अयोध्याकाण्डम् — विंशः सर्गः
अन्तःपुरे आर्तनादः, रामस्य मातृसमीपगमनम्, वनवासनिवेदनम्, कौसल्यायाः मूर्च्छा दीर्घविलापश्च
अस्मिन् सर्गे कौसल्यायाः महान् विलापः वर्ण्यते। रामे कृताञ्जलौ अन्तःपुरात् निष्क्रामति सति राज्ञः अन्याः महिष्यः आर्तनादं कुर्वन्ति — ‘यः अस्माकं गतिः शरणं च आसीत्, सः अद्य प्रवत्स्यति’ इति। तासां क्रन्दनं श्रुत्वा पुत्रशोकाभिसंतप्तः दशरथः लज्जया आसने निलीयते। रामः तु भ्रात्रा सह मातुः अन्तःपुरं गच्छति; कक्ष्यात्रयम् अतिक्रम्य सः विष्णुपूजायां निरतां, व्रतेन कृशां, क्षौमवसनां मातरं पश्यति। तत्र अभिषेकार्थं सज्जितां देवकार्यसामग्रीम् अपि सः पश्यति। चिरात् आगतं पुत्रं दृष्ट्वा हृष्टा कौसल्या तम् आलिङ्ग्य आयुःकीर्तिधर्मान् आशास्ते — ‘अद्य एव सः धर्मात्मा त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति’ इति। रामः तु आसनम् आलभ्य एव निवेदयति — महत् भयम् उपस्थितम्; भरताय यौवराज्यं दत्तम्, मह्यं तु चतुर्दशवर्षाणां वनवासः। एतत् श्रुत्वा परशुच्छिन्ना सालयष्टिः इव सा भूमौ पतति। रामेण उत्थापिता सा दीर्घं विलपति — अपुत्रत्वस्य शोकः एकः एव, पुत्रवियोगस्य तु अनन्तः; सपत्नीनां तिरस्कारः, कैकेय्याः परिवारात् अपि न्यूना स्थितिः, सप्तदशवर्षाणां वृथा प्रतीक्षा, व्रतदानतपसां वैफल्यं च सा गणयति। अन्ते ‘त्वया सह वनम् अनुव्रजिष्यामि’ इति सङ्कल्पं करोति।
१तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो महान्जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा॥
२कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च।
गतिश्च शरणं चासीत्स रामोऽद्य प्रवत्स्यति॥
३कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः॥
पूर्वसर्गे रामः कैकेय्याः अन्तःपुरात् कृताञ्जलिः निष्क्रान्तः। तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति सति अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् आर्तशब्दः जज्ञे। ताः विलपन्ति — ‘यः पित्रा अचोदितः अपि सर्वस्य अन्तःपुरस्य कृत्येषु स्वयम् एव प्रवर्तते, यः अस्माकं गतिः शरणं च आसीत्, सः रामः अद्य प्रवत्स्यति। कौसल्यायां जनन्यां सः यथा युक्तः सन् सदा वर्तते, तथा एव जन्मप्रभृति अस्मासु अपि वर्तते।’ अत्र कविः रामस्य गार्हस्थ्यगुणान् अन्यासां मातॄणां मुखेन कथयति। ‘कृताञ्जलौ’ इति पदेन सूच्यते यत् सः विमातरं प्रणम्य एव निर्गच्छति — तत्रैव अन्तःपुरस्य क्रन्दनम् आरभते। राज्ञः अन्याः पत्न्यः अपि तं पुत्रवत् एव मन्यन्ते, यतः सः तासु अपि मातृभावेन वर्तते स्म। अतः तासां शोकः न औपचारिकः, अपि तु आत्मीयः एव।
At the end of the previous sarga Rāma had left Kaikeyī's apartments with his hands folded in respect, and as that tiger among men went out, a great cry of grief went up among the women of the inner palace. "He saw to everything the whole household needed, though his father never had to ask him," they lamented; "he was our recourse and our refuge, and today that Rāma is going into exile. As he has always behaved towards Kausalyā, his own mother, so from his very birth he has behaved towards us." Through the mouths of these other mothers the poet shows Rāma's goodness at home. The folded hands tell us that he bowed to his stepmother before he left, and it is at that very moment that the weeping in the inner palace begins. The king's other wives thought of him as their own son, because he had always treated them as a son treats his mother, and so their grief was no formality but the grief of those who had lost one of their own.
४न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान्स इतोऽद्य प्रवत्स्यति॥
५अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्॥
६इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।
पतिमाचुक्रुशुश्चापि सस्वनं चापि चुक्रुशुः॥
७स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा व्यालीयतासने॥
‘यः अभिशप्तः अपि न क्रुध्यति, क्रोधनीयानि च वर्जयति, क्रुद्धान् सर्वान् प्रसादयति — सः इतः अद्य प्रवत्स्यति। अहो, अस्माकं राजा अबुद्धिः सन् जीवलोकं चरति, यः सर्वभूतानां गतिं राघवं परित्यजति।’ इति सर्वाः महिष्यः विवत्साः धेनवः इव पतिम् आक्रुशन्ति, सस्वनं च क्रोशन्ति। अन्तःपुरे तं घोरम् आर्तशब्दं श्रुत्वा पुत्रशोकाभिसंतप्तः महीपतिः लज्जया आसने व्यालीयत। यः पुत्रं त्यजति, तस्य शरणं शय्या एव अवशिष्टा। ‘विवत्साः धेनवः’ इति उपमा अतीव मार्मिकी — वत्सहीना गौः यथा आर्तं रवं करोति, तथा एव ताः। ‘अबुद्धिः’ इति पदेन ताः राजानं न शपन्ति, अपि तु तस्य विवेकनाशम् एव सूचयन्ति। ‘सर्वभूतानां गतिम्’ इति च रामस्य लोकोपकारित्वं स्थापयति — यः सर्वेषाम् आश्रयः, तस्य त्यागः सर्वेषाम् एव हानिः। ‘व्यालीयत’ इति क्रियापदेन लज्जायाः च शोकस्य च मिश्रणं सूचितम् — राजा उत्तरं न ददाति, अपि तु आसने एव निलीयते।
"He never grows angry, even when he is reviled," they went on; "he avoids whatever might give offence and wins over everyone who is angry — and today he leaves us. Alas, our king has lost his judgement while he still walks the world of the living, for he is casting off Rāghava, the refuge of all beings." So all the queens railed at their husband and wailed aloud, like cows that have lost their calves. Hearing that dreadful cry from the inner apartments, the king, burning with grief for his son, shrank down on his couch in shame; a man who gives up his son has nothing left to shelter in but his bed. The image of cows robbed of their calves is deeply moving: they cried out just as a cow cries for its lost calf. In calling the king "without judgement" the women do not curse him; they only say that his power of discernment has been destroyed. "The refuge of all beings" establishes Rāma as one who serves the whole world, so that to give up the one on whom everyone depends is a loss to everyone. And the word the poet uses for the king's shrinking down mingles shame with grief: Daśaratha gave no answer, but sank out of sight into his seat.
८रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी॥
९सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्॥
१०दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे समुपस्थिताः।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम्॥
इतः रामः भृशम् आयस्तः, निःश्वसन् कुञ्जरः इव, वशी सन् भ्रात्रा सहितः मातुः अन्तःपुरं जगाम। तत्र सः गृहद्वारि उपविष्टं वृद्धं परमपूजितं पुरुषं ददर्श, अन्यान् च बहून् तिष्ठतः। ते सर्वे रामं दृष्ट्वा एव समुपस्थिताः, जयतां श्रेष्ठं राघवं जयेन वर्धयन्ति स्म। यत् वार्ता न अद्यापि प्रसृता, तत् एतेन सूच्यते — पुरवासिनः अद्यापि अभिषेकम् एव प्रतीक्षन्ते, रामः तु वनवासं गृहीत्वा एव आगतः। ‘निःश्वसन् कुञ्जरः इव’ इति उपमया कविः दर्शयति — बाह्ये शान्तिः, अन्तरे तु महान् आयासः। ‘वशी’ इति पदम् अपि तत्रैव योजितम् — इन्द्रियाणि वशे, अतः मुखे विकारः न। जयशब्दैः वर्ध्यमानः सः तेषां हर्षं भङ्क्तुं न इच्छति, अतः मौनेन एव अग्रे गच्छति।
Rāma, meanwhile, deeply troubled and sighing like an elephant, yet in full command of himself, went with his brother to his mother's apartments. At the door of the house he saw an aged and greatly honoured man seated, and many others standing by. The moment they saw him they all came forward and hailed Rāghava, best of victors, with cries of victory. This shows that the news had not yet spread: the townspeople were still waiting for the consecration, while Rāma arrived carrying his exile with him. The image of the sighing elephant tells us that he was calm outside but in great distress within, and the word "master of himself" belongs with it: his senses were under his control, so nothing showed in his face. Hailed with cheers, he had no wish to break their joy, and so he walked on in silence.
११प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः।
ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाभिसत्कृतान्॥
१२प्रणम्य रामस्तान्वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च द्वाररक्षणतत्पराः॥
१३वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः।
न्यवेदयन्त त्वरितं राममातुः प्रियं तदा॥
प्रथमां कक्ष्यां प्रविश्य द्वितीयायां सः वेदसम्पन्नान् राज्ञा अभिसत्कृतान् वृद्धान् ब्राह्मणान् ददर्श। तान् वृद्धान् प्रणम्य तृतीयायां कक्ष्यायां द्वाररक्षणतत्पराः बालाः वृद्धाः च स्त्रियः ददर्श। ताः प्रहृष्टाः सत्यः तं वर्धयित्वा गृहं प्रविश्य त्वरितं राममातुः तत् प्रियं न्यवेदयन्। कक्ष्यात्रयस्य एतत् वर्णनं न केवलं गृहरचनायाः, अपि तु वार्तायाः अज्ञानस्य अपि सूचकम् — सर्वत्र हर्षः, एकस्य एव रामस्य हृदये सत्यम्। वेदसम्पन्नाः ब्राह्मणाः, वृद्धाः द्वारपालिन्यः स्त्रियः च — एते सर्वे राज्ञा एव सत्कृताः, कौसल्यायाः गृहस्य मर्यादां सूचयन्ति। ताः स्त्रियः प्रहृष्टाः सत्यः त्वरितं मातरं वर्धयन्ति — ‘पुत्रः आगतः’ इति एव तासां प्रियं समाचारम्। किन्तु यत् प्रियम् इति ताः मन्यन्ते, तत् एव अप्रियस्य वाहकम्।
Passing through the first courtyard, in the second he saw aged brahmins learned in the Veda, men whom the king himself held in honour. He bowed to those elders, and in the third courtyard he saw women, young and old, whose charge was to guard the door. Delighted, they blessed him, hurried into the house and gave Rāma's mother the welcome news. This account of the three courtyards describes not only the plan of the house but the ignorance of the news: everywhere there was joy, and only in Rāma's heart was the truth. Learned brahmins and aged women keeping the door, all honoured by the king himself, show the dignity of Kausalyā's household. The women rushed to their mistress full of delight, their good news simply that her son had come; yet what they took for good news was the bearer of the worst.
१४कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता।
प्रभाते चाकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी॥
१५सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला॥
१६प्रविश्य तु तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्॥
देवी कौसल्या अपि तदा पुत्रहितैषिणी सती रात्रिं समाहिता स्थित्वा प्रभाते विष्णोः पूजाम् अकरोत्। क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा कृतमङ्गला सा तदा मन्त्रवत् अग्निं जुहोति स्म। रामः मातुः शुभम् अन्तःपुरं प्रविश्य तत्र हुताशनं हावयन्तीं मातरं ददर्श। पुत्रस्य अभिषेकाय एव एतत् सर्वं कृतम्; पुत्रः तु वनवासवार्ताम् आनयन् आगतः — एषः विरोधः एव सर्गस्य करुणायाः मूलम्। ‘रात्रिं समाहिता स्थित्वा’ इति पदैः रात्रिजागरणं सूचितम् — सा सर्वां रात्रिं व्रतेन एव यापितवती। क्षौमवस्त्रं, मङ्गलकृत्यं, मन्त्रपूर्वकः अग्निहोत्रः च — एतानि सर्वाणि पुत्रस्य अभिषेकाय एव कृतानि। विष्णुपूजा च तस्याः विशेषः, यतः पुत्रः एव तस्याः इष्टदेवतारूपेण दृश्यते।
Queen Kausalyā, for her part, seeking her son's welfare, had spent the night in watchful concentration, and at dawn she was worshipping Viṣṇu. Dressed in linen, joyful, ever devoted to her vows, she had performed the auspicious rites and was offering oblations into the fire with the proper mantras. Entering his mother's fair apartments, Rāma found her there having the offerings poured into the sacred fire. All of this was done for her son's consecration, and her son had come bringing news of exile; that contrast is the root of the pathos of the whole sarga. "Passing the night in concentration" means she had kept vigil the whole night long in her vow. The linen garment, the auspicious rites, the fire-offering with mantras were all for the consecration, and her worship of Viṣṇu has a particular point, for it is in her son that she sees her chosen deity.
१७देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्।
दध्यक्षतघृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा॥
१८लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः॥
१९तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां वरवर्णिनीम्॥
तत्र सः देवकार्यनिमित्तं समुद्यतं सम्भारं च अपश्यत् — दधि, अक्षतान्, घृतम्, मोदकान्, हवींषि, लाजान्, शुक्लानि माल्यानि, पायसं, कृसरं, समिधः, पूर्णकुम्भान् च रघुनन्दनः ददर्श। शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शितां वरवर्णिनीं तां मातरम् अद्भिः देवतां तर्पयन्तीं सः ददर्श। एतैः पदैः कविः दर्शयति यत् माता पुत्रस्य अभ्युदयार्थम् एव उपवासैः कृशा जाता — तस्याः तपसः फलम् एव अधुना विपरीतं भविष्यति। सामग्र्याः एषा सूची न केवला अलङ्कारः — प्रत्येकं द्रव्यं मङ्गलसूचकम्; दधि, अक्षताः, घृतं, लाजाः, शुक्लमाल्यानि, पायसं, कृसरः, पूर्णकुम्भाः च सर्वे अभिषेकस्य एव उपकरणानि। यत् कौसल्या तर्पणे निरता, तत्रैव पुत्रः आगच्छति — देवतर्पणस्य क्षणे एव वियोगवार्ता, एषः एव कवेः योजनाचातुर्यम्।
Rāma saw the things laid ready there for the service of the gods: curds, unbroken rice and ghee, sweet cakes and oblations, parched grain, white garlands, milk-rice and the dish of rice and sesame, kindling sticks and brimming jars. And he saw his mother herself, a woman of lovely colouring, wrapped in white linen and grown thin with the discipline of her vow, making a water-offering to her deity. The poet shows through these words that his mother had wasted herself with fasting for her son's rise, and that the fruit of her austerity was now about to be turned upside down. The list of materials is not mere ornament: every item is a sign of good fortune, and curds, unbroken rice, ghee, parched grain, white garlands, milk-rice, the rice and sesame dish and the brimming jars are all the implements of a consecration. It is while Kausalyā is absorbed in her offering to the gods that her son arrives, so that the news of parting comes at the very moment of worship; in this lies the poet's skill of arrangement.
२०सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा॥
२१स मातरमुपक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामवघ्रातश्च मूर्धनि॥
२२तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः।
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः॥
चिरस्य आगतं मातृनन्दनम् आत्मजं दृष्ट्वा सा संहृष्टा सती अभिचक्राम — यथा वडवा किशोरम् अभिधावति। उपक्रान्तां मातरम् उपसंगृह्य राघवः बाहुभ्यां परिष्वक्तः, मूर्धनि च अवघ्रातः। ततः कौसल्या पुत्रवात्सल्यात् तं दुराधर्षं राघवं स्वम् आत्मजम् इदं प्रियं हितं च वचः उवाच। मातुः हर्षः यावान् उच्चः, तावान् एव अग्रे पातः — कविः प्रथमं हर्षं पूर्णं वर्णयति, ततः तम् एव भङ्क्तुम्। ‘चिरस्य’ इति पदेन सूच्यते यत् रामः चिरात् मातुः समीपम् आगतः — अभिषेकव्यग्रतया दिवसाः व्यतीताः। वडवाकिशोरयोः उपमा पशुजगतः गृहीता, तेन स्नेहस्य स्वाभाविकत्वं सूचितम्। मूर्धनि अवघ्राणं च मातुः वात्सल्यस्य प्राचीनः आचारः।
Seeing her son, the joy of her heart, come to her after so long, she went towards him full of delight, as a mare runs to her foal. Rāghava clasped the feet of his mother as she came, and she held him close in both arms and kissed him on the head. Then, out of a mother's love, Kausalyā spoke kind and loving words to her unconquerable son. The higher a mother's joy rises, the further it has to fall, and the poet paints her delight in full only in order to break it. "After so long" hints that Rāma had not come to his mother for some time, the days having passed in the business of the consecration. The image of mare and foal is taken from the animal world to show how natural her love was, and kissing a son on the head is the ancient gesture of a mother's tenderness.
२३वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चाप्युचितं कुले॥
२४सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव।
अद्यैव त्वां स धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति॥
२५दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः।
मातरं राघवः किंचित्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्॥
‘वृद्धानां धर्मशीलानां महात्मनां राजर्षीणाम् आयुः कीर्तिं कुलोचितं धर्मं च प्राप्नुहि। राघव, सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य; सः धर्मात्मा अद्य एव त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति।’ इति उक्त्वा सा आसनं ददौ, भोजनेन च निमन्त्रितवती। राघवः तु दत्तम् आसनम् आलभ्य एव, किंचित् अञ्जलिं प्रसार्य मातरम् अब्रवीत्। आसनस्य आलम्भनमात्रम् एव — न उपवेशनम्; तेन एव अग्रिमं वचनं सूचितम्। ‘वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणाम्’ इति विशेषणत्रयेण सा पुत्राय आदर्शम् एव दर्शयति — दीर्घम् आयुः, अक्षया कीर्तिः, कुलोचितः धर्मः च। तस्याः आशीर्वादः अभिषेकस्य निश्चयेन एव युक्तः; ‘अद्य एव अभिषेक्ष्यति’ इति सा दृढं मन्यते। एतत् एव अज्ञानम् अग्रे तस्याः दुःखं द्विगुणयति।
"May you attain the long life and the fame of the great and righteous royal seers of old, and the dharma that befits our house," she said. "Go and see your father the king, Rāghava, who is true to his word; this very day that righteous man will consecrate you as heir apparent." With that she offered him a seat and invited him to eat. But Rāghava only touched the seat she offered, and, stretching out his joined hands a little, he spoke to his mother. He merely touched the seat and did not sit down, and that alone foreshadows what he was about to say. With the three epithets, "old, righteous, royal seers", she holds up before her son the ideal of long life, lasting fame and the dharma proper to their line. Her blessing was bound up with her certainty about the consecration: she was sure that he would be consecrated that very day, and this ignorance would only double her grief a moment later.
२६स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तथानतः।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे॥
२७देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च॥
२८गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः॥
सः स्वभावेन एव विनीतः, गौरवात् च नतः सन् दण्डकारण्यं प्रस्थितः आप्रष्टुम् उपचक्रमे। ‘देवि, नूनं त्वं न जानीषे — महत् भयम् उपस्थितम्; इदं तव, वैदेह्याः, लक्ष्मणस्य च दुःखाय भविष्यति। दण्डकारण्यं गमिष्ये; अनेन आसनेन मम किम्? विष्टरासनयोग्यः अयं कालः माम् उपस्थितः।’ राजासनस्य स्थाने कुशासनम् — एतेन एकेन वाक्येन सः स्वस्य भाविनीं स्थितिं सङ्क्षेपेण कथयति। ‘स्वभावविनीतः’ इति पदेन कविः सूचयति — न भयात्, न सङ्कोचात्, अपि तु स्वभावात् एव सः नतः। ‘आप्रष्टुम्’ इति च — सः आज्ञां याचते, न तु निर्णयं निवेदयति। ‘विष्टरासनयोग्यः कालः’ इति वचनेन सिंहासनस्य स्थाने कुशासनम्, राज्यस्य स्थाने तपः इति सर्वं सूचितम्।
Modest by nature and bowed low by his reverence for her, he began to ask her leave, for he was setting out for the Daṇḍaka forest. "Mother, surely you do not know that a great danger has come upon us," he said, "one that will bring sorrow to you, to Vaidehī and to Lakṣmaṇa. I am going to the Daṇḍaka forest. What do I want with this seat? The time has come for me to sit on a mat of grass." A mat of grass in place of the royal throne: in that single sentence he told her briefly what his life was to be. By calling him modest by nature the poet shows that he bowed neither from fear nor from awkwardness but from his own character. And he asked her permission; he did not simply announce his decision. The grass mat stands for everything: austerity in place of kingship, the ascetic's seat in place of the throne.
३२सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता॥
३३तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्॥
३४उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्।
पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना॥
एतत् श्रुत्वा सा देवी वने परशुना निकृत्ता सालस्य यष्टिः इव, दिवः च्युता देवता इव, सहसा पपात। अदुःखोचितां कदलीम् इव पतितां गतचेतसं मातरं दृष्ट्वा रामः ताम् उत्थापयाम् आस। वाहिता वडवा इव उपावृत्य उत्थितां दीनां, पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं तां सः पाणिना विममर्श। ‘अदुःखोचिता’ इति पदेन कविः सूचयति — इयं पट्टमहिषी कदापि दुःखं न अनुभूतवती; अद्य तु भूमौ पांसुमयी। ‘परशुना निकृत्ता सालयष्टिः’ इति उपमया आकस्मिकः पातः सूचितः, ‘दिवः च्युता देवता’ इति च तस्याः पूर्वस्थितेः उच्चत्वम्। रामः तु विलापं न करोति — पाणिना पांसुं मार्जयति एव। ‘विममर्श’ इति एकेन पदेन पुत्रस्य मूकः सेवाभावः प्रकाशते।
Hearing this, the queen fell suddenly to the ground, like a sāl branch lopped off by an axe in the forest, like a goddess fallen from heaven. Seeing his mother, who had never known sorrow, lying senseless like a felled plantain tree, Rāma lifted her up. As she rose, wretched, like a mare that has been worked hard and rolls on the ground, her whole body covered in dust, he stroked her gently with his hand. "Never used to sorrow" tells us that this chief queen had never known grief, and today she lay in the dust. The branch cut down by an axe conveys how sudden her fall was, and the goddess fallen from heaven how high she had stood before. Rāma, for his part, did not lament; he simply brushed the dust from her with his hand, and that one gesture reveals a son's silent devotion.
३५सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे॥
३६यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः॥
३७एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानसः।
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते॥
सुखोचिता सा असुखार्ता सती उपासीनं राघवम्, लक्ष्मणे उपशृण्वति, पुरुषव्याघ्रम् उवाच — ‘पुत्र राघव, यदि त्वं मम शोकाय न जायेथाः, तर्हि अप्रजाः अहम् अतः भूयः दुःखं न स्म पश्येयम्। वन्ध्यायाः हि एकः एव मानसः शोकः भवति — ‘अप्रजा अस्मि’ इति संतापः; अन्यः तु न विद्यते।’ अपुत्रत्वस्य दुःखम् एकम्, पुत्रवियोगस्य दुःखं तु अनन्तम् — एषः एव तस्याः विलापस्य मूलहेतुः। ‘लक्ष्मणे उपशृण्वति’ इति पदेन कविः सूचयति यत् लक्ष्मणः अपि तत्रैव शृण्वन् तिष्ठति — तस्य क्रोधाय भूमिः अत्रैव रच्यते, यः अग्रिमे सर्गे स्फुटति। ‘सुखोचिता असुखार्ता’ इति विरोधालङ्कारेण तस्याः अवस्थान्तरं सङ्क्षेपेण दर्शितम्।
Accustomed to comfort, now racked with pain, she spoke to that tiger among men as he sat beside her, while Lakṣmaṇa listened. "My son Rāghava," she said, "if you had never been born to be my sorrow, I would have been childless, and I would never have seen a grief greater than that. A barren woman has only one sorrow of the heart, the pain of thinking 'I have no child'; there is no other." The grief of having no son is a single grief, but the grief of losing a son is endless, and that is the root of her lament. That Lakṣmaṇa was standing there listening is the poet's way of preparing the ground for his anger, which will break out in the next sarga. And the contrast of "used to comfort" with "racked with pain" sums up in a phrase how completely her state had changed.
३८न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे।
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया॥
३९सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां परा सती॥
४०अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः॥
४१त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव हि॥
‘पत्युः प्रभुत्वकाले मया कल्याणं सुखं वा पूर्वं न दृष्टपूर्वम्; ‘पुत्रे तु विपश्येयम्’ इति आशया एव, राम, मया स्थितम्। वरा सती अपि अहम् अवराणां सपत्नीनां हृदयच्छिदां बहूनि अमनोज्ञानि वाक्यानि श्रोष्ये। प्रमदानाम् अतः दुःखतरं किं नु भविष्यति, यादृशः अयम् अनन्तकः मम शोकः विलापः च? त्वयि संनिहिते अपि अहम् एवं निराकृता आसम्; किं पुनः प्रोषिते? तात, ध्रुवं मरणम् एव मम।’ ‘अनन्तकः शोकः’ इति पदेन सा स्वस्य दुःखस्य असीमताम् एव सूचयति। वृद्धायाः पट्टमहिष्याः अपि सपत्नीभ्यः परिभवः — एतत् एव तस्याः व्रतानां वैफल्यस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। रामस्य सांनिध्यम् एव तस्याः एकं रक्षणम् आसीत्; तस्मिन् प्रोषिते सा मरणम् एव निश्चितं मन्यते। ‘न दृष्टपूर्वं कल्याणम्’ इति वचनेन सा स्वस्य समग्रं दाम्पत्यजीवनम् एव एकेन पदेन निन्दति — सुखं कदापि न अनुभूतम्, केवला आशा एव अवलम्बः आसीत्।
"While my husband was in power I never saw any good fortune or happiness," she went on. "I held on only in the hope that I would see it in my son. Now, though I am the senior queen, I shall have to hear many unkind, heart-piercing words from my younger rivals. What sorrow can there be for women greater than this endless grief and lamentation of mine? Even with you near me I was slighted like this; what will it be when you are gone? Death, my child, is certainly all that is left for me." Calling her grief "endless", she shows that it had no bounds. That the old chief queen should be humiliated by her co-wives is the plainest proof that all her vows had failed. Rāma's presence had been her only protection, and with him gone she thought death certain. In saying she had never seen good fortune, she condemned her whole married life in a word: she had never known happiness, and hope alone had kept her going.
४२अत्यन्तं निगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमसम्मता।
परिवारेण कैकेय्याः समा वाप्यथवावरा॥
४३यो हि मां सेवते कश्चिदपि वाप्यनुवर्तते।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते॥
४४नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादि तत्।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता॥
‘भर्तुः नित्यम् असम्मता सती अहम् अत्यन्तं निगृहीता अस्मि; कैकेय्याः परिवारेण समा, अथवा अवरा एव गण्ये। यः कश्चित् मां सेवते, अनुवर्तते वा, सः अपि जनः कैकेय्याः पुत्रम् अन्वीक्ष्य मां न अभिभाषते। तस्याः नित्यक्रोधतया यत् तत् खरवादि वदनम्, तत् अहं दुर्गता सती कथं नु द्रष्टुं शक्ष्यामि, पुत्र?’ राज्ञ्याः अपि दास्याः इव स्थितिः — एतेन कविः अन्तःपुरस्य वास्तवं चित्रं दर्शयति। ‘परिवारेण समा वा अवरा वा’ इति वचनेन सा स्वस्य स्थानहानिं सूचयति — पट्टमहिषी अपि कनिष्ठायाः दासीभ्यः न्यूना। ‘अन्वीक्ष्य’ इति पदेन भयस्य मूलं दर्शितम् — न कैकेयी एव, अपि तु तस्याः पुत्रस्य भाविराज्यम् एव जनान् मौनं कारयति।
"I have been thoroughly put down, never in my husband's favour," she said. "I am counted as the equal of Kaikeyī's servants, or even lower. Even those who serve me or follow me will not speak to me, once they have an eye on Kaikeyī's son. How, my son, reduced to this, shall I be able to face Kaikeyī, whose mouth is always harsh with her constant anger?" A queen standing as though she were a servant: here the poet shows the real life of the inner palace. The chief queen ranked below the maids of the youngest; and the root of her fear is shown in the words "with an eye on Kaikeyī's son", for it was not Kaikeyī alone but the kingdom her son was about to receive that would keep people silent.
४५दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव।
अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्॥
४६तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरात्।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णापि राघव॥
४७अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविका॥
‘राघव, तव जातस्य दश सप्त च वर्षाणि दुःखपरिक्षयं प्रकाङ्क्षन्त्या मया अतीतानि। तत् अक्षयं महत् दुःखं, सपत्नीनां च विप्रकारम्, एवं जीर्णा अपि अहं चिरात् सहितुं न उत्सहे। परिपूर्णशशिप्रभं तव मुखम् अपश्यन्ती कृपणा सती कृपणजीविका अहं कथं वर्तयिष्यामि?’ या माता पुत्रस्य राज्ये सर्वं दुःखं परिक्षीणं भविष्यति इति आशाम् अवलम्ब्य जीवति स्म, तस्याः सा एव आशा अद्य छिन्ना। ‘दश सप्त च’ इति गणनया सप्तदश वर्षाणि उक्तानि; हिन्दीभाष्ये तु उपनयनात् आरभ्य गणना कृता। ‘कृपणजीविका’ इति पदेन सा भाविजीवनस्य दैन्यम् एव नाम्ना निर्दिशति। अत्र तस्याः विलापः शोकात् आत्मनिन्दां प्रति गच्छति।
"Seventeen years have passed since you were born, Rāghava," she said, "and I have lived through them waiting for my sorrow to end. That great and endless sorrow, and my rivals' contempt, I cannot bear any longer, worn out as I am. Without the sight of your face, bright as the full moon, how shall I live on, wretched, a wretched life?" The mother had lived on the hope that when her son became king all her sorrow would come to an end, and today that very hope was cut down. She names her future plainly as a life of misery, and here her lament turns from grief to condemnation of herself.
४८उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः।
दुःखसंवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया॥
४९स्थिरं नु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा॥
५०ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव॥
५१स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नो विदीर्यते।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते॥
‘उपवासैः योगैः बहुभिः परिश्रमैः च दुर्गतया मया त्वं दुःखेन संवर्धितः — तत् सर्वं मोघम्। प्रावृषि नवाम्भसा स्पृष्टं महानद्याः कूलम् इव यत् न दीर्यते, तत् मम इदं हृदयं स्थिरं मन्ये। नूनं मम मरणं न विद्यते, यमक्षये च मम अवकाशः नास्ति, यत् अन्तकः अद्य एव मां सिंहः रुदतीं मृगीम् इव प्रसह्य न जिहीर्षति। स्थिरं नूनं मम आयसं हृदयं, यत् भुवि पतितम् अपि न भिद्यते न विदीर्यते; अकाले मरणं ध्रुवं न विद्यते।’ अत्र सर्गस्य छन्दः परिवर्तते — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घवृत्तम् आरभते, तेन विलापस्य वेगः अपि वर्धते। ‘आयसं हृदयम्’ इति रूपकेण सा स्वस्य जीवितम् एव दोषयति। ‘अकाले मरणं न विद्यते’ इति च शास्त्रसिद्धं वचनम् एव तस्याः कृते शापः इव भवति। ‘सिंहः रुदतीं मृगीम् इव’ इति उपमया सा स्वं मृत्युं याचते — यमः अपि तां न स्वीकरोति इति तस्याः खेदः।
"With fasts and observances and many labours I raised you, unlucky as I am, with so much pain, and all for nothing. My heart must be hard indeed, that it does not burst like a riverbank struck by the first floods of the rains. Surely there is no death for me, and no room for me in the realm of Yama, since the Ender does not carry me off this very day as a lion seizes a weeping doe. Surely my heart is made of iron, since it neither breaks nor splits though I lie on the ground. There is no dying before one's time, it seems." Here the metre of the sarga changes to a longer verse, and the lament gathers speed with it. By calling her heart iron she blames her own survival. "No one dies before their time" is an accepted truth of the scriptures, but for her it became a kind of curse. With the image of the lion and the weeping doe she was begging for death, and grieving that even Yama would not take her.
५२इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि।
तपश्च तप्तं यदपत्यकाम्यया सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे॥
५३यदि ह्यकाले मरणं यदृच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः।
गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै॥
५४अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौः सुदुर्बला वत्समिवाभिकाङ्क्षया॥
५५भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्।
व्यसनमुपनिशाम्य सा महत्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी॥
‘इदं तु दुःखं यत् मम व्रतानि दानानि संयमाः च अनर्थकानि जातानि; अपत्यकाम्यया यत् तपः तप्तं, तत् ऊषरे उप्तं बीजम् इव सुनिष्फलम्। यदि कश्चित् गुरुदुःखकर्शितः अकाले यदृच्छया मरणं लभेत, तर्हि आत्मजेन विना धेनुः इव त्वया विना अहम् अद्य एव परेतसंसदं गता स्याम्। चन्द्रनिभाननप्रभ, त्वया विना अद्य मम जीवितेन वृथा किम्? सुदुर्बला गौः वत्सम् इव अभिकाङ्क्षया अहं त्वया एव सह वनम् अनुव्रजिष्यामि।’ एवं भृशम् असुखम् अमर्षिता सा महत् व्यसनम् उपनिशाम्य, बद्धं सुतम् अवेक्ष्य किंनरी इव, राघवं समीक्ष्य बहु विललाप। ‘ऊषरे उप्तं बीजम्’ इति उपमा तस्याः सर्वेषां व्रतानां निष्फलताम् एकेन चित्रेण एव दर्शयति। अन्ते सा अनुगमनस्य सङ्कल्पं करोति — एषः एव सङ्कल्पः अग्रिमसर्गे रामेण निवारणीयः। ‘किंनरी’ इति उपमया कविः सर्गं समापयति — बद्धं सुतं दृष्ट्वा विलपन्ती किंनरी इव माता।
"This is my sorrow: that my vows, my gifts and my self-restraint have all been in vain, and the austerities I practised in longing for a child are as fruitless as seed sown in salt ground. If a person worn down by heavy grief could find death at will before their time, then without you I would go today to the assembly of the dead, like a cow without her calf. What is life worth to me without you, whose face shines like the moon? I will follow you into the forest, as a weak cow follows her calf out of longing." So, unable to bear her terrible pain, she took in the enormity of the calamity and lamented long as she looked at Rāghava, like a kinnarī, a woman of the celestial kinnara folk, watching her son in chains. The seed sown in salt ground shows in one picture how fruitless all her vows had been. At the end she resolved to follow him, a resolve that Rāma will have to turn aside in the next sarga, and the poet closes with the image of the kinnarī, a mother lamenting at the sight of her son in bonds.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।