अयोध्याकाण्डम् — एकोनविंशः सर्गः
कैकेय्या सह रामस्य संवादः, वनगमनस्य स्वीकारः, दशरथस्य मूर्च्छा, मातुः कौसल्यायाः समीपं गमनम्
अस्मिन् सर्गे रामः कैकेय्याः वरद्वयं निर्विकारः स्वीकरोति। ‘एवमस्तु’ इति उक्त्वा सः जटाचीरधरः सन् राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयितुं वनं गन्तुं प्रतिजानीते; केवलम् एकं पृच्छति — किमर्थं पिता यथापूर्वं मां न अभिनन्दति। कैकेयीं च आश्वासयति — मन्युः न कार्यः। राज्यं भरताय दातुं तस्य न कापि आपत्तिः; प्रत्युत अप्रचोदितः अपि स्वयं दद्याम् इति वदति। दूताः भरतम् आनयितुं गच्छन्तु, अहं तु सत्वरः दण्डकारण्यं गच्छामि इति उक्त्वा सः त्वरां दर्शयति। कैकेयी हृष्टा सती त्वरयति, निष्ठुरं च वदति — यावत् त्वं न गतः, तावत् ते पिता न स्नास्यते न भोक्ष्यते। तत् श्रुत्वा दशरथः मूर्च्छितः पर्यङ्के पतति। रामः तं उत्थाप्य वदति — अहम् अर्थपरः न, ऋषिभिः तुल्यं धर्मम् आस्थितः; पितरि शुश्रूषातः महत्तरः धर्मः नास्ति। अनन्तरं सः पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य निष्क्रामति। लक्ष्मणः परमक्रुद्धः बाष्पपूर्णाक्षः पृष्ठतः अनुगच्छति। राज्यनाशः रामस्य लक्ष्मीं न अपकर्षति; छत्रचामरादीनि प्रतिषिध्य, दुःखं मनसि निगृह्य, प्रसन्नमुखः सः मातुः वेश्म प्रविशति — अप्रियं समाचारं कथयितुम्।
१तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्॥
२एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः।
जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्॥
पूर्वसर्गे कैकेयी वरद्वयं निवेद्य रामं चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्ये वस्तुम् आदिशत्। तत् अप्रियं मरणोपमं वचनं श्रुत्वा अपि अमित्रघ्नः रामः न व्यथते, न च तस्य मुखं विवर्णं भवति। सः कैकेयीम् एवम् अब्रवीत् — ‘एवम् अस्तु; अहम् इतः वनं वस्तुं गमिष्यामि; जटाचीरधरः सन् राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयिष्यामि।’ सर्गस्य मूलस्वरः प्रथमवाक्ये एव प्रकाशते — न विलम्बः, न प्रतिवादः, न शोकप्रदर्शनम्। वचनस्य यावती कठोरता, प्रतिवचनस्य तावती एव शान्तिः।
In the last sarga Kaikeyī had revealed the two boons and ordered Rāma to live for fourteen years in the Daṇḍaka forest. Hearing those unwelcome words, as deadly as death itself, Rāma, slayer of his foes, was not shaken, nor did his face change colour. He said to Kaikeyī: "So be it. I shall leave here to live in the forest, wearing matted hair and bark, and keep the king's promise." The keynote of the sarga sounds in this first sentence: no delay, no protest, no display of grief. As harsh as the command was, so calm was the reply.
३इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिंदमः॥
४मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः।
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः॥
५हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।
नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्॥
एकम् एव रामः ज्ञातुम् इच्छति — ‘किमर्थं दुर्धर्षः अरिंदमः महीपतिः मां यथापूर्वं न अभिनन्दति?’ पूर्वं हि पिता तं दृष्ट्वा प्रसीदति स्म; अद्य तु मौनम् एव। तत्रैव सः कैकेयीम् आश्वासयति — ‘देवि, त्वया मन्युः न कार्यः; तव अग्रतः एव ब्रवीमि — चीरजटाधरः सन् वनं यास्यामि, त्वं सुप्रीता भव।’ अनन्तरं हेतुम् उपन्यस्यति — हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च नियुज्यमानः विस्रब्धः अहं किं नाम प्रियं न कुर्याम्। पितुः आज्ञा तस्य विचारविषयः एव न। ‘मन्युः न कार्यः’ इति पदेन सः विमातुः शङ्काम् अपि अपनयति — न अहं कुपितः, न च त्वां दोषयामि। गुरुः, पिता, हितैषी, कृतज्ञः, नृपः च — एतैः पञ्चभिः विशेषणैः सः पितुः आज्ञायाः अनतिक्रमणीयत्वं स्थापयति।
Only one thing did Rāma want to know: "Why does the lord of the earth, unconquerable, the tamer of his foes, not greet me as he used to?" Before, his father had always softened at the sight of him; today there was only silence. At once he reassured Kaikeyī: "Do not be angry, my lady; I say it here before you — I shall go to the forest in bark and matted hair. Be well pleased." With "do not be angry" he removes even his stepmother's misgiving: he is not angry, and he does not blame her. Then he gave his reason: "When I am charged by one who wishes me well, my elder, my father, a grateful king, what welcome thing would I not do for him without a second thought?" His father's command was not even a matter for deliberation, and with these five titles — benefactor, elder, father, grateful man, king — he establishes that it cannot be disobeyed.
६अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्॥
७अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः॥
८किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्॥
रामस्य हृदये एकम् एव अलीकं दहति — ‘स्वयं राजा मां भरतस्य अभिषेचनं न आह।’ न राज्यनाशः, न वनवासः, अपि तु पितुः मौनम् एव तस्य दुःखम्। ततः सः वदति — ‘अहं तु सीतां राज्यं प्राणान् इष्टान् धनानि च हृष्टः सन् भ्रात्रे भरताय अप्रचोदितः अपि स्वयम् एव दद्याम्। किं पुनः मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः, तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् न दद्याम्?’ त्यागः तस्य न कष्टसाध्यः, अपि तु स्वभावसिद्धः। ‘अलीकं मानसम्’ इति पदद्वयेन कविः सूचयति यत् रामस्य दुःखं न बाह्यम्, अपि तु आन्तरम् एव; तत् च राज्यविषयकं न, अपि तु सम्बन्धविषयकम्। यदि पिता स्वयम् आदिशेत्, तर्हि सर्वं सुखेन दत्तं स्यात्।
Only one thing hurt in Rāma's heart: "The king did not tell me himself of Bharata's consecration." Not the loss of the kingdom, not the exile, but his father's silence was his sorrow — an inner pain, concerned not with the kingdom but with the bond between them. "For I would gladly give Sītā, the kingdom, my own dear life and all my wealth to my brother Bharata of my own accord, without being asked. How much more when the lord of men, my own father, bids me, when it is done to please you and to keep his promise?" Renunciation cost him no effort; it was his nature. Had his father only told him himself, he would have given it all happily.
९तथाश्वासय हीमन्तं किं त्विदं यन्महीपतिः।
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति॥
१०गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः।
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्॥
११दण्डकारण्यमेषोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः।
अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश॥
ततः रामः कैकेयीं कार्ये नियोजयति — ‘त्वम् एनं लज्जालुं राजानम् आश्वासय। किम् इदं यत् महीपतिः वसुधासक्तनयनः सन् मन्दं मन्दम् अश्रूणि मुञ्चति?’ अनन्तरं राज्यव्यवस्थाम् अपि स्वयम् एव सूचयति — ‘नृपशासनात् अद्य एव शीघ्रजवैः हयैः दूताः भरतम् आनयितुं मातुलकुलं गच्छन्तु।’ आत्मनः विषये तु न कापि शर्तः, न च प्रतीक्षा — ‘अहम् एषः सत्वरः दण्डकारण्यं गच्छामि एव; पितुः वाक्यम् अविचार्य तत्र चतुर्दश समाः वत्स्यामि।’ ‘गच्छामि एव’ इति निश्चयवाचकेन पदेन गमनं सिद्धवत् कृतम्। राज्ञः विषये तु सः चिन्तयति एव — पितुः शोकः तस्य कृते वनवासात् अपि गुरुतरः।
Then Rāma gave Kaikeyī a task: "Comfort the king, who is so ashamed. What is this — why does the lord of the earth let his tears fall slowly, his eyes fixed on the ground?" His father's grief weighed on him more heavily than the exile itself. He also arranged the affairs of the kingdom himself: "Let messengers go this very day on swift horses, by the king's order, to bring Bharata from his uncle's house." For himself he set no conditions and asked no delay: "As for me, I am going at once to the Daṇḍaka forest, without questioning my father's word, to live there fourteen years." In "I am going" the departure is already as good as done.
१२सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।
प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम्॥
१३एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः।
भरतं मातुलकुलादिहावर्तयितुं नराः॥
१४तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्।
राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि॥
रामस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा कैकेयी हृष्टा भवति; प्रस्थानं श्रद्दधाना सा राघवं त्वरयति। ‘एवं भवतु — शीघ्रजवैः हयैः नराः दूताः भरतम् इह मातुलकुलात् आवर्तयितुं यास्यन्ति’ इति उक्त्वा सा अन्यत् अपि योजयति — ‘उत्सुकस्य तव विलम्बनं न क्षमं मन्ये; राम, तस्मात् इतः शीघ्रम् एव वनं गन्तुम् अर्हसि।’ यः पुत्रः स्वयम् एव गमनम् अङ्गीकृतवान्, तम् अपि सा त्वरयति — मातुः मुखेन निष्कासनम् एव एवं त्वरारूपेण प्रकटीभवति। कैकेय्याः हर्षे तु तत् एव दृश्यते यत् सा रामस्य वचनं श्रद्दधाति — यत् रामः वदति, तत् अवश्यं करिष्यति इति तस्याः अपि विश्वासः। दूतगमनं च सा स्वयम् एव अनुमोदयति।
Hearing Rāma's words, Kaikeyī was delighted, and believing that he would indeed set out, she hurried him on. "So be it. Men will go as messengers on swift horses to bring Bharata back here from his uncle's house. But since you are so eager, I think it wrong for you to delay; you should leave here for the forest at once, Rāma." Even the son who had accepted the departure of his own accord she urges to hurry — the driving out spoken from a mother's mouth in the form of haste. Her delight also shows that she trusted his word: even she believed that what Rāma said he would certainly do. And she herself approved the sending of the messengers.
१५व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।
नैतत्किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्॥
१६यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम्।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा॥
१७धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।
मूर्च्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते॥
अनन्तरं कैकेयी कठोरतरम् आह — ‘नृपः व्रीडान्वितः सन् स्वयं त्वां न अभिभाषते; नरश्रेष्ठ, एतत् किंचित् अपि न, एषः मन्युः अपनीयताम्। यावत् त्वम् अस्मात् पुरात् अतित्वरं वनं न यातः, तावत् ते पिता न स्नास्यते न वा भोक्ष्यते।’ पितुः उपवासः एव पुत्रस्य त्वरायै साधनं क्रियते। एतत् श्रुत्वा शोकपरिप्लुतः राजा ‘धिक् कष्टम्’ इति निःश्वस्य मूर्च्छितः सन् तस्मिन् हेमभूषिते पर्यङ्के न्यपतत्। ‘न स्नास्यते न भोक्ष्यते’ इति वाक्यम् एव सर्गस्य क्रूरतमं स्थानम् — पितुः प्राणसङ्कटं दर्शयित्वा पुत्रं निष्कासयति। रामः तत् अपि शान्तः शृणोति। राज्ञः मूर्च्छा च दर्शयति यत् वरदानस्य परिणामं सः स्वयम् अपि सोढुं न शक्नोति।
Then Kaikeyī said something harsher still: "That the king is ashamed and does not speak to you himself is nothing at all, best of men; put that resentment aside. Until you leave this city in great haste for the forest, your father will neither bathe nor eat." She uses the father's fasting as a spur to the son's haste; this is the cruellest moment of the sarga, driving out the son by holding up the father's danger. Rāma heard even this calmly. But the king, overwhelmed by grief, sighed, "Alas, how cruel!" and fell fainting on his gold-adorned couch — he himself could not bear the consequence of the boon he had granted.
१८रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।
कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः॥
१९तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्॥
२०नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।
विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम्॥
रामः तु कैकेय्या अभिप्रचोदितः सन् प्रथमं पितरम् उत्थापयति, ततः कशया हतः वाजी इव वनं गन्तुं कृतत्वरः भवति। अनार्यायाः तत् दारुणोदयम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा अपि गतव्यथः सन् सः कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘देवि, अहम् अर्थपरः सन् लोकम् आवस्तुं न उत्सहे। मां तु ऋषिभिः तुल्यं विमलं धर्मम् आस्थितं विद्धि।’ अत्र रामस्य स्थितिः स्पष्टा — राज्यं तस्य न प्रयोजनम्, धर्मः एव प्रयोजनम्; अतः राज्यहानिः तं न स्पृशति। ‘कशया हतः वाजी’ इति उपमया कविः दर्शयति — गतिः शीघ्रा, किन्तु प्रेरणा बाह्या, न अन्तरङ्गा इच्छा। तथापि रामस्य मुखे व्यथा न दृश्यते।
Rāma raised his father up and then, driven on by Kaikeyī like a horse struck with a whip, made haste to leave for the forest; the image shows a swift pace, but one urged from outside, not by his own desire. Hearing the unkind words of that ignoble woman, so cruel in their outcome, Rāma, free of distress, said to Kaikeyī: "My lady, I am no seeker after wealth, to wish to live in the world on such terms. Know that I am like the sages, devoted to stainless dharma." His position is clear: the kingdom was never his aim, dharma was, and so the loss of the kingdom does not touch him; no pain showed on his face.
२१यत्तत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्॥
२२न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम्।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया॥
२३अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश॥
‘तत्रभवतः पितुः यत् किंचित् प्रियं मया कर्तुं शक्यम्, तत् प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा कृतम् एव’ इति रामः प्रतिजानीते। हेतुम् अपि वदति — ‘पितरि शुश्रूषा, तस्य वा वचनक्रिया — एतस्मात् महत्तरं धर्मचरणं किंचित् अपि नास्ति।’ ततः स्वयम् एव निर्णयम् आह — ‘तत्रभवता स्वयम् अनुक्तः अपि अहं भवत्याः वचनात् एव विजने वने इह चतुर्दश वर्षाणि वत्स्यामि।’ पितुः मौनम् अपि तस्य कृते आज्ञैव — शुश्रूषा एव तस्य परमः धर्मः। ‘प्राणान् अपि परित्यज्य’ इति पदेन सीमा दर्शिता — यत्र प्राणाः अपि न बाधकाः, तत्र राज्यं किम्? ‘विजने वने’ इति पदेन च वासस्य कठोरता स्वयम् एव अङ्गीकृता।
"Whatever I can do to please my revered father is as good as done, entirely, even if it costs me my life," Rāma declared. Where even life is no obstacle, what is a kingdom? And he gave the reason: "There is no higher practice of dharma than this — to serve one's father and to do what he says." Then he stated his own decision: "Even though my revered father has not told me himself, at your word alone I will live here in the lonely forest for fourteen years." For him even his father's silence was a command, since service was his highest dharma; and in "the lonely forest" he accepts of his own will the hardness of the life before him.
२४न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणान्।
यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती॥
२५यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्॥
२६भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः॥
एकम् एव मृदु उपालम्भवचनं रामः कैकेय्यै वदति — ‘कैकेयि, त्वं मयि नूनं किंचित् अपि गुणं न आशंससे; यतः मम ईश्वरतरा सती त्वं मां न उक्त्वा राजानम् एव अवोचः।’ ततः गमनक्रमं निवेदयति — ‘यावत् मातरम् आपृच्छे सीतां च अनुनयामि, ततः अद्य एव दण्डकानां महत् वनं गमिष्यामि।’ अन्ते कैकेयीं कर्तव्ये नियुनक्ति — ‘भरतः राज्यं पालयेत्, यथा च पितुः शुश्रूषेत् तथा त्वया कर्तव्यम्; सः एव सनातनः धर्मः।’ ‘मामेव उक्त्वा’ इति एव तस्य अपेक्षा आसीत् — वरयाचनं न दोषः, किन्तु पुत्रं विश्वासे अकृत्वा राजानम् एव पीडयितुं प्रवृत्तिः दोषः। मातरं सीतां च आपृच्छ्य गन्तुम् इति तु कुलधर्मः।
Rāma spoke just one gentle reproach to Kaikeyī: "Surely, Kaikeyī, you see no virtue in me at all, since you, who have more authority over me than anyone, spoke to the king and not to me." That was all he had wished — to be told himself. Asking for the boons was not the fault; the fault was in not trusting the son and choosing instead to torment the king. Then he told her his plan: "Let me take leave of my mother and win Sītā's consent, and then this very day I will go to the great forest of the Daṇḍakas" — to take leave of mother and wife before going was the duty of the family. Finally he charged Kaikeyī with a duty: "See to it that Bharata rules the kingdom and serves our father as he should; that is the eternal law."
२७रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता।
शोकादशक्नुवन्वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम्॥
२८वन्दित्वा चरणौ राज्ञो विसंज्ञस्य पितुस्तदा।
कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः॥
२९स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।
निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्॥
रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता शोकात् वक्तुम् अशक्नुवन् महास्वनं प्ररुरोद। महाद्युतिः रामः तु विसंज्ञस्य पितुः, अनार्यायाः कैकेय्याः च चरणौ वन्दित्वा तस्मात् स्थानात् निष्पपात। सः पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणं कृत्वा तस्मात् अन्तःपुरात् निष्क्रम्य स्वं सुहृज्जनं ददर्श। एकस्मिन् एव स्थले पितुः क्रन्दनं, विमातुः निश्चलता, पुत्रस्य च समभावेन उभयोः प्रणामः — एषा एव सर्गस्य करुणतमा रेखा। ‘निष्पपात’ इति पदेन कविः दर्शयति — रामः न पलायते, अपि तु प्रणामं कृत्वा एव निर्गच्छति। अनार्यायाः अपि प्रदक्षिणा कृता, यतः सा विमाता एव। पुत्रस्य शान्तिः पितुः शोकं द्विगुणयति — यः विलपेत्, तस्मै सान्त्वनं दीयेत; यः तु शान्तः तिष्ठति, तस्य त्यागः एव अधिकं दहति।
Hearing Rāma's words, his father, sunk deep in sorrow, could not speak for grief and wept aloud. But radiant Rāma bowed at the feet of his senseless father and of the ignoble Kaikeyī too, and went out; he did not flee, but left only after paying his respects. Circling his father and Kaikeyī reverently on his right — even the ignoble woman, since she was his stepmother — he left the inner apartments and found his friends waiting. In one place the father's weeping, the stepmother's stillness and the son's even-minded homage to both: this is the most moving line of the sarga. The son's calm doubles the father's grief, for one who weeps can be consoled, but the renunciation of one who stays calm burns all the more.
३०तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।
लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः॥
३१आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्॥
३२न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।
लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षयः॥
३३न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम्।
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया॥
बाष्पपरिपूर्णाक्षः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः तं पृष्ठतः अनुजगाम; तस्य क्रोधः मुखे प्रकटः, रामस्य तु न किंचित्। रामः आभिषेचनिकं भाण्डं प्रदक्षिणं कृत्वा, तत्र दृष्टिम् अविचालयन्, सापेक्षः सन् शनैः जगाम। राज्यनाशः तस्य महतीं लक्ष्मीं न अपकर्षति — यथा लोककान्तस्य शीतरश्मेः कान्तत्वात् क्षयः न भवति। वनं गन्तुकामस्य वसुंधरां च त्यजतः तस्य चित्तविक्रिया न लक्ष्यते, सर्वलोकातिगस्य इव। लाभः वा हानिः वा तस्य मुखं न स्पृशति; एतत् एव तस्य महत्त्वम्। ‘सापेक्षः शनैः जगाम’ इति पदाभ्यां सूच्यते — अभिषेकसामग्र्यां न आसक्तिः, अपि तु तस्याः प्रति आदरः एव अवशिष्टः। चन्द्रस्य उपमा द्विः प्रयुक्ता — पूर्वं क्षयः, अनन्तरं कान्तत्वम्; तेन कविः कथयति यत् बाह्या हानिः सहजां शोभां न ग्रसति। लक्ष्मणस्य नेत्रे बाष्पः, रामस्य नेत्रे तु सापेक्षा दृष्टिः एव — भ्रातृद्वयस्य स्वभावभेदः अत्र स्पष्टः।
Lakṣmaṇa, the joy of Sumitrā, followed close behind him, his eyes full of tears and his anger at its height; his anger showed on his face, Rāma's showed nothing. Rāma walked respectfully round the vessels prepared for the consecration and went on slowly, still looking at them, not turning his eyes away — not clinging to them, but keeping his reverence for them. The loss of the kingdom did not dim his great splendour, just as the waning of the cool-rayed moon, beloved of the world, does not take away its loveliness: outward loss does not consume innate beauty. As he set out for the forest and gave up the earth, no change could be seen in his mind, as in one who has passed beyond all worlds; gain or loss did not touch his face, and this was his greatness. Lakṣmaṇa had tears in his eyes, Rāma only a respectful gaze — the difference in the brothers' natures is plain here.
३४प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलंकृते।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्॥
३५धारयन्मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।
प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्॥
३६सर्वोऽप्यभिजनः श्रीमाञ्छ्रीमतः सत्यवादिनः।
नालक्षयत रामस्य कंचिदाकारमानने॥
ततः रामः शुभं छत्रं स्वलंकृते व्यजने च प्रतिषिध्य, स्वजनं रथं पौरान् अन्यान् च जनान् विसर्जयित्वा, मनसा दुःखं धारयन्, इन्द्रियाणि च निगृह्य, मातुः अप्रियं समाचारं शंसितुम् आत्मवान् सन् वेश्म प्राविशत्। युवराजचिह्नानि स्वयम् एव त्यक्तानि, न तु हृतानि। तस्य श्रीमतः सत्यवादिनः रामस्य सर्वः अपि अभिजनः आनने कंचित् आकारं न अलक्षयत। दुःखं हृदये एव निरुद्धम्, मुखं तु पूर्ववत् प्रसन्नम् — एषा धीरस्य लक्षणा। ‘अप्रियशंसिवान्’ इति एकेन पदेन कविः तस्य मनोदशां सूचयति — यः माता श्रुत्वा मूर्च्छेत्, तस्यै तत् एव वक्तव्यम्। तत्र गमनम् एव सर्गस्य अन्तिमः पादः।
Then Rāma refused the beautiful parasol and the two richly adorned fans — laying aside the insignia of the heir-apparent himself, not having them taken from him — and sent away his kinsmen, his chariot, the townsmen and the others. Holding his grief within his mind and restraining his senses, that self-possessed man went into the house to tell his mother the unwelcome news — he had to tell her the very thing that might make her faint. No one in the whole household of that glorious, truthful man could see any change in Rāma's face; his grief was held in his heart while his face stayed as serene as before, the mark of a steadfast man.
३७उचितं च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मवान्।
शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्॥
३८वाचा मधुरया रामः सर्वं सम्मानयञ्जनम्।
मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविवेश महायशाः॥
३९तं गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।
सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्॥
४०प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदा युतं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया॥
उचितं हर्षं सः महाबाहुः आत्मवान् न जहौ — यथा शारदः समुदीर्णांशुः चन्द्रः स्वं सहजं तेजः न त्यजति, तथा। मधुरया वाचा सर्वं जनं सम्मानयन् धर्मात्मा महायशाः रामः मातुः समीपं प्राविशत्। गुणैः तस्य समतां प्राप्तः विपुलविक्रमः भ्राता सौमित्रिः आत्मगतं दुःखं धारयन् एव तम् अनुववार। अतिभृशं मुदा युतं वेश्म प्रविश्य, आगतां तां अर्थविपत्तिं समीक्ष्य अपि रामः अत्र विक्रियां न जगाम — सुहृज्जनस्य आत्मविपत्तिशङ्कया, यतः तेषां प्राणाः तस्य मुखम् एव अवलम्बन्ते। ‘मुदा युतं वेश्म’ इति च ‘अर्थविपत्तिः’ इति च द्वौ विरुद्धौ भावौ एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धौ — गृहे तु उत्सवः, आगन्तुः तु विनाशवार्ता। एतत् एव सर्गस्य अन्तिमं चित्रम्, यत् आगामिसर्गस्य विलापाय भूमिं रचयति। लक्ष्मणः अपि तत्रैव अनुगच्छति, किन्तु स्वं दुःखं मनसि एव धारयति।
The great-armed, self-possessed Rāma did not give up his accustomed cheerfulness, just as the autumn moon with its rising beams does not give up its natural light. Honouring everyone with gentle words, the righteous and far-famed Rāma went in to his mother. His brother, the son of Sumitrā, of great valour, who had come to equal him in virtue, followed behind him, holding his own grief within. Entering the house, which was full of joy, and seeing the ruin that had come upon his fortunes, Rāma showed no change even there, for fear that his friends might come to harm, since their very lives hung on his face. The joyful house and the news of ruin are two opposite feelings bound in one verse — a festival within, and the bearer of disaster at the door. This is the last picture of the sarga, and it prepares the ground for the lament of the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।