रामस्य दैववादः

रोषदीनं लक्ष्मणं सान्त्वयन् रामः अभिषेकसम्भारस्य निवर्तनम् आदिशति, कैकेय्याः विपरीतबुद्धौ दैवम् एव कारणं निर्दिशति च

अस्मिन् सर्गे रामः क्रोधेन विस्फारितनेत्रं लक्ष्मणम् आसाद्य धैर्येण सान्त्वयति। सः आदिशति — अभिषेकार्थं यः सम्भारसम्भ्रमः आसीत् सः एव अभिषेकनिवृत्त्यर्थं भवतु; कैकेयी यथा सशङ्का न स्यात् तथा क्रियताम्; पिता च सत्यभङ्गभयात् मुच्यताम्। ततः सः स्वस्य वनगमननिश्चयं प्रकटयति — भरतः अव्यग्रम् अभिषिच्यताम्, मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि वनं गते कैकेय्याः मनःसुखं भविष्यति। अनन्तरं सर्गस्य हृदयम् — कैकेय्याः विपरीतबुद्धौ न सा दोषभाक्, अपि तु कृतान्तः एव कारणम्; यतः पूर्वं मातृषु तस्याः च मयि भेदः न आसीत्। दैवम् अचिन्त्यम्, अप्रतिरोध्यम्, कर्मफलमात्रगम्यम्; सुखदुःखे लाभालाभौ भवाभवौ च तस्यैव कर्म; उग्रतपसः ऋषयः अपि तेन प्रचोदिताः नियमान् उत्सृजन्ति। एतया तात्त्विक्या बुद्ध्या संस्तब्धः रामः वदति — अभिषेके व्याहते अपि मम परितापः नास्ति; एभिः एव घटैः मम तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति, अथवा स्वयम् उद्धृतं तोयम् एव पर्याप्तम्; राज्यं वा वनवासः वा — वनवासः एव महोदयः। अन्ते सः लक्ष्मणं वारयति — यवीयसी माता न अभिशङ्कितव्या, सा दैवाभिपन्ना; पिता अपि न कथञ्चित् कारणम्।

१रोषदीनं लक्ष्मणं प्रति रामस्य प्रथमं वचः

१अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।
सरोषमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्॥

२आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्॥

३निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।
अवमानं निरस्यैनं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्॥

४उपक्लृप्तं यदैतन्मे अभिषेकार्थमुत्तमम्।
सर्वं निवर्तय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरव्ययम्॥

५सौमित्रे योऽभिषेकार्थं मम सम्भारसम्भ्रमः।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थं सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे रामः मातरं कौसल्यां लक्ष्मणं च धर्मरहस्यं बोधयित्वा जननीं मनसा प्रदक्षिणीकृतवान्। अस्मिन् सर्गे सः लक्ष्मणम् एव प्रत्यभिमुखः भवति। लक्ष्मणः तदा व्यथया दीनः, विशेषेण अमर्षितः, रोषितः नागेन्द्रः इव रोषेण विस्फारितनेत्रः आसीत्। अत्र उपमा सूक्ष्मा — रुष्टः नागः यावत् न दंशति तावत् केवलं निःश्वसिति; एवम् एव लक्ष्मणस्य क्रोधः अद्यापि अन्तःस्थः, अप्रकाशितः, किन्तु उग्रः। रामः तं सुहृदं प्रियं भ्रातरम् आसाद्य, धैर्येण सत्त्वं धारयन्, आत्मवान् सन् उवाच — ‘रोषं शोकं च निगृह्य केवलं धैर्यम् आश्रित्य तिष्ठ; अवमानस्य भावनां निरस्य उत्तमं हर्षं गृहाण।’ अत्र त्रयः आदेशाः — निग्रहः, निरसनम्, ग्रहणं च; न केवलं दुःखस्य त्यागः, अपि तु हर्षस्य स्वीकारः अपि विहितः। ततः कार्यम् आदिशति — ‘यत् एतत् मम अभिषेकार्थम् उत्तमं सम्भारजातम् उपक्लृप्तं तत् सर्वं शीघ्रं निवर्तय, कार्यं च निरव्ययं कुरु, येन मम वनगमने विघ्नः न भवेत्। हे सौमित्रे, यः अभिषेकार्थं सम्भारसम्भ्रमः आसीत्, सः एव अभिषेकनिवृत्त्यर्थं भवतु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — रामः भ्रातुः क्रोधं न निन्दति, अपि तु तस्य वेगम् एव कार्यान्तरे नियोजयति। या त्वरा अभिषेकाय आसीत्, सा एव त्वरा तन्निवर्तने विनियुज्यताम् इति वचनं क्रोधस्य उत्तमम् औषधम्।

In the previous sarga Rāma had taught his mother Kausalyā and Lakṣmaṇa the inner meaning of dharma and had circled his mother in reverence in his heart; in this sarga he turns to Lakṣmaṇa alone. Lakṣmaṇa was stricken with pain and unusually resentful, his eyes wide with rage, like a great serpent full of fury. The image is subtle: an angry snake, until it strikes, only hisses, and so Lakṣmaṇa's anger was still inside him, not yet let out, but fierce. Rāma went up to his dear brother and friend, steadied his own spirit with firmness and, fully in command of himself, said: "Hold down your anger and your grief, rely on steadiness alone, throw off this feeling of insult and take up true gladness instead." There are three commands here, to restrain, to throw off and to take up: he asks not only that Lakṣmaṇa give up his distress but that he accept joy. Then he gave him a task. "All the fine things that have been made ready for my consecration, send them all back at once, and see that nothing is wasted, so that nothing hinders my going to the forest. Saumitri, let the same bustle that went into gathering them for my consecration now go into calling it off." Rāma did not condemn his brother's anger; he turned its force to another use. To let the very haste that had gone into the consecration go into undoing it was the best of remedies for anger.

२मातुः शङ्का, पितुश्च सत्यम् — उभयोः रक्षणम्

६यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।
माता नः सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु॥

७तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।
मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम्॥

८न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।
मातॄणां वा पितुर्वाहं कृतमल्पं च विप्रियम्॥

९सत्यः सत्याभिसंधश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।
परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम॥

१०तस्यापि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम्॥

रामः वदति — ‘यस्याः मानसं मम अभिषेकार्थं परितप्यते, सा नः माता यथा सविशङ्का न स्यात् तथा कुरु।’ अत्र ‘नः माता’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — कैकेयी रामेण स्वजननी इव एव गृह्यते, न सापत्नी। ‘हे सौमित्रे, तस्याः मनसि प्रतिसंजातं शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तम् अपि उपेक्षितुं नोत्सहे’ इति वचने रामस्य करुणा प्रकाशते — यया अयं निर्वासितः, तस्याः एव शङ्कां सः असहनीयां मन्यते। अनन्तरं सः आत्मानं परीक्षते — ‘बुद्धिपूर्वं वा अबुद्धिपूर्वं वा मातॄणां पितुः वा कृतं किमपि अल्पम् अपि विप्रियम् अहम् इह कदाचिद् अपि न स्मरामि।’ एषा आत्मपरीक्षा अपराधबोधात् न प्रवृत्ता, अपि तु कारणान्वेषणात् — यदि मम दोषः नास्ति, तर्हि कारणम् अन्यत् एव किञ्चित् इति। ततः पितरं स्तौति — ‘पिता सत्यः, सत्याभिसन्धः, नित्यं सत्यपराक्रमः; सः परलोकभयात् भीतः; अतः सः निर्भयः भवतु। यदि अस्मिन् कर्मणि अप्रतिसंहृते सति तस्य अपि ‘सत्यं न जातम्’ इति मनस्तापः भवेत्, तस्य सः तापः मां तापयेत्।’ एवं रामः स्वस्य दुःखं न गणयति; मातुः शङ्का पितुश्च सत्यभङ्गभयम् एव तस्य द्वे चिन्ते। अत्र रामस्य धर्मदृष्टिः प्रकटा — यत् अन्येषां हृदये क्लेशं जनयति, तत् एव तस्य निवारणीयम्।

"Our mother, whose heart is burning because of my consecration," he said, "see to it that she is left without any misgiving." The words "our mother" matter: Rāma thought of Kaikeyī as his own mother, not as a rival wife. "I cannot bear, Saumitri, to leave unattended even for a moment the anxious pain that has arisen in her mind." Here his compassion shines out: the doubt in the heart of the very woman who had banished him was something he could not bear. Then he examined himself. "I cannot remember ever having done, knowingly or unknowingly, even the smallest unkindness to my mothers or to my father." This self-examination came not from a sense of guilt but from a search for the cause: if the fault was not his, the cause must lie elsewhere. Then he praised his father. "My father is truthful, true to his word, always valiant in keeping his word; he is afraid of what awaits him in the next world, so let him now be free of fear. If this undertaking were not called off, he would be tormented by the thought that his word had not been kept, and his torment would burn me." So Rāma gave no thought to his own sorrow; his two concerns were his mother's anxiety and his father's fear of breaking his word. His way of seeing dharma is plain here: whatever causes pain in another's heart is what he must remove.

३वनगमननिश्चयः, कैकेय्याः मनःसुखं च

११अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुरः॥

१२मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयतां ततः॥

१३मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनः सुखम्॥

१४बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।
तं नु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्॥

‘तस्मात् हे लक्ष्मण, अभिषेकविधानं संहृत्य अहम् अनु एव इतः पुरः वनं गन्तुम् इच्छामि।’ अत्र ‘अन्वगेव’ इति पदेन विलम्बस्य अभावः सूच्यते — निवर्तनम्, ततः तत्क्षणम् एव प्रस्थानम्। ‘मम प्रव्राजनात् अद्य कृतकृत्या नृपात्मजा कैकेयी अव्यग्रं स्वं सुतं भरतम् अभिषेचयतु। मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि अरण्यं गते सति कैकेय्याः मनःसुखं भविष्यति।’ अत्र वक्रोक्तिः नास्ति, कटाक्षः अपि नास्ति; रामः कैकेय्याः अभिलाषं तथ्यरूपेण एव कथयति, स्वस्य च तपस्विवेषं शान्तचित्तेन वर्णयति। ततः रामः गम्भीरतरं वदति — ‘येन केनचित् इयं बुद्धिः प्रणीता, मनश्च सुसमाहितं कृतम्, तं नु सङ्क्लेष्टुं न अर्हामि; अतः अचिरेण प्रव्रजिष्यामि।’ अत्र ‘तं’ इति पदेन न कैकेयी निर्दिश्यते, अपि तु तस्याः बुद्धेः प्रणेता कृतान्तः एव। यः बुद्धिं प्रणयति, तस्य सङ्क्लेशः अशक्यः; अतः तत्फलं स्वीकर्तुम् एव युक्तम् इति रामस्य आशयः। एवम् अत्र प्रथमवारं दैवशब्दस्य बीजं न्यस्तम्, यत् अग्रिमेषु श्लोकेषु विस्तरेण प्ररोहति।

"So, Lakṣmaṇa, call off the arrangements for the consecration; I want to go from here to the forest straight away." There was to be no delay: first the calling off, then at once the departure. "Now that I am banished, let Kaikeyī the princess, her purpose achieved, consecrate her son Bharata with an untroubled mind. When I have gone into the forest wearing bark and deerskin, with my matted hair coiled on my head, Kaikeyī's mind will be at ease." There is no irony here and no sarcasm: Rāma simply states Kaikeyī's wish as a fact and describes his own ascetic's dress with a quiet mind. Then he spoke more gravely. "Whatever it was that framed this design in her mind and fixed her heart so firmly on it, I have no right to thwart it; I will go into exile without delay." The "whatever it was" does not mean Kaikeyī but destiny, the power that shaped her thinking. One cannot fight the power that shapes a mind, so it is right to accept its result: that is Rāma's meaning, and here the seed of the idea of destiny is planted for the first time, to grow at length in the verses that follow.

४कृतान्तदर्शनम् — कैकेय्याः विपरीतबुद्धौ कारणम्

१५कृतान्त एव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने॥

१६कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम वेदने।
यदि तस्या न भावोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्॥

१७जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा॥

१८सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये॥

१९कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।
ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसंनिधौ॥

‘हे सौमित्रे, मम प्रवासने वितीर्णस्य च राज्यस्य पुनः निवर्तने कृतान्तः एव द्रष्टव्यः।’ द्वे अपि एते घटने एकस्मिन् एव हेतौ निबद्धे इति रामस्य निर्णयः। ‘यदि अयं भावः कृतान्तविहितः न भवेत्, तर्हि मम वेदने कैकेय्याः प्रतिपत्तिः कथं स्यात्?’ अत्र तर्कः प्रवर्तते — ‘हे सौम्य, त्वं जानासि: मातृषु मम अन्तरं नास्ति; तस्याः अपि मयि सुते च विशेषः भूतपूर्वः न आसीत्।’ एतत् एव प्रमाणम् — यदि कारणं स्वाभाविकं द्वेषः अभविष्यत्, तर्हि तस्य पूर्वचिह्नानि दृष्टानि अभविष्यन्। तानि नास्ति; अतः हेतुः बाह्यः। ‘सा एव अभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः उग्रैः वाक्यैः अभाषत; तत्र दैवात् अन्यत् किमपि कारणं न समर्थये। प्रकृतिसम्पन्ना तथागुणा राजपुत्री भर्तुः संनिधौ प्राकृता स्त्री इव मत्पीडां कथं ब्रूयात्?’ एवं रामः कैकेयीं न दोषयति; तस्याः कुलं शीलं गुणान् च स्मृत्वा, पूर्वस्नेहम् एव प्रमाणीकृत्य, वर्तमानं वैपरीत्यं दैवस्य कार्यत्वेन निश्चिनोति। एषा दृष्टिः सर्गस्य केन्द्रम्, अग्रिमसर्गे च लक्ष्मणस्य खण्डनस्य लक्ष्यम् अपि। अनेन रामः न केवलं क्षमते, अपि तु क्षमायाः कारणम् अपि युक्त्या स्थापयति।

"Saumitri," he said, "in my banishment, and in the taking back of a kingdom already granted, we must see the hand of destiny alone." He concluded that both events were bound to a single cause. "If this mood had not been ordained by destiny, how could Kaikeyī have set her mind on hurting me?" And he reasoned it out: "You know, gentle brother, that I have never made any difference between my mothers, and she never made any difference between me and her own son." That is the proof: had the cause been a natural hatred, there would have been signs of it before, and there were none, so the cause must come from outside. "That she should have spoken such harsh and cruel words, to stop my consecration and send me away, I can find no cause for it but destiny. How else could a princess of such good birth and such good qualities speak of hurting me, like a common woman, in her husband's very presence?" So Rāma did not blame Kaikeyī. Remembering her family, her character and her virtues, and taking her former love for him as proof, he concluded that her present reversal was the work of destiny. This view is the centre of the sarga, and it is the very view Lakṣmaṇa will attack in the next. Rāma not only forgives; he gives a reasoned ground for forgiving.

५दैवस्य अचिन्त्यत्वं सर्वव्यापकत्वं च

२०यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न हन्यते।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः॥

२१कश्च दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।
यस्य नु ग्रहणं किंचित्कर्मणोऽन्यन्न दृश्यते॥

२२सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।
यस्य किंचित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्॥

२३ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः॥

२४असंकल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते।
निवर्त्यारब्धमारम्भैर्ननु दैवस्य कर्म तत्॥

‘यत् अचिन्त्यं तत् दैवम्; तत् भूतेषु अपि न हन्यते। मयि तस्यां च विपर्ययः पतितः इति व्यक्तम्।’ द्वयोः अपि परिणामः विपरीतः जातः — रामस्य राज्यं नष्टम्, कैकेय्याः च बुद्धिः परिवृत्ता। ‘हे सौमित्रे, कः पुमान् दैवेन योद्धुम् उत्सहते, यस्य ग्रहणं कर्मणः अन्यत्र न दृश्यते?’ अत्र दैवस्य ज्ञानोपायः निरूपितः — तत् न प्रत्यक्षं, न अनुमेयं पूर्वम्; फलम् एव तस्य लिङ्गम्। ‘सुखदुःखे, भयक्रोधौ, लाभालाभौ, भवाभवौ — यस्य किञ्चित् तथाभूतं भवति, तत् ननु दैवस्य कर्म एव।’ एतैः चतुर्भिः द्वन्द्वैः सर्वं मानुषम् अनुभवजातं गृहीतम्। ‘उग्रतपसः ऋषयः अपि दैवेन अभिप्रचोदिताः तीव्रान् नियमान् उत्सृज्य काममन्युभिः भ्रश्यन्ते।’ अयं दृष्टान्तः बलवान् — यदि संयतात्मानः तपस्विनः अपि न शक्नुवन्ति, तर्हि अन्येषां का कथा। ‘यत् असङ्कल्पितम् एव अकस्मात् प्रवर्तते, यत् च आरम्भैः आरब्धम् अपि निवर्त्य अन्यथा भवति, तत् ननु दैवस्य कर्म।’ अत्र रामः दैवं न दैन्येन स्वीकरोति; तस्य लक्षणम् एव सूत्रयति — अचिन्त्यत्वम्, अप्रतिरोध्यत्वम्, कर्मफलमात्रेण गम्यत्वं च।

"What cannot be reasoned about is destiny, and not even the gods can overcome it; clearly the reversal has fallen on her and on me alike." For both of them things had turned upside down: Rāma had lost the kingdom, and Kaikeyī's mind had been turned. "Who, Saumitri, has the strength to fight destiny, which can be grasped only in the results of what happens?" Here he describes how destiny is known: it is neither seen directly nor inferred in advance, and its only sign is the outcome. "Pleasure and pain, fear and anger, gain and loss, birth and death, whatever of this kind befalls anyone is surely the work of destiny." These four pairs take in the whole of human experience. "Even sages of fierce austerity, driven by destiny, give up their severe disciplines and fall through desire and anger." The example is a strong one: if even ascetics who have mastered themselves cannot resist it, what of others? "What arises suddenly and unplanned, and overturns what has been carefully begun, is surely the work of destiny." Rāma did not accept destiny in a spirit of despair; he defined its marks: it is beyond thought, it cannot be resisted, and it is known only through its effects.

६परितापाभावः, क्रियानिवर्तनम्, यवीयस्याः अनभिशङ्का

२५एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।
व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते॥

२६तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्॥

२७एभिरेव घटैः सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति॥

२८अथवा किं मयैतेन राज्यद्रव्यमयेन तु।
उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति॥

२९मा च लक्ष्मण संतापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।
राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः॥

३०न लक्ष्मणास्मिन्मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्यभिशङ्कितव्या।
दैवाभिपन्ना न पिता कथंचिज्जानासि दैवं हि तथाप्रभावम्॥

‘एतया तात्त्विक्या बुद्ध्या आत्मना आत्मानं संस्तभ्य स्थितः अस्मि; अतः अभिषेके व्याहते अपि मम परितापः नास्ति। तस्मात् त्वम् अपि अपरितापः सन् माम् अनुविधाय आभिषेचनिकीं क्रियां शीघ्रं प्रतिसंहारय।’ अत्र ‘आत्मना आत्मानम्’ इति पदद्वयं स्मर्तव्यम् — स्थैर्यं बाह्यात् न आगच्छति, स्वबुद्धेः एव जायते। ततः रामः उपायं दर्शयति — ‘हे लक्ष्मण, एभिः एव अभिषेचनसम्भृतैः घटैः मम तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति।’ राज्याभिषेकस्य सामग्री एव तपोव्रतस्य सामग्री भवतु इति परिवर्तनं रमणीयम्। अनन्तरं सः ततः अपि विरज्यते — ‘अथवा राज्यद्रव्यमयेन एतेन किम्? स्वयम् उद्धृतं तोयम् एव मम व्रतादेशं करिष्यति।’ ‘लक्ष्म्याः विपर्यये संतापं मा कार्षीः; राज्यं वा वनवासः वा — वनवासः एव महोदयः’ इति वचनेन सः द्वयोः साम्यं न केवलं वदति, अपि तु वनवासस्य आधिक्यम् अपि प्रतिपादयति। अन्ते सः लक्ष्मणं वारयति — ‘हे लक्ष्मण, अस्मिन् मम राज्यविघ्ने यवीयसी माता न अभिशङ्कितव्या; दैवाभिपन्ना सा; पिता अपि कथञ्चित् न कारणम्; त्वं दैवं तथाप्रभावं च जानासि एव।’ एवं सर्गः रामस्य समत्वेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः एतम् एव दैववादं सर्वथा प्रत्याख्याय पौरुषम् एव परमं प्रमाणम् इति उद्घोषयिष्यति।

"Holding to this true understanding, I have steadied myself by myself, so I feel no distress, though my consecration has been blocked. So you too, free of distress, follow my lead and have the consecration ceremonies stopped at once." "Steadied myself by myself" is worth remembering: steadiness does not come from outside but grows out of one's own understanding. Then he showed a way. "With these very jars, Lakṣmaṇa, filled for the consecration, I will take the ritual bath for my ascetic's vow." It is a lovely turn that the materials of a royal consecration should become the materials of an ascetic's vow. Then he let go even of that. "Or rather, what do I need with these, which belong to the royal treasury? Water I draw myself will serve to begin my vow. Do not grieve, Lakṣmaṇa, at this reversal of my fortune; the kingdom or the forest, the forest is the greater blessing." With this he not only called the two equal but held that the forest was the better. Finally he checked Lakṣmaṇa: "In this obstacle to my kingship, Lakṣmaṇa, our youngest mother is not to be suspected; she was in the grip of destiny. Nor is our father in any way the cause. You know what destiny is, and how great its power." So the sarga ends in Rāma's equanimity, and in the next Lakṣmaṇa will reject this whole doctrine of destiny outright and proclaim that human effort is the final authority.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

रोषविस्फारितेक्षण २२.१ क्रोधेन विस्तारितनेत्रः

सन्धिः: रोषविस्फारित + ईक्षण → रोषविस्फारितेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: रोषेण विस्फारिते ईक्षणे यस्य सः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘तं’ इत्यस्य विशेषणम्)

अमर्षित २२.१ असहिष्णुः, रोषेण अक्षमः

सन्धिः: पदान्तर्गतः स्वरसन्धिः नास्ति; किन्तु मुद्रणे ‘सविशेषम् + अमर्षितम्’ इति मकारस्य अनुस्वारे परिणते ‘सविशेषममर्षितम्’ इति सन्धिः — एषा एव अत्र दुर्बोधता
समासः: समासः नास्ति — न मृष्यते इति, ‘मृष् सहने’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘तं’ इत्यस्य विशेषणम्)

सत्त्व २२.२ धैर्यम्, मनोबलम्, स्वभावस्थैर्यम्

सन्धिः: सत् + त्व — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘धारयन् सत्त्वम्’ इत्यत्र हलन्तानन्तरः अवकाशः संहृतः, तेन ‘धारयन्सत्त्वम्’
समासः: समासः नास्ति — ‘सत्’ इत्यस्मात् भावे त्वप्रत्ययः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘धारयन्’ इत्यस्य कर्म)

उपक्लृप्त २२.४ सज्जीकृतम्, सम्पादितम्

सन्धिः: उप + क्लृप् + क्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ऌवर्णस्य स्थितिः एव अत्र दुर्लभा
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकात् ‘कृपू सामर्थ्ये’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘एतत्’ इत्यस्य विधेयम्)

अभिषेकनिवृत्त्यर्थ २२.५ अभिषेकस्य निवर्तनाय

सन्धिः: निवृत्ति + अर्थ → निवृत्त्यर्थ — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: अभिषेकस्य निवृत्तिः, तदर्थम् इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)

सम्भारसम्भ्रम २२.५ सामग्रीसंग्रहणे उत्साहः, तत्परता

सन्धिः: सम् + भार, सम् + भ्रम — मकारस्य अनुस्वारः, तेन ‘सम्भार’, ‘सम्भ्रम’
समासः: सम्भाराणां सम्भ्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

मदभिषेकार्थ २२.६ मम अभिषेकनिमित्तम्

सन्धिः: अभिषेक + अर्थ → अभिषेकार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); मत् + अभिषेक इत्यत्र तु सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मम अभिषेकः, तदर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: सप्तम्यर्थे प्रयुक्तं निमित्तवाचि पदम्

सविशङ्क २२.६ सशङ्का, सन्देहयुक्ता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — सह + विशङ्का इत्यत्र ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः
समासः: विशङ्कया सहिता — बहुव्रीहिः (स्त्रियां ‘सविशङ्का’)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘माता’ इत्यस्य विधेयम्)

मातॄणाम् २२.८ मातॄणाम्, जननीनाम् — अत्र दशरथस्य तिसृणां पत्नीनाम्

सन्धिः: मातृ + आम् → मातॄणाम् — ऋकारस्य दीर्घः (नामि पूर्वस्य दीर्घः), नकारस्य च णत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दस्य रूपम्
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘विप्रियम्’ इत्यस्य सम्बन्धिपदम्)

सत्याभिसन्ध २२.९ सत्यप्रतिज्ञः, यस्य सङ्कल्पः सत्यः

सन्धिः: सत्य + अभिसन्ध → सत्याभिसन्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सत्यः अभिसन्धिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)

मनस्ताप २२.१० मानसः सन्तापः, अन्तर्दाहः

सन्धिः: मनः + ताप → मनस्ताप — विसर्गस्य सकारादेशः (खरि च)
समासः: मनसः तापः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अप्रतिसंहृत २२.१० अनिवर्तिते, न प्रत्याहृते

सन्धिः: प्रति + सम् + हृत — मकारस्य अनुस्वारः; नञः अकारादेशः
समासः: न प्रतिसंहृतम् इति — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘कर्मणि’ इत्यस्य विशेषणम्)

अन्वगेव २२.११ अनन्तरम् एव, तत्पश्चात् एव

सन्धिः: अन्वक् + एव → अन्वगेव — जश्त्वसन्धिः (ककारस्य गकारः); अन्वक् इति पदम् अपि अनु + अञ्च् इत्यनयोः यण्सन्धिना (उ + अ = व्) सिद्धम्
समासः: समासः नास्ति — ‘अञ्चु गतौ’ धातोः क्विबन्तं रूपम्
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

चीराजिनधर २२.१३ वल्कलं मृगचर्म च धारयति सः

सन्धिः: चीर + अजिन → चीराजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: चीरं च अजिनं च, ते धरति इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘मयि’ इत्यस्य विशेषणम्)

जटामण्डल २२.१३ जटानां समूहः, जटाजूटः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — द्वयोः पदयोः व्यञ्जनसन्धिः एव; समस्तपदं तु ‘जटामण्डलधारिणि’ इति
समासः: जटानां मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् धारयति इति उपपदतत्पुरुषेण ‘जटामण्डलधारिन्’
विभक्तिः: समासपूर्वपदम्; समस्तं पदं सप्तम्यां (‘मयि’ इत्यस्य विशेषणम्)

सङ्क्लेष्टुम् २२.१४ क्लेशयितुम्, पीडयितुम्, विफलीकर्तुम्

सन्धिः: सम् + क्लिश् + तुमुन् → सङ्क्लेष्टुम् — मकारस्य परसवर्णः (ङ्), शकारस्य च ष्टुत्वम्
समासः: समासः नास्ति — तुमुन्नन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (‘नार्हामि’ इत्यस्य कर्म)

कृतान्त २२.१५ दैवम्, नियतिः, विधिः

सन्धिः: कृत + अन्त → कृतान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कृतः अन्तः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वितीर्ण २२.१५ दत्तस्य, प्रदत्तस्य

सन्धिः: वि + तॄ + क्त → वितीर्ण — ऋकारस्य ईर्, नकारस्य णत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘तॄ प्लवनतरणयोः’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘राज्यस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

दुर्वच २२.१८ वक्तुम् अशक्यैः, कटुभिः

सन्धिः: दुर् + वच — विसर्गस्य रेफः (उत्वं रत्वं च)
समासः: दुःखेन उच्यन्ते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘वाक्यैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

मत्पीडा २२.१९ मम पीडनम्, मां प्रति क्लेशकरं वचनम्

सन्धिः: मद् + पीडा → मत्पीडा — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः खरि परे)
समासः: मम पीडा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘ब्रूयात्’ इत्यस्य कर्म)

विपर्यय २२.२० वैपरीत्यम्, उलटफेरः, विपरीतपरिणामः

सन्धिः: परि + अय → पर्यय — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); ततः वि इत्युपसर्गयोगे ‘विपर्यय’
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गद्वययुक्तात् ‘इण् गतौ’ धातोः अच्प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भवाभव २२.२२ उत्पत्तिः विनाशश्च, सद्भावः असद्भावश्च

सन्धिः: भव + अभव → भवाभव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: भवश्च अभवश्च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

उग्रतपस् २२.२३ तीव्रतपस्विनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘ऋषयः + अपि’ इत्यत्र तु ‘ऋषयोऽप्युग्रतपसः’ इति विसर्गस्य उकारे परिणतिः
समासः: उग्रं तपः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘ऋषयः’ इत्यस्य विशेषणम्)

असङ्कल्पित २२.२४ अपूर्वसङ्कल्पितम्, अचिन्तितम्

सन्धिः: सम् + कल्पित → सङ्कल्पित — मकारस्य परसवर्णः (ङ्); नञः अकारादेशः
समासः: न सङ्कल्पितम् इति — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

व्रतादेश २२.२८ व्रतस्य सङ्कल्पः, व्रतग्रहणविधिः

सन्धिः: व्रत + आदेश → व्रतादेश — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: व्रतस्य आदेशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘करिष्यति’ इत्यस्य कर्म)

महोदय २२.२९ महाभ्युदयकरः, महाफलः

सन्धिः: महा + उदय → महोदय — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: महान् उदयः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वनवासः’ इत्यस्य विधेयम्)

यवीयस्यभिशङ्कितव्या २२.३० कनीयसी माता शङ्कनीया न

सन्धिः: यवीयसी + अभिशङ्कितव्या → यवीयस्यभिशङ्कितव्या — यण्सन्धिः (ई + अ = य्); एषः एव अत्र क्लेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘यवीयसी’ इति युवन्शब्दात् ईयसुन्प्रत्यये ङीप् च; ‘अभिशङ्कितव्या’ इति तव्यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘माता’ इत्यस्य विधेयम्)

दैवाभिपन्ना २२.३० दैवेन अधिष्ठिता, विधिवशंगता

सन्धिः: दैव + अभिपन्ना → दैवाभिपन्ना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दैवेन अभिपन्ना — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘माता’ इत्यस्य विशेषणम्)