अयोध्याकाण्डम् — अष्टादशः सर्गः
रामेण पितुः विषादस्य कारणपृच्छा, कैकेय्याः धृष्टम् उत्तरम्, रामस्य प्रतिज्ञा, वरद्वयस्य प्रकटनम्, वनवासाज्ञा
अस्मिन् सर्गे रामः शुद्धान्तःपुरं प्रविश्य कैकेय्या सहितं विषण्णं परिशुष्यन्मुखं पितरं पश्यति। दशरथः ‘राम’ इति एकम् एव पदम् उक्त्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः न ईक्षितुं न च भाषितुं शक्नोति; तत् अपूर्वं रूपं दृष्ट्वा रामः अपि पदा पन्नगं स्पृष्ट्वा इव भयम् आप्नोति। पितुः क्षोभम् अक्षोभ्यसागरस्य उपप्लुतादित्यस्य उक्तानृतर्षेः च उपमाभिः वर्णयित्वा कविः रामस्य चिन्ताम् उपन्यस्यति। रामः कैकेयीम् अभिवाद्य पृच्छति — ‘किं मया अज्ञानात् अपराद्धम्? भरतशत्रुघ्नयोः मातॄणां वा किम् अशुभम्? किं त्वया परुषम् उक्तम्?’ इति। कैकेयी सुनिर्लज्जा वदति यत् राजा न कुपितः, किन्तु त्वद्भयात् मनोगतं न वदति; वरं दत्त्वा गतजले सेतुं बन्धितुम् इच्छति इव पश्चात्तप्यते; सत्यं धर्ममूलम्, तत् न त्यक्तव्यम्। प्रतिज्ञां गृहीत्वा एव सा वृत्तान्तं वक्तुम् इच्छति; रामः च ‘वह्नौ पतेयम्, विषं भक्षयेयम्, अर्णवे पतेयम्; रामो द्विर्नाभिभाषते’ इति प्रतिजानाति। ततः सा देवासुरयुद्धे लब्धौ द्वौ वरौ प्रकटयति — भरतस्य अभिषेकः, रामस्य च चतुर्दशवर्षपर्यन्तं दण्डकारण्यवासः। परुषवचनैः अपि रामः न व्यथते; राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः प्रविव्यथे।
१स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे।
कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता॥
२स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः॥
३रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्॥
४तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्॥
पूर्वसर्गे रामः शुद्धान्तःपुरं प्रविष्टः; अयं सर्गः तस्य एव दर्शनेन आरभते, यत् समग्रस्य काण्डस्य केन्द्रम्। सः शुभे आसने विषण्णं दीनं कैकेय्या सहितं परिशुष्यन्मुखं पितरम् अपश्यत्। विनीतवत् सः प्रथमं पितुः चरणौ अभिवाद्य ततः सुसमाहितः कैकेय्याः चरणौ ववन्दे। दशरथः तु ‘राम’ इति एकम् एव वचनम् उक्त्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः दीनः सन् न ईक्षितुं न च अभिभाषितुं शशाक। कविः अत्र एकेन पदेन एव राज्ञः अवस्थां चित्रयति — यः पुत्रस्य नाम्नि एव अवरुद्धकण्ठः भवति। नरपतेः तत् अपूर्वं भयावहं रूपं दृष्ट्वा रामः अपि भयम् आपन्नः, यथा कश्चित् पदा पन्नगं स्पृष्ट्वा भयम् आप्नुयात्। एतत् उपमानं मार्मिकम् — भयं न शत्रुदर्शनात्, अपि तु पितुः मुखदर्शनात् एव जातम्। यः रणे न बिभेति, सः पितुः मौनेन कम्पते; एतेन कविः पुत्रस्य स्नेहं वीर्यात् अपि बलवत्तरं दर्शयति। ‘परिशुष्यता मुखेन’ इति च एकं शारीरिकं लक्षणम् एव समग्रस्य मानसिकस्य विनाशस्य साक्षि भवति।
In the last sarga Rāma had entered the private apartments, and this sarga, the centre of the whole kāṇḍa, opens with what he saw there. He found his father seated on a handsome seat, dejected and wretched, with Kaikeyī beside him and his face all dried up — a single bodily sign that bore witness to the ruin within. Humbly he first bowed at his father's feet, and then, with great care, saluted the feet of Kaikeyī. The king, wretched, said only the one word "Rāma"; his eyes brimmed with tears, and he could neither look at his son nor speak to him. With that one word the poet paints the king's state: his throat closed at the very name of his son. Seeing on the king's face that dreadful look he had never seen before, Rāma too was seized with fear, like a man who has trodden on a snake. The image is poignant: his fear came not from the sight of an enemy but from the sight of his father's face; the man who did not fear battle trembled at his father's silence, and so the poet shows a son's love to be stronger even than his valour.
५इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्॥
६ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा॥
७अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन्।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि॥
अप्रहृष्टैः इन्द्रियैः युक्तं, शोकसंतापेन कर्शितं, निःश्वसन्तं, व्यथिताकुलचेतसं तं महाराजं सः अपश्यत्। कविः त्रीणि उपमानानि प्रयुङ्क्ते — ऊर्मिमालिनम् अक्षोभ्यं सागरम् इव क्षुभ्यन्तम्, उपप्लुतम् आदित्यम् इव, उक्तानृतम् ऋषिम् इव। प्रथमेन उपमानेन स्वभावेन अक्षोभ्यस्य क्षोभः सूचितः, द्वितीयेन तेजस्विनः तेजोहानिः, तृतीयेन च सत्यनिष्ठस्य सत्यभङ्गजा ग्लानिः — एतत् तृतीयम् एव वस्तुतः दशरथस्य स्थितिम् अक्षरशः वर्णयति, यतः सः वरदानेन बद्धः सत्यात् च भ्रष्टः इव मन्यते। पितुः तम् अचिन्त्यकल्पं शोकम् उपधारयन् रामः पर्वणि समुद्रः इव संरब्धतरः बभूव। पुत्रस्य क्षोभः अपि पितुः क्षोभेण एव उद्दीपितः इति कविः दर्शयति। ‘पर्वणि समुद्रः’ इति उपमानं विशेषतः योजितम् — पञ्चमे श्लोके राजा क्षुब्धसागरः इव उक्तः, सप्तमे च रामः; एकेन एव उपमानेन पितापुत्रयोः एकात्म्यं सूचितम्।
He saw the great king joyless in every sense, worn down by grief and pain, sighing, his mind distressed and confused. The poet uses three images: he was like the unshakeable ocean whipped into waves, like the sun in eclipse, like a sage who has told a lie. The first shows the one who is by nature unshakeable now shaken, the second the radiant one losing his radiance, and the third the shame of one devoted to truth who has broken it — and this last describes Daśaratha's state exactly, for bound by the boon he felt himself fallen from truth. Taking in his father's grief, which passed all imagining, Rāma grew more agitated still, like the sea at the full moon. The son's agitation was kindled by the father's, and since the king too was likened to the troubled sea, the same image makes father and son one.
८चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति॥
९अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।
तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते॥
१०स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्॥
पितृहिते रतः चतुरः रामः चिन्तयामास — ‘किं स्वित् अद्य एव नृपतिः मां न प्रत्यभिनन्दति? अन्यदा तु पिता कुपितः अपि मां दृष्ट्वा प्रसीदति; तस्य अद्य मां सम्प्रेक्ष्य कः आयासः प्रवर्तते?’ इति। अत्र रामस्य वात्सल्यं प्रकटीभवति — सः न स्वस्य अभिषेकं स्मरति, अपि तु पितुः क्लेशम् एव चिन्तयति। ततः दीनः इव शोकार्तः विषण्णवदनद्युतिः सः कैकेयीम् अभिवाद्य एव वचनम् अब्रवीत्। ‘अभिवाद्य एव’ इति पदेन कविः सूचयति यत् प्रश्नात् पूर्वम् अपि रामः विनयं न त्यजति; यां सः प्रष्टुम् उद्यतः, तस्याः एव पादौ पूर्वं वन्दते। एषा एव मर्यादा अस्य सर्गस्य अन्ते तस्य अविचलितस्य स्थैर्यस्य मूलं भविष्यति। ‘चतुरः’ इति विशेषणम् अपि सार्थकम् — रामः अनुमानेन एव जानाति यत् किञ्चित् असामान्यं घटितम्, तथापि सः न आक्षिपति, अपि तु प्रश्नेन एव सत्यम् अन्विष्यति।
Devoted to his father's good and quick to understand, Rāma thought: "Why does the king not greet me today? On other days, even when he is angry, my father softens at the sight of me. What distress comes over him now as he looks at me?" His tenderness shows here: he does not think of his own consecration but only of his father's pain. He saw that something unusual had happened, yet he did not accuse anyone but sought the truth by asking. Then, as if wretched himself and stricken with grief, the light gone from his face, he saluted Kaikeyī and spoke to her — even before questioning her he did not abandon courtesy, bowing first at the feet of the very one he meant to ask, and this propriety will be the root of his unshaken steadiness at the end of the sarga.
११कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय॥
१२अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः।
विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते॥
१३शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्॥
सः अपृच्छत् — ‘कच्चित् मया अज्ञानात् किञ्चित् न अपराद्धम्, येन मे पिता कुपितः? तत् मम आचक्ष्व, त्वम् एव च एनं प्रसादय। अयं सदा मां प्रति वत्सलः आसीत्; अद्य तु अप्रसन्नमनाः, विषण्णवदनः दीनः च सन् मां प्रति न भाषते। कच्चित् एनं शारीरः मानसः वा कश्चित् संतापः अभितापः वा न बाधते? सुखं हि सदा दुर्लभम्।’ अत्र रामः प्रथमं स्वस्य एव दोषम् आशङ्कते, न तु अन्यस्य — एषा एव सज्जनानां रीतिः। ‘त्वम् एव एनं प्रसादय’ इति वचनेन च सः कैकेय्याः प्रभावं राज्ञि जानाति, तां च मध्यस्थां मत्वा प्रार्थयते; एतत् एव तस्य विश्वासस्य परिमाणम्, यत् अनन्तरम् एव भग्नं भविष्यति। ‘दुर्लभं हि सदा सुखम्’ इति च रामस्य सामान्यवचनं समग्रस्य काण्डस्य सूत्रम् इव भाति — यत् सुखम् अद्य पूर्णम् इव आसीत्, तत् एव मुहूर्तात् परं नङ्क्ष्यति।
He asked: "Have I unknowingly done something wrong that has made my father angry with me? Tell me, and please win him over yourself. He has always been affectionate to me; why is he so out of sorts now, looking dejected and wretched and not speaking to me? Is some pain of body or of mind troubling him, some fever or torment? For happiness is always hard to keep." Rāma suspects his own fault first, not another's, which is the way of the good. By asking Kaikeyī to win the king over, he shows he knows her influence on the king and trusts her as a go-between — a measure of his trust that will be shattered in a moment. And his saying that happiness is hard to keep reads like the thread of the whole kāṇḍa: the happiness that seemed complete today will vanish within the hour.
१४कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातृणां वा ममाशुभम्॥
१५अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे॥
१६यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।
कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते॥
पुनः सः पृच्छति — ‘कच्चित् प्रियदर्शने कुमारे भरते, महासत्त्वे शत्रुघ्ने, मातृषु वा मम किञ्चित् अशुभं न जातम्? महाराजम् अतोषयन् पितुः वचः वा अकुर्वन् अहं नृपे कुपिते सति मुहूर्तम् अपि जीवितुं न इच्छेयम्। यतः मूलात् नरः इह आत्मनः प्रादुर्भावं पश्येत्, तस्मिन् प्रत्यक्षे दैवते सति कथं न वर्तेत?’ इति। एतेषु त्रिषु श्लोकेषु रामस्य धर्मदृष्टिः सम्पूर्णतया निबद्धा — भरतशत्रुघ्नयोः मातॄणां च क्षेमं स्वात् पूर्वं चिन्तयति, पितुः कोपे जीवितम् एव न इच्छति, पितरं च प्रत्यक्षं दैवतं मन्यते। यः एवं वदति, सः वनवासाज्ञां श्रुत्वा अपि न विचलिष्यति — कविः रामस्य उत्तरं तस्य एव पूर्ववचनैः पूर्वम् एव सिद्धं करोति। एषा एव वाल्मीकेः रचनारीतिः — पात्रस्य निर्णयः न आकस्मिकः, अपि तु तस्य एव पूर्वोक्तैः वचनैः अनिवार्यः कृतः।
He asked again: "Has some misfortune befallen handsome young Bharata, or mighty Śatrughna, or my mothers? If I had failed to please the great king or disobeyed my father's word, I would not wish to live for a moment while the king was angry. When a man sees before him the very source of his own being, how should he not serve that visible god?" These three verses contain Rāma's whole view of dharma: he thinks of the welfare of Bharata, Śatrughna and his mothers before his own, does not wish to live under his father's displeasure, and regards his father as a god in visible form. One who speaks like this will not waver even on hearing the order of exile; the poet makes Rāma's answer certain beforehand through his own earlier words, so that a character's decision is never sudden but made inevitable by what he has already said.
१७कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम।
उक्तो भवत्या रोषेण येनास्य लुलितं मनः॥
१८एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे॥
१९एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः॥
२०न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किंचन।
किंचिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नानुभाषते॥
‘कच्चित् त्वया अभिमानात् रोषेण वा मम पितुः किञ्चित् परुषम् उक्तम्, येन अस्य मनः लुलितम्? हे देवि, तत्त्वेन परिपृच्छतः मम एतत् आचक्ष्व — किंनिमित्तम् अयम् अपूर्वः विकारः मनुजाधिपे जातः?’ इति। एवं महात्मना राघवेण उक्ता सुनिर्लज्जा कैकेयी धृष्टम् आत्महितं वचः उवाच — ‘हे राम, राजा न कुपितः, न च अस्य किञ्चित् व्यसनम् अस्ति; किञ्चित् तु अस्य मनोगतम् अस्ति, यत् त्वद्भयात् सः न अनुभाषते’ इति। ‘सुनिर्लज्जा’ ‘धृष्टम्’ ‘आत्महितम्’ इति त्रिभिः पदैः कविः स्पष्टं निर्णयं ददाति — एतत् वचनं न धर्म्यम्, न च राज्ञः हितम्, अपि तु वक्त्र्याः एव स्वार्थसाधकम्। ‘त्वद्भयात्’ इति पदम् अपि मार्मिकम् — पिता पुत्रात् बिभेति इति एव विपर्ययस्य पराकाष्ठा; वस्तुतः तु राजा पुत्रात् न बिभेति, अपि तु स्वस्य एव वचनात् लज्जते। कैकेयी तु तत् भयम् इति व्यपदिशन्ती राज्ञः दौर्बल्यम् एव आत्मनः आयुधं करोति।
"Or have you, out of pride or anger, said something harsh to my father that has shaken his mind? Tell me this, my lady; I ask you for the truth. What has caused this change in the lord of men, which was never seen before?" So addressed by the great-souled Rāghava, Kaikeyī, utterly shameless, spoke bold words that served only herself — with those three words the poet gives his verdict that her speech was neither righteous nor for the king's good. "The king is not angry, Rāma, and no misfortune has befallen him. There is something on his mind, but out of fear of you he will not say it." That a father should fear his son is the height of inversion; in truth the king did not fear his son but was ashamed of his own promise, and by calling it fear Kaikeyī turns the king's weakness into her own weapon.
२१प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते।
तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम॥
२२एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।
स पश्चात्तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा॥
२३अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशाम्पतिः।
स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति॥
२४धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।
तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा॥
सा वदति — ‘त्वं प्रियः असि; त्वां प्रति अप्रियं वक्तुम् अस्य वाणी न प्रवर्तते। किन्तु यत् अनेन मम अग्रे आश्रुतम्, तत् त्वया अवश्यं कार्यम्। एषः पुरा मां सम्पूज्य वरं दत्त्वा पश्चात् अन्यः प्राकृतः जनः इव तप्यते। अतिसृज्य ‘ददानि’ इति उक्त्वा अयं विशाम्पतिः गतजले सेतुं बन्धितुम् इच्छति — तत् निरर्थम्। हे राम, धर्ममूलम् इदं सत्यम्, सतां च विदितम्; तत् सत्यं राजा त्वत्कृते कुपितः सन् अपि न त्यजेत्’ इति। ‘गतजले सेतुबन्धनम्’ इति दृष्टान्तः अत्यन्तं तीक्ष्णः — वरः दत्तः, अवसरः अतीतः; अधुना पश्चात्तापेन किमपि न सिध्यति। कैकेयी धर्मशास्त्रस्य एव वचनैः रामं बध्नाति, येन सः प्रतिवक्तुं न शक्नुयात्; एषा एव तस्याः वाक्कौशलस्य क्रूरता। सा न स्वयं याचते, अपि तु राज्ञः सत्यरक्षणम् एव रामस्य कर्तव्यत्वेन स्थापयति; एवं याचिका न्यायाधिका इव भासते।
"You are dear to him, and his voice cannot bring itself to say anything unwelcome to you. But what he promised in my presence you must certainly carry out. Long ago he honoured me and granted me a boon, and now he regrets it like any common man. Having granted it and said 'I give it', the lord of the people now wants to build a dam after the water has gone — and that is useless. Truth is the root of dharma, Rāma, as good men know. The king must not abandon that truth, however angry he may be on your account." The image of the dam after the water has gone is sharp: the boon has been given, the moment has passed, and regret can achieve nothing now. Kaikeyī binds Rāma with the very words of dharma, so that he cannot answer back — the cruelty of her skill with words. She does not ask for herself but makes the keeping of the king's truth Rāma's duty, so that her demand appears as a claim of justice.
२५यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम्।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्॥
२६यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति॥
२७एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसंनिधौ॥
सा पुनः वदति — ‘यदि राजा यत् किञ्चित् वक्ष्यते — शुभं वा अशुभं वा — तत् त्वं करिष्यसि, ततः अहं पुनः सर्वम् आख्यास्यामि। यदि राज्ञा अभिहितं त्वयि न विपत्स्यते, ततः एव अहम् अभिधास्यामि; एषः स्वयं तु त्वयि न वक्ष्यति’ इति। कैकेय्या समुदाहृतम् एतत् वचनं श्रुत्वा व्यथितः रामः नृपसंनिधौ एव तां देवीम् उवाच। अत्र द्रष्टव्यं यत् सा प्रथमं प्रतिज्ञां गृह्णाति, ततः एव वृत्तान्तं कथयति — एषा एव तस्याः पूर्वपरिकल्पिता युक्तिः; यः प्रतिज्ञातः, सः पश्चात् निवर्तितुं न शक्नोति। ‘नृपसंनिधौ’ इति पदेन च कविः सूचयति यत् रामस्य प्रतिज्ञा पितुः साक्षात् एव कृता, अतः सा द्विगुणं बन्धनम्। ‘व्यथितः’ इति च रामस्य विशेषणम् एकम् एव — सः व्यथते, किन्तु न क्रुध्यति, न च प्रतिकर्तुं यतते।
"If you will do whatever the king says, good or bad, then I will tell you everything. If what the king has said to you is not to come to nothing, then I will speak; he himself will not say it to you." Notice that she first secures his promise and only then tells him the matter — her long-planned device, for one who has promised cannot draw back afterwards. Hearing Kaikeyī's words, Rāma was pained, and in the king's very presence he answered her; made before his father, his promise was a double bond. The only word the poet uses of him is "pained": he suffers, but he does not grow angry or try to resist.
२८अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।
अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके॥
२९भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च॥
३०तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते॥
३१तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्॥
रामः उवाच — ‘अहो, धिक्! हे देवि, माम् ईदृशं वचः वक्तुं त्वं न अर्हसि। अहं हि राज्ञः वचनात् पावके अपि पतेयम्, तीक्ष्णं विषं भक्षयेयम्, अर्णवे अपि पतेयम्। गुरुणा पित्रा नृपेण हितेन च नियुक्तः अहं किं न कुर्याम्? तत् हे देवि, राज्ञः यत् अभिकाङ्क्षितं तत् वचनं ब्रूहि; करिष्ये, प्रतिजाने च — रामः द्विः न अभिभाषते’ इति। ‘रामो द्विर्नाभिभाषते’ इति वाक्यं समग्रस्य रामायणस्य मूलमन्त्रः इव; एकवचनत्वम् एव रामस्य लक्षणम्। ततः तम् आर्जवसमायुक्तं सत्यवादिनं रामम् अनार्या कैकेयी भृशदारुणं वचनम् उवाच। ‘आर्जवसमायुक्तम्’ इति ‘अनार्या’ इति च पदयोः सन्निधानेन कविः द्वयोः स्वभावयोः विरोधम् एकस्मिन् एव श्लोके स्थापयति। ऋजुः सत्यवादी च पुरुषः, अनार्या च क्रूरवचना नारी — एतत् एव द्वन्द्वम् अयोध्याकाण्डस्य समग्रस्य कथाबीजम्।
Rāma said: "Oh, shame! You should not say such a thing to me, my lady. At the king's word I would throw myself into fire, swallow deadly poison, or leap into the sea. When I am commanded by my elder, my father, the king, who wishes me well, what would I not do? So tell me, my lady, what the king wishes. I will do it; I promise — Rāma does not speak twice." That sentence, "Rāma does not speak twice", is like the root formula of the whole Rāmāyaṇa: to keep one word is Rāma's very mark. Then to Rāma, so upright and truthful, the ignoble Kaikeyī spoke words of the utmost cruelty. By setting "upright" and "ignoble" side by side the poet places two opposite natures in one verse — a straight and truthful man and a harsh-tongued, ignoble woman — and this opposition is the seed of the whole Ayodhyā Kāṇḍa.
३२पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे॥
३३तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव॥
३४यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु॥
३५संनिदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम्।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च॥
३६भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव॥
सा अवदत् — ‘हे राघव, पुरा देवासुरे युद्धे महारणे सशल्येन तव पित्रा मया रक्षितेन मह्यं द्वौ वरौ दत्तौ। तत्र मया राजा याचितः — भरतस्य अभिषेचनं, तव च अद्य एव दण्डकारण्ये गमनम्। यदि त्वं पितरं सत्यप्रतिज्ञं कर्तुम् इच्छसि, आत्मानं च, हे नरश्रेष्ठ, तर्हि मम इदं वाक्यं शृणु। पितुः संनिदेशे तिष्ठ; यथा अनेन प्रतिश्रुतं, तथा त्वया नव पञ्च च वर्षाणि अरण्यं प्रवेष्टव्यम्। यत् एतत् अभिषेचनं राज्ञा त्वदर्थे विहितं, तेन सर्वेण एव इह भरतः अभिषिच्येत’ इति। एवं द्वाभ्यां वराभ्यां सा एकेन एव प्रहारेण रामस्य राज्यं हरति, वनवासं च ददाति। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति च विचित्रा गणनारीतिः — न ‘चतुर्दश’ इति, अपि तु विभज्य; एतेन कविः तस्याः क्रूरां स्पष्टताम् एव सूचयति; सप्तत्रिंशे श्लोके च पुनः ‘सप्त सप्त च’ इति। सा हि गणनां द्विः त्रिः वा आवर्तयन्ती वनवासस्य दैर्घ्यम् एव रामस्य मनसि दृढीकर्तुम् इच्छति।
She said: "Long ago, Rāghava, in the great war of the gods and demons, your father, pierced by darts, was saved by me and gave me two boons. With them I have asked the king for Bharata's consecration and for your departure to the Daṇḍaka forest this very day. If you wish to keep your father true to his promise, and yourself true as well, best of men, then listen to me. Obey your father's command: as he has promised, you must go into the forest for nine years and five. And let Bharata be consecrated here with all the things the king has prepared for your consecration, Rāghava." So with two boons and a single blow she takes the kingdom from Rāma and gives him exile. She does not say "fourteen" but divides the number, "nine and five", and soon again "twice seven"; repeating the count this way, she means to fix the length of the exile firmly in Rāma's mind, which shows her cruel plainness.
३७सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।
अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव॥
३८भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम्।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलाम्॥
३९एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।
शोकैः संक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्॥
४०एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्॥
४१इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम्।
प्रविव्यथे चापि महानुभावो राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः॥
‘सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यम् आश्रितः इमम् अभिषेकं त्यक्त्वा जटाचीरधरः भव। नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसंकुलां कोसलपतेः इमां वसुधां भरतः प्रशास्तु। एतेन एव कारुण्येन समाप्लुतः अयं नरेन्द्रः शोकैः संक्लिष्टवदनः सन् त्वां निरीक्षितुम् अपि न शक्नोति। हे रघुनन्दन, नरेन्द्रस्य एतत् वचनं कुरु; महता सत्येन च राम नरेश्वरं तारयस्व’ इति। एवं तस्यां परुषं वदन्त्याम् अपि रामः शोकं न प्रविवेश; महानुभावः राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः सन् प्रविव्यथे। अनेन विरोधेन सर्गः समाप्यते — या वाक् पुत्रं न व्यथयति, सा एव पितरं मूर्च्छयति। एकोनविंशे सर्गे रामस्य प्रत्युत्तरं श्रोष्यामः; समीक्षितसंस्करणे तु अयं वुल्गेटसर्गः एकोनविंशेन सह एकीभूय २.०१६ इति एकः एव सर्गः वर्तते। ‘तारयस्व नरेश्वरम्’ इति कैकेय्याः अन्तिमं पदं विशेषतः स्मरणीयम् — पुत्रः पितरं तारयतु इति सा वदति, किन्तु यः तारयितव्यः, सः एव तस्याः एव वचनेन मज्जितः।
"For twice seven years you are to live in the Daṇḍaka forest; give up this consecration and go with matted hair and bark garments. Let Bharata rule this land of the lord of Kosala, strewn with every kind of jewel and thronged with horses and chariots. It is for this that the king is overwhelmed with pity and, his face drawn with grief, cannot bring himself to look at you. Carry out the king's word, Rāghava, and by your great truthfulness save the lord of men." Her last words, "save the king", are especially to be remembered: she tells the son to save the father, yet the one to be saved is being drowned by her own words. Though she spoke so harshly, Rāma did not give way to grief; but the noble king was stricken, burning at the thought of losing his son. The sarga ends on this contrast: the words that do not shake the son send the father into anguish. In the next sarga we shall hear Rāma's reply.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।