- सन्धिः
- वाक्यवशम् + गतः → ‘वाक्यवशंगतः’ — मकारस्य अनुस्वारः (परसवर्णः)
- समासः
- वाक्यस्य वशं गतः — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (राघवस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — एकविंशः सर्गः
लक्ष्मणरोषः रामस्य धर्मोपदेशश्च
लक्ष्मणस्य रोषः, बलेन राज्यग्रहणप्रस्तावः, कौसल्यायाः निषेधः, रामेण पितृवचनस्य धर्मत्वस्थापनम्
अस्मिन् सर्गे लक्ष्मणस्य रोषः, कौसल्यायाः निषेधः, रामस्य च धर्मनिर्णयः वर्ण्यन्ते। विलपन्तीं कौसल्यां दृष्ट्वा दीनः लक्ष्मणः वदति — राजा विपरीतः, वृद्धः, विषयैः प्रधर्षितः, कामवशगः च; रामस्य तु कोऽपि दोषः नास्ति। सः प्रस्तौति — यावत् कश्चित् न जानाति, तावत् एव मया सह राज्यं गृह्यताम्; यः विरुध्येत, तम् अहं शरैः हनिष्यामि; भरतपक्षपातिनः सर्वान् वधिष्यामि; गुरुः अपि अवलिप्तः उत्पथगामी चेत् शासनीयः; आवश्यके सति पिता अपि निगृह्येत। सत्येन धनुषा दानेन यज्ञेन च शपथं कृत्वा सः भ्रातृभक्तिं स्थापयति। ततः कौसल्या रामम् आह — मातृशुश्रूषा एव परमः धर्मः; काश्यपः तेन एव स्वर्गं गतः; अहम् अपि गौरवेण पिता इव पूज्या; अतः न अनुजानामि। यदि गच्छसि, अहं प्रायोपवेशनेन प्राणान् त्यक्ष्यामि, त्वं च निरयं प्राप्स्यसि। रामः प्रत्युत्तरयति — पितुः वाक्यम् अतिक्रमितुं शक्तिः नास्ति; कण्डुः, सगरपुत्राः, जामदग्न्यः च पितृवचनम् एव प्रमाणीकृतवन्तः; न अहम् अपूर्वं धर्मं प्रवर्तये, पूर्वैः गतः मार्गः एव अनुगम्यते। लक्ष्मणं च सः बोधयति — तव स्नेहं जानामि, किन्तु धर्मः एव परमः; क्षत्रधर्माश्रितां मतिं विसृज। अन्ते मातरम् अनुज्ञां याचते — स्वस्त्ययनानि कुरु, तीर्णप्रतिज्ञः सन् ययातिः इव पुनः एष्यामि। धर्मार्थकामानां विवेकं दर्शयित्वा, ‘केवलराज्यकारणात् यशः न त्यजामि’ इति उक्त्वा, सः नरवृषभः मातरं प्रसादयन् अनुजं च अनुशासन् हृदि जननीं प्रदक्षिणं चकार।
१लक्ष्मणस्य रोषारम्भः
१तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः॥
२न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत्स्त्रिया वाक्यवशंगतः॥
३विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः॥
पूर्वसर्गे कौसल्या दीर्घं विललाप। तथा विलपन्तीं तां राममातरं कौसल्यां दीनः लक्ष्मणः तत्कालसदृशं वचः उवाच — ‘आर्ये, मम अपि एतत् न रोचते यत् राघवः स्त्रियाः वाक्यवशं गतः सन् राज्यश्रियं त्यक्त्वा वनं गच्छेत्। नृपः विपरीतः, वृद्धः, विषयैः प्रधर्षितः च; समन्मथः सन् चोद्यमानः सः किम् इव न ब्रूयात्?’ अत्र लक्ष्मणः न रामं दोषयति, न च कैकेयीं प्रथमं — राज्ञः विवेकभ्रंशम् एव मूलकारणं मन्यते। ‘तत्कालसदृशम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् वचनं क्रोधावेशजम् एव, न तु शास्त्रसिद्धम्। ‘दीनः’ इति विशेषणेन च सूच्यते यत् तस्य क्रोधः शोकमूलः एव, न द्वेषमूलः।
Kausalyā had lamented long in the previous sarga, and as Rāma's mother wept, Lakṣmaṇa, in deep distress, spoke words suited to that hour. "I do not like it either, my lady," he said, "that Rāghava should fall under a woman's word, throw away the splendour of kingship and go to the forest. The king is perverse and old and overpowered by his senses; driven by desire, what would he not say?" Lakṣmaṇa does not blame Rāma here, nor even Kaikeyī first; he takes the king's loss of judgement to be the root of it all. "Words suited to that hour" tells us that his speech was born of the heat of the moment, not of reasoned teaching, and the word "distressed" tells us that his anger grew out of grief, not out of hatred.
२रामस्य निर्दोषता
४नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः॥
५न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्॥
६देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्॥
७तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः।
पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्॥
‘अस्य तादृशम् अपराधं दोषं वा अहं न पश्यामि, येन राघवः राष्ट्रात् वनवासाय निर्वास्यते। लोके तं पुरुषम् अपि अहं न पश्यामि, यः स्वमित्रः अपि निरस्तः अपि परोक्षे अस्य दोषम् उदाहरेत्। देवकल्पम्, ऋजुं, दान्तं, रिपूणाम् अपि वत्सलं पुत्रं कः धर्मम् अवेक्षमाणः अकारणात् त्यजेत्? पुनः बाल्यम् उपेयुषः राज्ञः इदं वचनं कः पुत्रः राजवृत्तम् अनुस्मरन् हृदये कुर्यात्?’ लक्ष्मणस्य तर्कः स्पष्टः — दण्डः दोषम् अपेक्षते; यत्र दोषः नास्ति, तत्र आज्ञा अपि अनुपालनीया न। ‘परोक्षम् अपि’ इति पदेन सः दर्शयति — यत्र निन्दा सुलभा, तत्र अपि रामस्य दोषः न लभ्यते। ‘पुनः बाल्यम् उपेयुषः’ इति च वार्धक्यस्य विवेकहानिं सूचयति; ‘राजवृत्तम् अनुस्मरन्’ इति पदेन राजनीतेः दृष्ट्या आज्ञायाः अप्रामाण्यं स्थापयति।
"I can see no offence or fault in Rāma for which he should be banished from the kingdom to live in the forest," he went on. "I cannot find anyone in the world, not even an enemy or a man he has punished, who could name a fault of his even behind his back. He is like a god, upright, self-controlled, kind even to his enemies; what man who cared for dharma would cast off such a son for no reason? And what son who remembers how a king ought to behave would take to heart the word of a king who has fallen back into childhood?" Lakṣmaṇa's reasoning is plain: punishment requires a fault, and where there is no fault, even a command need not be obeyed. "Even behind his back" means that even where slander comes easily, no fault of Rāma's could be found. "Fallen back into childhood" points to the failing judgement of old age, and "remembering how a king should act" judges the command by the standard of statecraft and finds it without authority.
३बलेन राज्यग्रहणस्य प्रस्तावः
८यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्॥
९मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव।
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः॥
१०निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये॥
११भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति।
सर्वांस्तांश्च वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते॥
‘यावत् कश्चित् अपि नरः इमम् अर्थं न जानाति, तावत् एव मया सार्धं शासनम् आत्मस्थं कुरु। सधनुषा मया पार्श्वे स्थिते, गुप्तस्य कृतान्तस्य इव तिष्ठतः तव, अधिकं कर्तुं कः समर्थः? मनुजर्षभ, यदि कश्चित् विप्रिये स्थास्यति, तर्हि अहं तीक्ष्णैः शरैः इमां सर्वाम् अयोध्यां निर्मनुष्यां करिष्यामि। यः भरतस्य पक्ष्यः, यः वा अस्य हितम् इच्छति — तान् सर्वान् अहं वधिष्यामि; मृदुः हि परिभूयते।’ एषः एव सर्गस्य केन्द्रीयः विरोधः — क्षात्रं बलं धर्मस्य स्थाने स्थापयितुम् इच्छा। ‘यावत् कश्चित् न जानाति’ इति पदेन सः गोपनीयतायाः आवश्यकताम् अपि सूचयति — वार्ता प्रसृता चेत् प्रतिरोधः वर्धेत। ‘मृदुः हि परिभूयते’ इति लोकोक्त्या सः स्वस्य नीतिं समर्थयति; किन्तु एषा एव नीतिः रामेण अग्रे निराक्रियते।
"While no one yet knows of this," he urged Rāma, "take the government into your own hands, with me beside you. With me at your side, bow in hand, guarding you, and you standing there like Death himself, who could do anything more against you? Bull among men, if anyone sets himself against us, I will empty all Ayodhyā of its people with my sharp arrows. Whoever takes Bharata's side, or even wishes him well, I will kill them all; the gentle man only gets trampled." Here is the central conflict of the sarga: the wish to set a warrior's force in the place of dharma. "While no one knows" shows that he also saw the need for secrecy, since resistance would grow once the news spread. He justifies his policy with the proverb that the gentle are trampled on; but this is exactly the policy Rāma will reject.
४पितुः अपि निग्रहः — गुरोः अपि शासनम्
१२प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या संतुष्टो यदि नः पिता।
अमित्रभूतो निःसङ्गं बध्यतां वध्यतामपि॥
१३गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्॥
१४बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वा पुरुषोत्तम।
दातुमिच्छति कैकेय्यै उपस्थितमिदं तव॥
लक्ष्मणः इतः अपि दूरं गच्छति — ‘यदि कैकेय्या प्रोत्साहितः नः पिता सन्तुष्टः सन् अमित्रभूतः, तर्हि निःसङ्गं सः बध्यताम्, वध्यताम् अपि। गुरोः अपि अवलिप्तस्य, कार्याकार्यम् अजानतः, उत्पथं प्रतिपन्नस्य शासनं कर्तव्यं भवति। पुरुषोत्तम, एषः किं बलम् आश्रित्य, कं वा हेतुम् आश्रित्य तव उपस्थितम् इदं राज्यं कैकेय्यै दातुम् इच्छति?’ ‘अवलिप्तस्य’ इति पदेन सः गुरुत्वस्य सीमां दर्शयति — गुरुः अपि मदान्धः चेत्, तस्य आज्ञा न प्रमाणम्। एतत् शास्त्रसम्मतम् अपि, किन्तु अत्र प्रयोगः अतिदूरं गतः। ‘बध्यतां वध्यताम् अपि’ इति क्रमेण सः बन्धनात् वधपर्यन्तं गच्छति — ‘अपि’ इति पदेन एव उत्कर्षः सूचितः। हिन्दीभाष्यम् अपि तत्रैव ‘कैद कर लेना या मार डालना’ इति क्रमम् अनुसरति।
Lakṣmaṇa went further still. "If our father has been egged on by Kaikeyī and, to please her, has turned into our enemy, then let him be seized without hesitation, or even killed. Even an elder must be restrained when he is arrogant, cannot tell right from wrong and has taken the wrong road. What strength or what reason does he rely on, best of men, that he wants to give Kaikeyī this kingdom which has come to you?" With the word "arrogant" he marks the limit of an elder's authority: if even an elder is blinded by pride, his command is no longer binding. That principle has the support of the scriptures, but Lakṣmaṇa carries it much too far, moving step by step from "seized" to "even killed", the word "even" marking how far his anger had climbed.
५लक्ष्मणस्य शपथः
१५त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्।
कास्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन॥
१६अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे॥
१७दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय॥
‘अरिशासन, त्वया मया च सह अनुत्तमं वैरं कृत्वा राज्यश्रियं भरताय दातुं कास्य शक्तिः? देवि, सत्येन, धनुषा, दत्तेन, इष्टेन च शपे — भावेन तत्त्वतः अहं भ्रातरम् अनुरक्तः अस्मि। यदि रामः दीप्तम् अग्निम् अरण्यं वा प्रवेक्ष्यति, तर्हि तत्र मां पूर्वम् एव प्रविष्टं त्वम् अवधारय।’ शपथेषु सत्यं धनुः दानं यज्ञः च — एतानि चत्वारि क्षत्रियस्य परमानि प्रमाणानि; तैः एव सः स्वस्य भ्रातृभक्तिं स्थापयति। अग्निप्रवेशस्य उपमा च अग्रिमकाण्डानां सूचिका इव प्रतीयते। ‘भावेन तत्त्वतः’ इति पदाभ्यां सः स्नेहस्य आन्तरिकतां स्थापयति — न वाचिकः, न औपचारिकः, अपि तु स्वभावसिद्धः अनुरागः।
"Having made an enemy of you and of me, as she has, what power has she to hand the royal fortune to Bharata, you who crush your foes? My lady, I swear by my truth, by my bow, by my gifts and by my sacrifices: in heart and in fact I am devoted to my brother. If Rāma is to walk into a blazing fire, or into the forest, be sure that I will have gone in before him." Truth, the bow, gifts and sacrifices are the four highest things a warrior can swear by, and by them he establishes his devotion to his brother. The image of entering fire seems almost a pointer to the books still to come. "In heart and in fact" shows that his love was inward, neither mere words nor formality but part of his very nature.
६पितृवधप्रतिज्ञा — रोषस्य चरमसीमा
१८हरामि वीर्याद्दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु॥
१९हनिष्ये पितरं वृद्धं कैकेय्यासक्तमानसम्।
कृपणं च स्थितं बाल्ये वृद्धभावेन गर्हितम्॥
‘उदितः सूर्यः तमः इव अहं वीर्यात् ते दुःखं हरामि; देवी मम वीर्यं पश्यतु, राघवः च पश्यतु। कैकेय्याम् आसक्तमानसं, कृपणं, बाल्ये स्थितं, वृद्धभावेन गर्हितं वृद्धं पितरम् अहं हनिष्ये।’ इति उक्त्वा सः रोषस्य चरमसीमाम् उपगच्छति। अत्र कविः लक्ष्मणस्य स्नेहम् एव तस्य दोषरूपेण दर्शयति — यः भ्रातरं प्रति अतिस्निह्यति, सः पितरम् अपि हन्तुं सज्जः। एतत् एव वचनं श्रुत्वा कौसल्या मुखं परिवर्तयति, रामः च अग्रे प्रतिवचनं दास्यति। ‘कृपणम्’, ‘बाल्ये स्थितम्’, ‘वृद्धभावेन गर्हितम्’ — एतैः त्रिभिः विशेषणैः सः पितुः गौरवम् एव अपनेतुम् इच्छति, येन वधः दोषाय न स्यात्। किन्तु एषा एव युक्तिः तस्य आवेशस्य प्रमाणम्। कविः अत्र लक्ष्मणस्य स्वभावं स्पष्टं स्थापयति — यः रामार्थं सर्वं त्यक्तुं शक्तः, सः धर्मम् अपि त्यक्तुं सज्जः।
"I will take your sorrow away by my own strength, as the rising sun drives away the darkness; let the queen see my valour, and let Rāghava see it. I will kill our old father, whose mind is fixed on Kaikeyī, who has become pitiable, who has sunk into second childhood and disgraced himself in his old age." With this Lakṣmaṇa reached the very height of his anger. The poet here shows Lakṣmaṇa's love itself as his failing: a man who loves his brother too much is ready to kill even his father. It is on hearing this that Kausalyā turns to Rāma, and Rāma will give his answer. With the three epithets, pitiable, sunk in childhood, disgraced by age, Lakṣmaṇa tries to strip his father of the reverence due to him, so that killing him would be no sin; but that very argument betrays his passion. The poet makes his character clear: the man who can give up everything for Rāma is ready to give up even dharma.
७कौसल्यायाः वचनम् — यदि रोचते तत् कुरु
२०एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः।
उवाच रामं कौसल्या रुदती शोकलालसा॥
२१भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया।
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते॥
२२न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्।
विहाय शोकसंतप्तं गन्तुमर्हसि मामितः॥
महात्मनः लक्ष्मणस्य एतत् वचनं श्रुत्वा रुदती शोकलालसा कौसल्या रामम् उवाच — ‘पुत्र, वदतः ते भ्रातुः लक्ष्मणस्य वचनं त्वया श्रुतम्; अत्र अनन्तरं यत् कर्तव्यं तत् त्वं कुरुष्व, यदि रोचते। मम सपत्न्या भाषितम् अधर्म्यं वचः श्रुत्वा शोकसंतप्तां मां विहाय इतः गन्तुं त्वं न अर्हसि।’ माता न आज्ञापयति, अपि तु विकल्पम् एव पुरतः स्थापयति; तथापि तस्याः वाक्ये निषेधः सुस्पष्टः। ‘अधर्म्यं वचः’ इति पदेन सा कैकेय्याः आदेशस्य प्रामाण्यम् एव निराकरोति। ‘रुदती शोकलालसा’ इति विशेषणाभ्यां तस्याः अवस्था सूचिता — सा न तर्केण, अपि तु शोकेन एव वदति। तथापि तस्याः वाक्ये मातृधर्मस्य अधिकारः सुनिश्चितः; अग्रे सा तम् एव अधिकारं विस्तरेण स्थापयिष्यति।
Hearing these words of the great-hearted Lakṣmaṇa, Kausalyā, weeping and lost in grief, said to Rāma: "My son, you have heard what your brother Lakṣmaṇa has said. Now do whatever should be done next, if it seems right to you. You should not listen to the unrighteous words my rival has spoken and go away from here, leaving me burning with grief." His mother did not command him; she only laid a choice before him, yet her refusal was plain in her words. By calling Kaikeyī's order unrighteous she denied it any authority. Weeping and lost in grief, she spoke from sorrow rather than reason, yet her speech carries a mother's rightful claim, which she goes on to set out at length.
८मातृशुश्रूषा एव परमः धर्मः
२३धर्मज्ञ इति धर्मिष्ठ धर्मं चरितुमिच्छसि।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्॥
२४शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः॥
२५यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्।
त्वां साहं नानुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्॥
‘धर्मिष्ठ, ‘धर्मज्ञः अहम्’ इति मत्वा यदि त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि, तर्हि इहस्थः सन् मां शुश्रूष — एतत् एव अनुत्तमं धर्मम् आचर। पुत्र, स्वगृहे नियतः वसन् जननीं शुश्रूषुः काश्यपः परेण तपसा युक्तः सन् त्रिदिवं गतः। यथा गौरवेण राजा ते पूज्यः, तथा एव अहम् अपि; अतः अहं त्वां न अनुजानामि — इतः वनं न गन्तव्यम्।’ काश्यपस्य दृष्टान्तेन सा मातृसेवायाः फलं स्वर्गम् एव दर्शयति — यत् रामः वनवासेन अपि न लप्स्यते इति तस्याः आशयः। ‘इहस्थः सन्’ इति पदेन सा विकल्पम् एव दर्शयति — वनवासं विना अपि धर्मः सम्भवति इति तस्याः तर्कः। एवं माता धर्मेण एव धर्मं प्रतिबद्धुम् इच्छति; रामः तु अग्रे पितुः आज्ञायाः प्राधान्यम् एव उत्तरं दास्यति।
"You are devoted to dharma," she said. "If you think you know dharma and wish to practise it, then stay here and serve me; that is the highest dharma you could practise. Kāśyapa, my son, lived disciplined in his own home serving his mother, and through that supreme austerity he went to heaven. You owe me the same reverence as you owe the king. I do not give you leave; you must not go from here to the forest." With the example of Kāśyapa she shows that service to a mother wins heaven itself, meaning that Rāma would not win it even by his exile. "Stay here" offers him another way: dharma was possible without going to the forest. So the mother tried to bind dharma with dharma, and Rāma would answer her by insisting that his father's command comes first.
९मातुः निषेधः, प्रायोपवेशनस्य भयम्
२६त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन च।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्॥
२७यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्।
अहं प्रायमिहासिष्ये न च शक्ष्यामि जीवितुम्॥
२८ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्रः सरितां पतिः॥
‘त्वद्वियोगात् मम जीवितेन सुखेन च न किंचित् कार्यम्; त्वया सह तृणानाम् अपि भक्षणं मम श्रेयः। यदि त्वं शोकलालसां मां त्यक्त्वा वनं यास्यसि, तर्हि अहम् इह प्रायम् आसिष्ये, जीवितुं च न शक्ष्यामि। ततः, पुत्र, त्वं लोकविश्रुतं निरयं प्राप्स्यसि — यथा सरितां पतिः समुद्रः अधर्मात् ब्रह्महत्याम् अवाप।’ मातृहत्यायाः दोषम् उपन्यस्य सा अन्तिमं साधनं प्रयुङ्क्ते। समुद्रस्य दृष्टान्तः पौराणिकः — यत्र मातुः पीडनात् समुद्रः अपि दण्डं प्राप्तवान् इति कथा। ‘प्रायम् आसिष्ये’ इति वचनेन सा प्रायोपवेशनम् एव प्रतिजानीते — एतत् एव तस्याः अन्तिमं साधनम्। मातृमरणस्य दोषेण पुत्रं बद्धुम् इच्छन्ती सा अजानती एव पुत्रस्य धर्मसङ्कटं द्विगुणयति।
"Parted from you, I have no use for life or for happiness," she said; "better for me to eat grass with you. If you go to the forest and leave me here in my grief, I will sit here and fast until I die, for I cannot live. Then, my son, you will earn that hell the whole world knows of, as the ocean, lord of rivers, earned the guilt of killing a brahmin through its unrighteousness." Holding over him the sin of causing his mother's death, she used her last weapon. The example of the ocean comes from old legend, a story in which even the ocean was punished for causing a mother pain. Her vow to fast to death was her final resort, and in trying to bind her son with the guilt of her death she unknowingly doubled the dilemma of his dharma.
१०रामस्य उत्तरम् — पितुर्वाक्यम् अनतिक्रमणीयम्
२९विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्॥
३०नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्॥
३१ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता वनचारिणा।
गौर्हता जानताधर्मं कण्डुना च विपश्चिता॥
तथा दीनां विलपन्तीं जननीं कौसल्यां धर्मात्मा रामः धर्मसंहितं वचनम् उवाच — ‘पितुः वाक्यं समतिक्रमितुं मम शक्तिः नास्ति; शिरसा त्वां प्रसादये, अहं वनं गन्तुम् इच्छामि। विपश्चिता वनचारिणा कण्डुना ऋषिणा पितुः वाक्यं कुर्वता धर्मम् अधर्मं च जानता अपि गौः हता।’ प्रथमम् एव सः असामर्थ्यं न, अपि तु अशक्यताम् एव कथयति — पितुः आज्ञा तस्य कृते प्रकृतिनियमः इव। कण्डोः दृष्टान्तः च दर्शयति — यत्र पितृवचनम्, तत्र गोवधः अपि न दोषाय गणितः। ‘शिरसा प्रसादये’ इति पदेन सः विनयम् एव साधनं करोति — न तर्केण, न आज्ञया, अपि तु प्रणामेन। ‘जानता अधर्मम्’ इति च कण्डोः विषये विशेषः — सः अधर्मं जानन् अपि पितुः वचनं पालितवान्।
To his mother Kausalyā, lamenting so pitifully, the righteous Rāma replied with words full of dharma. "I have no power to overstep my father's word," he said. "I bow my head and beg you: I want to go to the forest. The wise sage Kaṇḍu, a forest-dweller, killed a cow at his father's bidding, though he knew it was wrong." He began by saying not that he was unwilling but that it was impossible: for him a father's command was like a law of nature. The example of Kaṇḍu shows that where a father's word is concerned, even killing a cow was not counted a sin, and the point about Kaṇḍu is that he knew it to be wrong and still obeyed. Bowing his head, Rāma made humility his means of persuasion, not argument or authority but reverence.
११सगरपुत्राः, परशुरामः च
३२अस्माकं तु कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः।
खनद्भिः सागरैर्भूमिमवाप्तः सुमहान्वधः॥
३३जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्।
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारणात्॥
३४एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्॥
३५न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्।
एतैरपि कृतं देवि ये मया परिकीर्तिताः॥
‘अस्माकं कुले अपि पूर्वं पितुः सगरस्य आज्ञया भूमिं खनद्भिः सागरैः सुमहान् वधः अवाप्तः। जामदग्न्येन रामेण पितुः वचनकारणात् अरण्ये परशुना स्वयं जननी रेणुका कृत्ता। देवि, एतैः अन्यैः च बहुभिः देवसमैः एतत् कृतम्; अहम् अपि अक्लीबं पितुः वचनं, पितुः हितं च करिष्यामि। एतत् पितृशासनं न खलु मया एकेन एव क्रियते — ये मया परिकीर्तिताः, तैः अपि कृतम्।’ त्रयः दृष्टान्ताः — ऋषिः, राजपुत्राः, ब्राह्मणः — त्रिषु अपि वर्णेषु पितृवचनस्य प्राधान्यम् एव स्थापयति। सगरपुत्राणां कथा बालकाण्डे एव विस्तरेण उक्ता — षष्टिसहस्राणि पितुः आज्ञया पृथिवीं खनन्ति, कपिलस्य कोपेन च भस्मीभवन्ति। परशुरामस्य कथा च घोरतरा — पितुः एकेन वचनेन सः स्वां जननीम् एव हतवान्। ‘अक्लीबम्’ इति पदेन रामः कातरतायाः अभावम् एव सूचयति।
"In our own family, long ago, the sons of Sagara dug up the earth at their father's command and met with a terrible death. Rāma, the son of Jamadagni, obeyed his father's word and cut down his own mother Reṇukā with an axe in the forest. These, my lady, and many others equal to the gods have done such things, and I too will carry out my father's word and my father's good without flinching. I am not the only one to obey a father's command in this way; all those I have named did the same." The three examples, a sage, a line of princes and a brahmin, show the primacy of a father's word across all three classes. The story of Sagara's sons was told at length in the Bāla Kāṇḍa: sixty thousand of them dug up the earth at their father's command and were burnt to ashes by the anger of Kapila. Paraśurāma's story is grimmer still, for at a single word from his father he killed his own mother. "Without flinching" shows that there was no weakness in Rāma's resolve.
१२पूर्वैः गतः मार्गः एव अनुगम्यते
३६नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते॥
३७तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा।
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते॥
३८तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्॥
‘अहं ते प्रतिकूलं किंचित् अपूर्वं धर्मं न प्रवर्तये; पूर्वैः अयम् अभिप्रेतः, गतः एव मार्गः अनुगम्यते। तत् एतत् मया कर्तव्यं भुवि क्रियते, न अन्यथा; पितुः वचनं कुर्वन् कश्चित् अपि नाम न हीयते।’ एवं जननीम् उक्त्वा वाक्यविदां श्रेष्ठः सर्वधनुष्मतां श्रेष्ठः च सः पुनः लक्ष्मणं वाक्यम् अब्रवीत्। ‘अपूर्वं धर्मं न प्रवर्तये’ इति वचनेन सः नूतनस्य निर्णयस्य आरोपम् एव निराकरोति — यत् करोति, तत् परम्परासिद्धम् एव। ‘न कश्चित् नाम हीयते’ इति वचनेन सः फलम् अपि निर्दिशति — पितृवचनपालनेन कोऽपि न पतति। अनन्तरं कविः रामं द्विविशेषणेन स्तौति — वाक्यविदां श्रेष्ठः, धनुष्मतां च श्रेष्ठः; उभयोः सामर्थ्ययोः सत्सु अपि सः वचनम् एव प्रमाणं करोति।
"I am not introducing some new dharma against your wishes," he said; "I am following the road our ancestors chose and walked. What I must do is being done on earth as it should be, and not otherwise; no one ever comes to harm by carrying out his father's word." Having spoken so to his mother, that best of speakers and finest of all bowmen turned again to Lakṣmaṇa. By refusing any "new dharma" he rejected the charge of a novel decision: what he was doing was sanctioned by tradition. And he named the result too: no one falls by keeping his father's word. The poet then praises Rāma with two epithets, best of speakers and best of bowmen; though he had both powers, the power of words and the power of arms, he took his father's word as his authority.
१३लक्ष्मणं प्रति — तव स्नेहं जानामि
३९तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्॥
४०मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण।
अभिप्रायं न विज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च॥
४१धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्।
धर्मसंश्रितमप्येतत्पितुर्वचनमुत्तमम्॥
४२संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता॥
‘लक्ष्मण, मयि तव अनुत्तमं स्नेहं, विक्रमं, सत्त्वं, सुदुरासदं तेजः च अहं जानामि। शुभलक्षण, मम मातुः यत् अतुलं महत् दुःखम्, तत् सत्यस्य शमस्य च अभिप्रायम् अविज्ञाय एव। लोके धर्मः हि परमः, धर्मे च सत्यं प्रतिष्ठितम्; पितुः इदं वचनम् अपि धर्मसंश्रितम्, अतः उत्तमम्। वीर, धर्मम् आश्रित्य तिष्ठता पुरुषेण पितुः, मातुः, ब्राह्मणस्य वा वाक्यं संश्रुत्य वृथा न कर्तव्यम्।’ प्रथमं स्नेहस्य स्वीकारः, ततः तर्कः — एषा एव रामस्य संवादशैली। ‘सत्यस्य शमस्य च अभिप्रायम्’ इति पदैः सः मातुः दुःखस्य मूलं दर्शयति — सा सत्यस्य शमस्य च तात्पर्यं न जानाति, अतः शोचति। ‘धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्’ इति सूत्रवाक्यं च सर्गस्य सिद्धान्तवाक्यम् इव; तत्र एव पितृवचनस्य प्रामाण्यम् आश्रितम्।
"Lakṣmaṇa," he said, "I know your matchless love for me, your valour, your courage and your unconquerable spirit. My mother's great and boundless grief comes from not understanding what truth and self-restraint mean. Dharma is supreme in this world, and truth rests on dharma; and our father's word, too, rests on dharma, so it is the highest word. A man who stands by dharma, hero, must not make empty a promise he has given to a father, a mother or a brahmin." First an acknowledgement of love, then the argument: that is Rāma's way of speaking. He traces his mother's grief to its root: she grieves because she does not grasp the purpose of truth and self-restraint. "Truth rests on dharma" is like the guiding principle of the whole sarga, and on it the authority of his father's word depends.
१४क्षात्रबुद्धेः त्यागोपदेशः
४३सोऽहं न शक्ष्यामि पुनर्नियोगमतिवर्तितुम्।
पितुर्हि वचनाद्वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः॥
४४तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्॥
४५तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसा नतः॥
‘सः अहं पुनः पितुः नियोगम् अतिवर्तितुं न शक्ष्यामि; वीर, पितुः वचनात् एव कैकेय्या अहं प्रचोदितः। तत् एतां क्षत्रधर्माश्रितां अनार्यां मतिं विसृज; धर्मम् आश्रय, तैक्ष्ण्यं मा कुरु, मम बुद्धिः अनुगम्यताम्।’ एवं सौहार्दात् भ्रातरं तम् उक्त्वा लक्ष्मणाग्रजः प्राञ्जलिः शिरसा नतः सन् पुनः कौसल्याम् उवाच। ‘क्षत्रधर्माश्रिताम्’ इति पदेन सः लक्ष्मणस्य मतेः मूलम् एव निर्दिशति — बलेन प्रतीकारः क्षत्रियस्य स्वभावः, किन्तु अत्र सामान्यधर्मः एव बलीयान्। ‘कैकेय्या अहं प्रचोदितः’ इति न, अपि तु ‘पितुः वचनात् एव कैकेय्या प्रचोदितः’ इति पाठः महत्त्वपूर्णः — कैकेयी निमित्तमात्रम्, आज्ञा तु पितुः एव। एवं सः लक्ष्मणस्य क्रोधस्य लक्ष्यम् एव अपनयति।
"So I cannot go against my father's charge; it is at my father's word, hero, that Kaikeyī has urged me on. Give up this ignoble plan that rests on the warrior's code alone; hold to dharma, put away harshness and follow my judgement." Having spoken so to his brother out of affection, Lakṣmaṇa's elder brother joined his palms, bowed his head and spoke again to Kausalyā. By calling Lakṣmaṇa's idea one that "rests on the warrior's code" he named its root: to answer with force is the warrior's nature, but here the common dharma of all is stronger. The wording matters too: not simply "Kaikeyī urged me on", but "Kaikeyī urged me on at my father's word"; Kaikeyī was only the occasion, and the command was his father's. In this way he took away the very target of Lakṣmaṇa's anger.
१५मातुः अनुज्ञायाचनम्
४६अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्।
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे॥
४७तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्।
ययातिरिव राजर्षिः पुरा हित्वा पुनर्दिवम्॥
४८शोकः संधार्यतां मातर्हृदये साधु मा शुचः।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः॥
‘देवि, इतः वनं गमिष्यन्तं मां अनुमन्यस्व; मम प्राणैः त्वं शापिता असि — मम स्वस्त्ययनानि कुरु। तीर्णप्रतिज्ञः सन् अहं वनात् पुनः इमां पुरीम् एष्यामि — यथा पुरा राजर्षिः ययातिः दिवं हित्वा पुनः तत्र एव गतवान्। मातः, शोकः हृदये साधु संधार्यताम्, मा शुचः; पितुः वचः कृत्वा अहं पुनः वनवासात् इह एष्यामि।’ ययातेः दृष्टान्तः आश्वासनार्थम् उपन्यस्तः — पतनम् अपि अन्तिमं न; प्रतिज्ञायाः पूर्तौ पुनरागमनं ध्रुवम् इति। ‘शापिता असि मम प्राणैः’ इति वचनं तु मातुः प्रति प्रयुक्तं बलवत्तरं साधनम् — या प्रायोपवेशनेन तं बद्धुम् ऐच्छत्, सा एव अधुना पुत्रस्य प्राणशपथेन बद्धा। एवं रामः करुणया एव करुणाम् उत्तरयति।
"My lady, give me leave to go from here to the forest," he said. "I charge you by my life: perform the rites of blessing for me. When I have kept my promise I will come back to this city from the forest, as the royal sage Yayāti of old left heaven and returned there again. Mother, hold your grief firmly in your heart and do not weep; when I have done my father's bidding I will come back here from the forest." The example of Yayāti was offered as comfort: even a fall is not final, and once the promise is fulfilled his return is sure. Charging her by his own life was a stronger means than any she had used: she who had tried to bind him with a vow to fast to death was now bound by her son's oath upon his life. So Rāma answered compassion with compassion.
१६सर्वेषां पितृनियोगे स्थितिः
४९त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मः सनातनः॥
५०अम्ब सम्भृत्य सम्भारान्दुःखं हृदि निगृह्य च।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्यानुवर्त्यताम्॥
‘त्वया, मया, वैदेह्या, लक्ष्मणेन, सुमित्रया च — सर्वैः पितुः नियोगे स्थातव्यम्; एषः एव सनातनः धर्मः। अम्ब, सम्भारान् सम्भृत्य, हृदि दुःखं निगृह्य च, वनवासकृता मम धर्म्या बुद्धिः अनुवर्त्यताम्।’ अत्र सः स्वस्य निर्णयं कुटुम्बस्य साधारणधर्मरूपेण स्थापयति — न सः एकः एव बद्धः, सर्वे एव तेन नियोगेन बद्धाः। ‘सम्भारान् सम्भृत्य’ इति पदाभ्यां च अभिषेकसामग्र्याः अपनयनम् एव मातरं प्रति अन्तिमः निर्देशः। ‘सनातनः धर्मः’ इति पदेन सः विषयं व्यक्तिगतात् साधारणं प्रति नयति। मातुः शोकस्य स्थाने कर्तव्यं स्थापयित्वा सः तां क्रियायाम् एव नियोजयति — एतत् एव शोकहरणस्य उपायः।
"You, I, Vaidehī, Lakṣmaṇa and Sumitrā, all of us must abide by our father's command; that is the eternal law. Mother, gather up these preparations and put them away, hold down the grief in your heart, and follow my resolve to live in the forest, for it is righteous." Here he set his decision out as the common dharma of the whole family: he was not the only one bound by the command, they all were. His last instruction to his mother was to put away the materials for the consecration. By speaking of "the eternal law" he lifted the matter from the personal to the universal, and by giving his mother a duty in place of her grief he turned her to action, which is itself a way of easing sorrow.
१७कौसल्यायाः पुनर्विलापः
५१एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लवं च।
मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच॥
५२यथैव ते पुत्र पिता तथाहं गुरुः स्वधर्मेण सुहृत्तया च।
न त्वानुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि पुत्र गन्तुम्॥
५३किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयामृतेन।
श्रेयो मुहूर्तं तव संनिधानं ममैव कृत्स्नादपि जीवलोकात्॥
तस्य एतत् सुधर्म्यम्, अव्यग्रम्, अविक्लवं च वचः निशम्य मृता इव सा देवी पुनः संज्ञां प्रतिलभ्य रामं समीक्ष्य इति उवाच — ‘पुत्र, यथा एव ते पिता, तथा अहम् अपि स्वधर्मेण सुहृत्तया च गुरुः। न त्वाम् अनुजानामि; सुदुःखितां मां विहाय, पुत्र, गन्तुं न अर्हसि। चन्द्रनिभानन, त्वया विना इह मम जीवितेन किम्? लोकेन वा, स्वधया अमृतेन वा किम्? मम कृत्स्नात् अपि जीवलोकात् मुहूर्तं तव संनिधानम् एव श्रेयः।’ ‘मृता इव संज्ञां प्रतिलभ्य’ इति उपमया कविः तस्याः पुनरुत्थानम् एव मरणात् प्रत्यागमनम् इव वर्णयति। ‘स्वधया अमृतेन वा किम्’ इति पदैः सा पितृयज्ञस्य देवभोगस्य च मूल्यं निराकरोति — पुत्रस्य मुहूर्तमात्रं सांनिध्यम् एव तस्याः कृते सर्वम्।
Hearing these words, so righteous, so calm and so unshaken, the queen came back to herself as though she had returned from the dead, and looking at Rāma she spoke again. "My son, I am your elder just as your father is, by my own dharma and by my love. I do not give you leave; you must not go and leave me in such misery. What is life to me here without you, you whose face is like the moon? What is the world to me, or the offerings to the ancestors, or the nectar of the gods? A single moment of your company is worth more to me than the whole world of the living." The poet describes her recovery as a return from death. And in dismissing the offerings to the ancestors and the food of the gods she says that even these are worthless beside a moment of her son's presence, which is everything to her.
१८रामस्य प्रत्युत्तरम् — धर्मार्थकामाः
५४नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजो ध्वान्तमभिप्रविष्टः।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः॥
५५स मातरं चैव विसंज्ञकल्पामार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम्॥
५६अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च।
मम त्वभिप्रायमसंनिरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मा सुदुःखम्॥
५७धर्मार्थकामाः खलु जीवलोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु।
ये तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याभिमता सपुत्रा॥
मातुः तं करुणं विलापं निशम्य रामः, उल्काभिः नरैः अपोह्यमानः ध्वान्तम् अभिप्रविष्टः महागजः इव, भूयः प्रजज्वाल। विसंज्ञकल्पां मातरम्, आर्तं संतप्तं सौमित्रिं च दृष्ट्वा, धर्मे स्थितः सन् सः तादृशं धर्म्यं वाक्यम् उवाच यादृशं तत्र सः एव वक्तुम् अर्हति — ‘लक्ष्मण, ते भक्तिं पराक्रमं च अहं नित्यम् एव जानामि; किन्तु मम अभिप्रायम् असंनिरीक्ष्य मात्रा सह त्वम् अपि मां पीडयसि। जीवलोके धर्मः अर्थः कामः च धर्मफलोदयेषु समीक्षिताः; यत्र धर्मः, तत्र ते सर्वे असंशयं सन्ति — यथा वश्या अभिमता सपुत्रा भार्या त्रीन् अपि साधयति।’ ‘उल्काभिः अपोह्यमानः महागजः’ इति उपमया कविः रामस्य आन्तरं तेजः सूचयति — बाधा यथा यथा वर्धते, तथा तथा निश्चयः प्रज्वलति। ‘यथा सः एव वक्तुम् अर्हति’ इति च कवेः स्वयं साक्ष्यम् — एतादृशं वचनं रामात् अन्यः न वक्तुं शक्नोति।
Hearing his mother's piteous lament, Rāma blazed up once more, like a great elephant that has gone into the darkness and is being driven back by men with firebrands. Seeing his mother nearly senseless and Lakṣmaṇa stricken and burning with grief, he stood firm in dharma and spoke such righteous words as only he could speak at such a moment. "Lakṣmaṇa, I have always known your devotion and your courage, but without seeing what I intend, you and my mother together are causing me great pain. In this world dharma, wealth and pleasure are all seen to follow from dharma's fruit; where there is dharma, all three are surely present, just as a wife who is obedient, beloved and blessed with sons brings all three." The elephant driven by torches shows Rāma's inner fire: the more he was opposed, the more his resolve blazed. And "as only he could speak" is the poet's own testimony that no one but Rāma could have spoken such words.
१९धर्मः एव मूलम्, पितुः आज्ञा च
५८यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसंनिविष्टा धर्मो यतः स्यात्तदुपक्रमेत।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता॥
५९गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षादथवापि कामात्।
यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तं न कुर्यादनृशंसवृत्तिः॥
६०न तेन शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञामिमां न कर्तुं सकलां यथावत्।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गतिश्च धर्मः॥
६१तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने।
देवी मया सार्धमितोऽभिगच्छेत्कथंस्विदन्या विधवेव नारी॥
‘यस्मिन् कर्मणि ते सर्वे न संनिविष्टाः, तत् न आरभेत; यतः धर्मः स्यात्, तत् एव उपक्रमेत। लोके अर्थपरः द्वेष्यः भवति, कामात्मता अपि न प्रशस्ता। गुरुः, राजा, पिता, वृद्धः च — सः क्रोधात्, प्रहर्षात्, कामात् वा यत् कार्यम् आदिशेत्, तत् धर्मम् अवेक्ष्य कः अनृशंसवृत्तिः न कुर्यात्? तेन अहं पितुः इमां प्रतिज्ञां सकलां यथावत् अकर्तुं न शक्नोमि; तात, सः एव आवयोः नियोगे गुरुः, देव्याः च भर्ता, गतिः, धर्मः च। तस्मिन् धर्मराजे जीवति, विशेषतः स्वे पथि वर्तमाने, देवी मया सार्धम् इतः कथंस्वित् अभिगच्छेत्, अन्या विधवा नारी इव?’ ‘अनृशंसवृत्तिः’ इति पदेन सः कठोरतायाः अभावम् एव पुत्रधर्मस्य मूलं स्थापयति। अन्ते च मातुः अनुगमनप्रस्तावम् अपि सः निराकरोति — पत्यौ जीवति सती पुत्रेण सह वनं गच्छेत् चेत्, सा विधवा इव लक्ष्येत; एषः एव तस्य निषेधस्य हेतुः।
"One should not undertake an act in which all three are not present; one should do what leads to dharma. In this world the man bent on wealth is hated, and a life given to pleasure is not praised either. When an elder, a king, a father, an old man gives an order, whether in anger, in joy or even out of desire, what man who is not cruel would fail to carry it out, seeing that it is dharma? So I cannot fail to carry out the whole of my father's promise exactly as it stands. He, brother, is our elder in this charge, and he is the queen's husband, her refuge and her dharma. While that righteous king still lives and walks in his own path, how could the queen leave here with me, like some other woman who has been widowed?" In speaking of the man "who is not cruel" Rāma makes the absence of harshness the root of a son's duty. At the end he refused his mother's plan to follow him as well: if she went to the forest with her son while her husband still lived, she would look like a widow, and that was his reason for refusing.
२०अन्तिमम् अनुज्ञायाचनम्, प्रदक्षिणा
६२सा मानुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व नः स्वस्त्ययनानि देवि।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः॥
६३यशो ह्यहं केवलराज्यकारणान्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्।
अदीर्घकालेन तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः॥
६४प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्॥
‘सा त्वं वनं व्रजन्तं माम् अनुमन्यस्व; देवि, नः स्वस्त्ययनानि कुरुष्व — यथा समाप्ते काले अहं पुनः आव्रजेयम्, यथा च सत्येन ययातिः पुनः दिवम् आगतः। देवि, केवलराज्यकारणात् अहं महोदयं यशः पृष्ठतः कर्तुं न अलम्; जीविते अदीर्घकाले सति अधर्मतः अवरां महीम् अद्य न वृणे।’ एवं नरवृषभः सः मातरं प्रसादयन्, पराक्रमात् दण्डकान् गन्तुम् इच्छन् एव, अनुजं च भृशम् अनुशास्य, तां जननीं हृदि प्रदक्षिणं चकार। प्रदक्षिणा मानसी एव — शरीरेण न, हृदयेन एव सः मातरम् अन्तिमं परिक्रामति। ‘अवरां महीम्’ इति पदेन सः राज्यस्य मूल्यम् एव न्यूनं करोति — अधर्मेण लब्धा मही तुच्छा, धर्मेण रक्षितं यशः तु महोदयम्। एवं सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामः लक्ष्मणं दैवस्य प्राधान्यं बोधयिष्यति।
"So give me leave, as I go to the forest, my lady, and perform the rites of blessing for us, so that I may come back again when the time is over, as Yayāti came back to heaven by his truth. For the sake of kingship alone I cannot turn my back on a glory that brings great reward; life is short, and I will not today choose a paltry earth won through unrighteousness." So that bull among men sought to win his mother over, still determined in his courage to go to the Daṇḍaka forest; and having instructed his younger brother at length, he walked around his mother in reverence in his heart. The circling was inward, done not with the body but with the heart, a last reverence to his mother. "A paltry earth" shows how little a kingdom was worth to him: land won by unrighteousness is a small thing, while fame kept by dharma brings great reward. So the sarga ends, and in the next Rāma will teach Lakṣmaṇa the power of fate.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सम् + मन्मथ → समन्मथ — अत्र ‘सह’ इत्यर्थे ‘स’ आदेशः, ततः अनुस्वारः
- समासः
- मन्मथेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सादेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नृपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्वमित्रः + अपि → ‘स्वमित्रोऽपि’ — विसर्गस्य उकारः, ततः पूर्वरूपसन्धिः (ओ + अ = ओऽ)
- समासः
- स्वस्य अमित्रः — षष्ठीतत्पुरुषः (मुद्रणे ‘स्वमित्रो’; समीक्षितसंस्करणे तु ‘अमित्रः’ इति पाठः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘यः नरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुनर् + बाल्यम् + उपेयुषः → ‘पुनर्बाल्यमुपेयुषः’ — रेफस्थितिः तथा मकारे परे स्वरश्लेषः
- समासः
- समासः नास्ति — उप + इ धातोः क्वसुप्रत्ययान्तम् (लिट्सम्बन्धि कृदन्तम्)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘राज्ञः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स + धनुष् → सधनुष् — सहार्थे ‘स’ आदेशः; मुद्रणे ‘मया पार्श्वे सधनुषा’ इति
- समासः
- धनुषा सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सादेशः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + मनुष्य → निर्मनुष्य — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
- समासः
- निर्गताः मनुष्याः यस्याः सा — नञ्बहुव्रीहिः (प्रादिबहुव्रीहिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भरतस्य + अथ → ‘भरतस्याथ’ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- भरतस्य पक्षे भवः इति — ‘पक्ष’ शब्दात् यत्प्रत्ययः (तद्धितः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘यः’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- गुरोः + अपि + अवलिप्तस्य → ‘गुरोरप्यवलिप्तस्य’ — विसर्गस्य रेफः, ततः यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- अव + लिप् धातोः क्तप्रत्ययः — समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘गुरोः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अरि + शासन — स्वरसन्धिः नास्ति; सम्बोधने ‘भरतायारिशासन’ इति सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- अरीन् शास्तीति — उपपदतत्पुरुषः (शास् धातोः ल्युट्)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम् (रामस्य सम्बोधनम्)
- सन्धिः
- दत्तेन + इष्टेन → ‘दत्तेनेष्टेन’ — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- दत्तं च इष्टं च — द्वन्द्वः; ‘दत्तम्’ इति दानम्, ‘इष्टम्’ इति यज्ञः
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनार्थे प्रयुक्तं पृथक्पदद्वयम् (शपथे करणम्)
- सन्धिः
- कैकेय्याम् + आसक्तमानसम् → ‘कैकेय्यासक्तमानसम्’ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)। अत्र सन्धिः एव पदविभागं गोपयति।
- समासः
- आसक्तं मानसं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पितरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + च + अधर्म्यम् → ‘न चाधर्म्यं’ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धर्मात् अनपेतं धर्म्यम्, न धर्म्यम् इति अधर्म्यम् — नञ्तत्पुरुषः (यत्प्रत्ययान्तात्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शुश्रूषुः + जननीम् → ‘शुश्रूषुर्जननीं’ — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — श्रु धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः (शुश्रूषितुम् इच्छुः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (काश्यपस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अहम् + प्रायम् + इह + आसिष्ये → ‘अहं प्रायमिहासिष्ये’ — मकारस्य अनुस्वारः, ततः सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्राय’ इति अनशनव्रतस्य संज्ञा
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आसिष्ये’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- वन + चारिन् → वनचारिन् — अकारात् परं चकारः, अतः स्वरसन्धिः न प्रसजति; अत्र तृतीयैकवचनं निर्दिष्टम्
- समासः
- वने चरतीति — उपपदतत्पुरुषः (चर् धातोः णिनिप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘ऋषिणा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जमदग्नि + ष्यञ् → जामदग्न्य — आदिवृद्धिः (अ → आ), इकारलोपः
- समासः
- जमदग्नेः अपत्यम् पुमान् — तद्धितः (अपत्यार्थे)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘रामेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सु + दुस् + आसद → सुदुरासद — विसर्जनीयस्य रेफादेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- अतिशयेन दुःखेन आसत्तुं शक्यम् — प्रादितत्पुरुषः (सद् धातोः खल्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तेजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- धर्मसंश्रितम् + अपि + एतत् → ‘धर्मसंश्रितमप्येतत्’ — मकारे परे श्लेषः, ततः यण्सन्धिः (इ + ए = य्)
- समासः
- धर्मं संश्रितम् — द्वितीयातत्पुरुषः (सम् + श्रि धातोः क्तप्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पितुर्वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षत्रधर्म + आश्रित → क्षत्रधर्माश्रित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- क्षत्रधर्मम् आश्रिता — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मतिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्वस्ति + अयन → स्वस्त्ययन — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- स्वस्तेः अयनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘कुरु’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- तीर्ण + प्रतिज्ञा → तीर्णप्रतिज्ञ — स्वरसन्धिः नास्ति; बहुव्रीहौ स्त्रीप्रत्ययलोपः
- समासः
- तीर्णा प्रतिज्ञा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + भार → सम्भार — मकारस्य परसवर्णः (म्भ); स्वरसन्धिः न प्रसजति
- समासः
- समासः नास्ति — सम् + भृ धातोः घञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘सम्भृत्य’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सुहृद् + ता → सुहृत्ता — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
- समासः
- सुहृदः भावः इति — भावार्थे तल्प्रत्ययः (स्त्रियां टाप्)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ तृतीया)
- सन्धिः
- किम् + स्वधया + अमृतेन → ‘किं स्वधयामृतेन’ — मकारस्य अनुस्वारः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — रूढशब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘किम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
- सन्धिः
- नरैः + इव + उल्काभिः → ‘नरैरिवोल्काभिः’ — विसर्गस्य रेफः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अप + ऊह् धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययः — समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘महागजः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विसंज्ञ + कल्प — स्वरसन्धिः नास्ति; मुद्रणे ‘विसंज्ञकल्पामार्तं’ इति सवर्णदीर्घः (आ + आ = आ)
- समासः
- विसंज्ञेन ईषदसमाप्ता — ‘ईषदसमाप्तौ कल्पप्’ इति तद्धितः; ‘विगता संज्ञा यस्याः’ इति बहुव्रीहिगर्भः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मम + तु + अभिप्रायम् → ‘मम त्वभिप्रायम्’ — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
- समासः
- न संनिरीक्ष्य इति — नञ्पूर्वकं ल्यबन्तम् (सम् + नि + ईक्ष्)
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालक्रियावाचकम्)
- सन्धिः
- धर्मफल + उदय → धर्मफलोदय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- धर्मस्य फलस्य उदयः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- काम + आत्मन् → कामात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः तल्प्रत्ययः
- समासः
- कामः आत्मा यस्य सः कामात्मा, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तल्प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रशस्ता’ इत्यस्य विशेष्यम्)
- सन्धिः
- अनृशंस + वृत्ति — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘न + नृशंस’ इत्यत्र नञ्समासे नकारलोपः
- समासः
- अनृशंसा वृत्तिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कथम् + स्वित् → कथंस्वित् — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — प्रश्नार्थकं निपातद्वयम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (प्रश्नार्थकम्)
- सन्धिः
- महत् + उदय → महोदय — ‘महत्’ शब्दस्य ‘महा’ आदेशः, ततः गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महान् उदयः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘यशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पराक्रमात् + जिगमिषुः → ‘पराक्रमाज्जिगमिषुरेव’ — तकारस्य जकारः (श्चुत्वसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — गम् धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)