुषी वा अपाक्रष्टुं न शक्नोति स्म — राघवे अतिक्रान्ते अपि दृष्टिः तत्र एव लग्ना तिष्ठति। यः च रामं न पश्येत्, यं च रामः न पश्येत्, सः सर्वलोकेषु निन्दितः भवति, स्वात्मा अपि च एनं विगर्हते। कारणं तु एतत् — सः धर्मात्मा चतुर्णां वर्णानां सर्वेषु वयःस्थानां दयां करोति, तेन ते सर्वे तम् अनुव्रताः। मार्गे च नृपतेः सुतः चतुष्पथान् देवपथान् चैत्यान् आयतनानि च प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम। अन्तिमे पदे रामस्य शास्त्रनिष्ठा दर्शिता — त्वरायाम् अपि सः देवस्थानानि प्रदक्षिणीकृत्य एव गच्छति, न तु उपेक्षते। ‘स्वात्मा अपि एनं विगर्हते’ इति वचनं च लोकनिन्दायाः अपेक्षया तीव्रतरम् — बाह्या निन्दा सह्या, आत्मनिन्दा तु न।
No one could draw his mind or his eyes away from that best of men; even after Rāghava had passed, their gaze stayed fixed on him. Whoever did not see Rāma, and whomever Rāma did not look at, was blamed by the whole world and reproached by his own conscience — an inner reproach harder to bear than the world's. The reason was this: that righteous man showed kindness to all four classes and to people of every age and stage of life, and so they were all devoted to him. And as he went, the king's son kept the crossroads, the roads to the temples, the sacred trees and the shrines on his right, respectfully circling them, for even in his haste he did not neglect the holy places — a sign of his devotion to the sacred law.
१७स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमैः शुभैः।
प्रासादशृङ्गैर्विविधैः कैलासशिखरोपमैः॥
१८आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।
वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः॥
१९तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।
राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्॥
ततः सः राजकुलम् आसाद्य, यत् मेघसङ्घोपमैः शुभैः कैलासशिखरोपमैः विविधैः प्रासादशृङ्गैः उपशोभितम्, पाण्डुरैः विमानैः इव गगनम् आवारयद्भिः रत्नजालपरिष्कृतैः वर्धमानगृहैः च युक्तम्, पृथिव्यां महेन्द्रसदनोपमं गृहवरम् आसीत् — तत् पितुः वेश्म श्रिया ज्वलन् राजपुत्रः प्रविवेश। अत्र त्रयः श्लोकाः एकम् एव वाक्यं रचयन्ति, यत् भवनस्य विस्तारम् एव वाक्यरचनया अनुकरोति। ‘श्रिया ज्वलन्’ इति विशेषणेन रामः स्वयम् एव तस्य भवनस्य शोभाम् अधिकां करोति इति सूचितम्; भवनं हि रत्नैः दीप्यते, रामः तु स्वतेजसा। अत्र मुद्रणस्य पाठः समीक्षितसंस्करणात् भिद्यते — तत्र ‘महेन्द्रभवनोपमम्’ इति एकपदेन एव वर्णनं समाप्तम्, अत्र तु त्रिभिः श्लोकैः विस्तारितम्।
Then he came to the royal house. It was beautiful with its many palace towers like banks of cloud and like the peaks of Kailāsa, with tall white pavilions like celestial chariots that seemed to screen the sky, and with upper chambers adorned with lattices of jewels. That finest house on earth, the equal of great Indra's palace, was his father's dwelling, and the prince entered it blazing with splendour. The three verses form a single sentence, whose very structure imitates the vastness of the building, and the words "blazing with splendour" suggest that Rāma himself added to the beauty of the house: the house shone with jewels, but Rāma with his own radiance.
२०स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः।
पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः॥
२१स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः।
संनिवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरमत्यगात्॥
२२तस्मिन्प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे।
प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः॥
धन्विभिः गुप्ताः तिस्रः कक्ष्याः सः वाजिभिः एव अतिक्रम्य, अपरे द्वे कक्ष्ये तु नरोत्तमः पदातिः जगाम। एवं सर्वाः कक्ष्याः समतिक्रम्य दशरथात्मजः सर्वं जनं संनिवर्त्य शुद्धान्तःपुरम् अत्यगात्। तस्मिन् पितुः अन्तिकं प्रविष्टे सति सः सर्वः जनः नृपात्मजे मुदितः सन् तस्य पुनः निर्गमं प्रतीक्षते स्म — यथा सरित्पतिः समुद्रः चन्द्रमसः उदयं प्रतीक्षते। इदम् उपमानं सर्गस्य अन्तिमं पदं च मार्मिकम्; समुद्रः हि चन्द्रोदयेन एव उद्वेलः भवति। जनाः तथा एव रामस्य पुनरागमनं प्रतीक्षन्ते, किन्तु यः निर्गमिष्यति सः अभिषिक्तः युवराजः न, अपि तु जटाचीरधरः वनवासी भविष्यति — एतत् वैपरीत्यम् एव अस्य सर्गस्य अन्ते कविना नीरवं स्थापितम्।
He passed through three courtyards guarded by archers still in his chariot, and that best of men went through the other two on foot. Having passed all the courtyards, the son of Daśaratha sent back all the people with him and went on alone into the private apartments. When he had gone in to his father, all the people, delighted with the prince, waited for him to come out again, as the ocean, lord of rivers, waits for the moon to rise. The closing image is poignant, for the sea swells only when the moon rises, and the people wait in the same way for Rāma's return. But the one who comes out will not be a consecrated heir-apparent; he will be a forest-dweller with matted hair and bark garments. The poet leaves that reversal unspoken at the end of the sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।