अयोध्याकाण्डम् — त्रयोविंशः सर्गः
क्रोधेन प्रज्वलन् लक्ष्मणः दैववादं खण्डयति, पुरुषकारम् एव परमं प्रमाणम् इति स्थापयति, राज्याभिषेकाय च रामम् आग्रहेण प्रार्थयते
पूर्वसर्गे रामेण उक्तं दैववादम् अयं सर्गः सर्वथा प्रत्याचष्टे। रामे ब्रुवति सति लक्ष्मणः अवाक्शिराः दैन्यहर्षयोः मध्यं गच्छति; ततः भ्रुकुटीं बद्ध्वा बिलस्थः सर्पः इव निःश्वसन्, क्रुद्धसिंहमुखः, हस्तिवत् अग्रहस्तं विधुन्वन्, तिर्यक् दृष्ट्वा भ्रातरं वक्तुम् आरभते। सः वदति — अयं सम्भ्रमः अस्थाने जातः; शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः सन् किमर्थम् अशौण्डीरं कृपणम् अशक्तं दैवं प्रशंससि? तयोः पापयोः विषये तव शङ्का कथं न विद्यते? सन्ति हि धर्मोपधासक्ताः। यदि वरदानकथा सत्या अभविष्यत्, तर्हि सा प्राक् एव प्रकाशिता अभविष्यत्। विक्लवः वीर्यहीनः एव दैवम् अनुवर्तते; सम्भावितात्मानः वीराः तु न। अद्य लोकाः दैवमानुषयोः व्यक्तिं द्रक्ष्यन्ति; अङ्कुशातिक्रान्तं मत्तगजम् इव प्रधावितं दैवम् अहं पौरुषेण निवर्तयिष्ये। ये मिथः तव विवासं समर्थितवन्तः, ते एव चतुर्दश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति। ततः सः स्वस्य बाहुबलम् आयुधानां च प्रयोजनं विस्तरेण वर्णयति — इमौ बाहू न शोभार्थम्, धनुः न भूषणाय। अन्ते सः आज्ञां याचते — कः अद्य वियुज्यताम्? अहं तव किंकरः। तत् श्रुत्वा रामः तस्य बाष्पं विमृज्य सान्त्वयन् वदति — पित्रोः वचने स्थितम् एव मां जानीहि; एषः एव सत्पथः।
१इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽवाक्शिरा इव।
ध्यात्वा मध्यं जगामाशु सहसा दैन्यहर्षयोः॥
२तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः।
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः॥
३तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा।
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्॥
४अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः।
तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्॥
५अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्।
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्॥
रामे एवं ब्रुवति सति लक्ष्मणः अवाक्शिराः इव अभवत्; ध्यात्वा च सहसा दैन्यहर्षयोः मध्यं जगाम। अत्र ‘मध्यम्’ इति पदं रमणीयम् — ज्येष्ठस्य राज्यभङ्गात् दैन्यम्, तस्य च धर्मे दार्ढ्यात् हर्षः; द्वयोः अन्तरे तस्य चित्तं दोलायते। ततः सः नरर्षभः भ्रुवोः मध्ये भ्रुकुटीं बद्ध्वा, बिलस्थः रोषितः महासर्पः इव निशश्वास। तस्य भ्रुकुटीसहितं मुखं तदा दुष्प्रतिवीक्ष्यम् आसीत् — क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखसदृशं बभौ। हस्ती यथा स्वम् अग्रहस्तं विधुनोति, तथा सः स्वम् अग्रहस्तं विधुन्वन्, शिरोधरां च तिर्यक् ऊर्ध्वं च शरीरे पातयित्वा, नेत्रयोः अग्रभागेन तिर्यक् पश्यन् भ्रातरम् अब्रवीत् — ‘यस्य अयं सुमहान् सम्भ्रमः अस्थाने जातः।’ अत्र वाक्यं मध्ये एव छिन्नम्, अग्रिमेण श्लोकेन च सम्बध्यते; एतत् एव लक्ष्मणस्य आवेगस्य लक्षणम्। कविः अत्र त्रीन् उपमानान् क्रमेण प्रयुङ्क्ते — सर्पः, सिंहः, हस्ती च; तैः क्रोधस्य त्रयः आविष्काराः — निःश्वासः, मुखविकृतिः, अङ्गचेष्टा च — सूचिताः। पूर्वसर्गे रामः लक्ष्मणं रोषविस्फारितेक्षणम् इति दृष्टवान् आसीत्; अत्र तु सः रोषः वाचम् एव आरोहति। ‘तिर्यक्’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — शिरोधरायाः चेष्टायां दृष्टेश्च; एतेन साक्षात् दर्शनस्य असहनम् अभिव्यज्यते।
As Rāma spoke, Lakṣmaṇa stood with his head bowed, and after a moment's thought he was suddenly caught between dejection and delight. The word "between" is well chosen: he was dejected that his elder brother had lost the kingdom and delighted at his firmness in dharma, and his mind swung between the two. Then that bull among men knit his brows and breathed hard, like a great serpent enraged in its hole. With his brows drawn together, his face was hard to look at; it looked like the face of an angry lion. Shaking his forearm as an elephant swings its trunk, twisting his neck sideways and upward, he looked at his brother sidelong, out of the corners of his eyes, and said: "This great agitation of yours has come at the wrong moment." His sentence breaks off and runs on into the next verse, itself a sign of his agitation. The poet uses three images in turn, serpent, lion and elephant, for three outward signs of anger: the hissing breath, the twisted face and the restless body. In the previous sarga Rāma had seen Lakṣmaṇa's eyes wide with rage; here that rage rises into speech. The word "sidelong" comes twice, of his neck and of his gaze, and conveys that he could not bear to look his brother in the face.
६धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया।
कथं ह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति॥
७यथा ह्येवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः।
किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि॥
८पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते।
सन्ति धर्मोपधासक्ता धर्मात्मन्किं न बुध्यसे॥
९तयोः सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः।
यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।
तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरःप्रकृतश्च सः॥
लक्ष्मणः वदति — ‘धर्मे दोषप्रसङ्गः भवेत्, लोकस्य च अतिशङ्का न भवेत् इति हेतुना भवादृशः असम्भ्रान्तः पुरुषः एतत् कथं वक्तुम् अर्हति? एवं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः सन् अशौण्डीरं कृपणम् अशक्तं दैवं किं नाम अभिशंससि?’ अत्र ‘शौण्डीर’ इति पदं द्विः प्रयुक्तम् — वीरः वीरम् एव प्रशंसेत्, न तु निर्वीर्यं दैवम् इति व्यङ्ग्यः। ततः सः साक्षात् आरोपं करोति — ‘तयोः पापयोः विषये तव शङ्का कथं नाम न विद्यते? सन्ति हि धर्मोपधासक्ताः — धर्मस्य व्याजेन स्वार्थं साधयन्तः; हे धर्मात्मन्, किं त्वं न बुध्यसे?’ अग्रिमः श्लोकः षट्पादः — ‘तयोः शाठ्यात् तव सुचरितं स्वार्थं च परिजिहीर्षतोः यदि एवं व्यवसितं न अभविष्यत्, तर्हि हे राघव, प्राक् एव तत् जातम् अभविष्यत्; तयोः वरः अपि प्राक् एव दत्तः प्रकृतश्च अभविष्यत्।’ अर्थात् वरदानकथा यदि सत्या अभविष्यत्, तर्हि अभिषेकारम्भात् पूर्वम् एव सा प्रकाशिता अभविष्यत्; अतः सा कल्पितैव इति लक्ष्मणस्य तर्कः। अत्र सः प्रत्यक्षं न अपवदति, अपि तु कालक्रमेण एव कल्पनां प्रकटयति — यत् प्राक् वक्तव्यम् आसीत्, तत् पश्चात् उक्तम्; एषः एव शाठ्यस्य चिह्नम्।
"How can a man like you, who is never flustered, say such things, for fear of falling into unrighteousness or because people might suspect you?" Lakṣmaṇa said. "How is it that you, a bull among warriors, full of spirit, keep praising destiny, that spiritless, miserable, powerless thing?" He sets "full of spirit" against "spiritless" to imply that a hero should honour heroism, not the weakling destiny. Then he made his accusation openly. "How can you have no suspicion of those two sinners? There are people who use a show of righteousness as a cover for their own ends; righteous as you are, do you not see it? If those two had not been set on robbing you, out of guile, of your good name and your rights, it would all have happened long ago, Rāghava; the boon would have been granted and made known long ago." That is, if the story of the boons were true, it would have come out before the preparations for the consecration began, so it must be an invention: that is Lakṣmaṇa's argument. He does not call it a lie outright; he exposes it through the timing, for what should have been said before was said only afterwards, and that is the mark of deceit.
१०लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्।
नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि॥
११येनैवमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते।
सोऽपि धर्मो मम द्वेष्यो यत्प्रसङ्गाद्विमुह्यसि॥
१२कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः।
करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्॥
१३यदयं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते।
जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः॥
१४तवायं धर्मसंयोगो लोकस्यास्य विगर्हितः।
मनसापि कथं कामं कुर्यात्त्वां कामवृत्तयोः।
तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः॥
‘त्वदन्यस्य अभिषेचनं लोकविद्विष्टम्; तत् आरब्धम्। हे वीर, तत् सोढुं नोत्सहे; तत्र मां क्षन्तुम् अर्हसि।’ अत्र लक्ष्मणः स्वस्य असहिष्णुतां न गोपायति, क्षमां च प्रार्थयते — एषा विनयस्य रेखा तस्य सर्वेषु उग्रवचनेषु अनुवर्तते। ‘हे महामते, येन तव बुद्धिः एवं द्वैधं गता, सः धर्मः अपि मम द्वेष्यः; यत्प्रसङ्गात् त्वं मुह्यसि।’ अत्र लक्ष्मणः धर्मशब्दस्य एव पुनर्विचारम् आह्वयति — यः धर्मः विमोहं जनयति, सः धर्मः न भवितुम् अर्हति। ‘कर्मणा शक्तः सन् त्वं कैकेयीवशवर्तिनः पितुः अधर्मिष्ठं विगर्हितं वाक्यं कथं करिष्यसि? यत् अयं भेदः किल्बिषात् कृतः, तथापि एवं न गृह्यते — तत्र मम दुःखं जायते, गर्हितः च अयं धर्मसङ्गः।’ चतुर्दशः श्लोकः षट्पादः — ‘तव अयं धर्मसंयोगः अस्य लोकस्य विगर्हितः। कामवृत्तयोः, नित्यम् अहितयोः, पितृमातृनामधारिणोः शत्र्वोः कामं मनसा अपि कथं कश्चित् कुर्यात्?’ एतत् अत्यन्तं तीक्ष्णं वचनम् — मातापितरौ शत्रुशब्देन उक्तौ। एतैः पञ्चभिः श्लोकैः लक्ष्मणस्य आक्रोशः क्रमेण वर्धते — प्रथमं कार्यस्य निन्दा, ततः धर्मस्य पुनर्विचारः, ततः पितुः परतन्त्रता, अन्ते च मातापित्रोः शत्रुत्वारोपः। रामः तु एतत् सर्वं श्रृणोति एव, न प्रतिवदति — तस्य मौनम् एव अग्रिमसर्गस्य उत्तरम्।
"The consecration of someone other than you, a thing the whole world detests, has been set in motion. I cannot bear it, hero; forgive me for that." Lakṣmaṇa did not hide his impatience, yet he asked forgiveness, and this thread of humility runs through all his fierce words. "The dharma that has divided your mind like this, wise brother, that 'dharma' I detest too, since clinging to it has led you astray." Here he calls the very idea of dharma into question: a dharma that produces delusion cannot be dharma. "You are able to act; how can you carry out the unrighteous, contemptible word of a father who is under Kaikeyī's thumb? This rift was made out of sheer wickedness, and still it is not seen as such; that is what pains me, and this attachment of yours to duty is contemptible. The whole world here condemns this bond you have made with duty. Those two act only on their desires and always work against you; they are enemies who merely bear the names of father and mother. How could anyone grant their wish, even in thought?" These are words of the utmost sharpness, calling his own parents enemies. Across these five verses Lakṣmaṇa's outcry mounts step by step: first he condemns the deed, then he questions this dharma, then he attacks his father's dependence on Kaikeyī, and finally he calls both parents enemies. Rāma simply listens and does not reply, and his silence becomes the answer he will give later.
१५यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्।
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते॥
१६विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते।
वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते॥
१७दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्।
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति॥
१८द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च।
दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति॥
१९अद्य मे पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः।
यैर्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्॥
‘यद्यपि तव प्रतिपत्तिः दैवी, तयोः च मतम् अपि तथा, तथापि तत् त्वया उपेक्षणीयम्; मह्यं तत् अपि न रोचते।’ अत्र लक्ष्मणः रामस्य दैववादं शब्दशः उद्धृत्य एव प्रत्याचष्टे। ततः सः सूत्रं वदति — ‘यः विक्लवः वीर्यहीनः सः दैवम् अनुवर्तते; सम्भावितात्मानः वीराः तु दैवं न पर्युपासते। यः पुरुषकारेण दैवं प्रबाधितुं समर्थः, सः पुरुषः दैवेन विपन्नार्थः सन् अपि न अवसीदति।’ अत्र द्वौ प्रतिज्ञे — प्रथमा मूल्यविषया (वीराः दैवं न सेवन्ते), द्वितीया फलविषया (समर्थः न विषीदति)। ततः सः प्रत्यक्षप्रमाणम् आह्वयति — ‘अद्य लोकाः दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च पौरुषं द्रक्ष्यन्ति; अद्य दैवमानुषयोः व्यक्तिः स्फुटा भविष्यति। यैः दैवबलेन आहतं तव राज्याभिषेचनम् अद्य दृष्टम्, ते एव अद्य मे पौरुषेण हतं दैवं द्रक्ष्यन्ति।’ एवं सः विवादं तर्कात् क्रियायां नयति — वादः न परीक्षा, दृष्टं फलम् एव परीक्षा इति। ‘व्यक्ता व्यक्तिः’ इति पदयुग्मेन सः प्रतिज्ञां करोति यत् अद्य एव निर्णयः स्फुटः भविष्यति। एतत् सर्वं रामस्य ‘कः पुमान् दैवेन योद्धुम् उत्सहते’ इति प्रश्नस्य साक्षात् उत्तरम् — अहम् एव इति।
"Even granting that your view comes from destiny, and theirs too, you ought to disregard it; I do not like it at all." Here Lakṣmaṇa quotes Rāma's doctrine of destiny almost word for word in order to reject it. Then he stated his principle. "It is the faint-hearted, the man without courage, who follows destiny; heroes who respect themselves do not wait on destiny. The man who can beat destiny back by his own effort does not lose heart even when destiny has wrecked his plans." There are two claims here, one about worth, that heroes do not serve destiny, and one about outcome, that the capable do not despair. Then he appealed to the test of the eyes. "Today the world will see the strength of destiny and the strength of a man; today the difference between the divine and the human will be made plain. Those who saw your consecration struck down today by the power of destiny will see destiny struck down by my manhood." So he took the dispute from argument into action: debate proves nothing, only visible results do, and he pledged that the answer would be clear that very day. All this is the direct reply to Rāma's question, "Who has the strength to fight destiny?" The answer is: I do.
२०अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदजलोद्धतम्।
प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये॥
२१लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम्।
न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता॥
२२यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः।
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा॥
२३अहं तदाशां धक्ष्यामि पितुस्तस्याश्च या तव।
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते॥
२४मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा।
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम॥
‘अङ्कुशम् अतिक्रान्तम्, उद्दामं, मदजलोद्धतं प्रधावितं गजम् इव प्रधावितं दैवम् अहं पौरुषेण निवर्तयिष्ये।’ अत्र उपमा सार्थका — गजः महाबलः, तथापि सः अङ्कुशेन नियम्यते; तथैव दैवम् अपि पुरुषकारेण नियन्तुं शक्यम् इति भावः। ‘समस्ताः लोकपालाः अपि अद्य रामाभिषेचनं न विहन्युः; कृत्स्नाः त्रयः लोकाः अपि न; पिता तु का कथा? यैः परस्परं मिथः तव अरण्ये विवासः समर्थितः, ते एव चतुर्दश समाः अरण्ये विवत्स्यन्ति। पितुः तस्याः च या तव विषये आशा — अभिषेकविघातेन स्वपुत्रस्य राज्यार्थं प्रवृत्ता — ताम् अहं धक्ष्यामि। मद्बलेन विरुद्धाय यथा मम उग्रं पौरुषं दुःखाय प्रभविष्यति, तथा दैवबलं न प्रभविष्यति।’ एवं लक्ष्मणः न केवलं सिद्धान्तं वदति, अपि तु प्रतिज्ञां करोति — विरोधिनः एव वनं गमिष्यन्ति इति। तस्य वाक्येषु क्रोधः प्रतिज्ञारूपेण परिणमति, यत् अग्रिमेषु श्लोकेषु शस्त्रवर्णनेन उपबृंह्यते। ‘लोकपालाः अपि न विहन्युः’ इति वचनेन सः दैवस्य अधिष्ठातॄन् अपि तिरस्करोति; ‘पिता तु का कथा’ इति च पितुः अधिकारम् एव संकोचयति। एषा उक्तिः शास्त्रदृष्ट्या दुःसाहसिकी, किन्तु भ्रातृस्नेहात् एव प्रसूता।
"Destiny may come charging like an elephant that has broken past its goad, unbridled, wild with the flow of its rut, but I will turn it back by my own strength." The image fits: an elephant is immensely strong, yet it is controlled by the goad, and so destiny too can be mastered by human effort. "Not all the guardians of the worlds together could stop Rāma's consecration today, nor the three worlds entire, let alone our father. Those who plotted between them to send you into the forest will live in the forest themselves for fourteen years. I will burn up the hope your father and she have placed in wrecking your consecration to win the kingdom for her son. Whoever sets himself against my strength will find that destiny's power does not hurt him as my fierce manhood will." So Lakṣmaṇa did not merely state a principle; he made a vow that the opponents themselves would go to the forest. His anger took the shape of a vow, which in the following verses swells into a description of his weapons. By saying that not even the guardians of the worlds could stop it, he scorns the very powers who preside over destiny, and with "let alone our father" he shrinks his father's authority to nothing. From the standpoint of the scriptures such words are reckless, but they were born of love for his brother.
२५ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्।
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि॥
२६पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासोऽभिधीयते।
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने॥
२७स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया।
नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि॥
२८प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्।
राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्॥
२९मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव।
अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्॥
३०न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे।
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः॥
‘वर्षसहस्रस्य अन्ते ऊर्ध्वं, त्वयि वनवासं गते सति, आर्यपुत्राः अनन्तरं प्रजापाल्यं करिष्यन्ति। पूर्वराजर्षीणां वृत्त्या हि वनवासः तदा अभिधीयते, यदा प्रजाः पुत्रेषु निक्षिप्य पुत्रवत् परिपालने नियोजिताः भवन्ति।’ अत्र लक्ष्मणः वानप्रस्थस्य शास्त्रीयं कालं स्मारयति — वार्धके, राज्यं पुत्रे न्यस्य; न तु यौवने, अन्यस्य आग्रहेण। ‘हे धर्मात्मन् राम, यदि राजा अनेकाग्रः इति हेतोः राज्यविभ्रमशङ्कया त्वम् एवं राज्यम् आत्मनि न इच्छसि, तर्हि हे वीर, अहं ते प्रतिजाने — वीरलोकभाक् मा भूवम्, यदि वेला सागरम् इव तव राज्यं न रक्षेयम्। मङ्गलैः अभिषिञ्चस्व; तत्र त्वं व्यापृतः भव; अहम् एकः एव बलात् महीपालान् वारयितुम् अलम्।’ ततः सः स्वायुधानां प्रयोजनम् उद्घोषयति — ‘इमौ बाहू न शोभार्थम्, धनुः न मे भूषणाय, असिः न आबन्धनार्थाय, शराः न स्तम्भहेतवः।’ प्रत्येकं निषेधेन सः आयुधानाम् अलङ्कारत्वं निराकरोति। अत्र चत्वारि आयुधानि गणितानि — बाहू, धनुः, असिः, शराः च; अग्रिमे श्लोके तानि एव ‘चतुष्टयम्’ इति संगृहीतानि। एवं षट्सु श्लोकेषु लक्ष्मणः शास्त्रवचनात् प्रतिज्ञायां, प्रतिज्ञायाश्च आयुधेषु अवतरति।
"Long hereafter, at the end of a thousand years, when you go to live in the forest, your noble sons will take up the care of the people after you. For by the custom of the royal sages of old, one goes to live in the forest only after placing one's subjects in the care of one's sons, to be cherished as children." Here Lakṣmaṇa reminds him of the proper time for retiring to the forest laid down in the scriptures: in old age, after handing the kingdom to a son, not in youth at someone else's insistence. "Righteous Rāma, if you do not want to take the kingdom for yourself because the king is not of one mind and you fear the realm may fall into confusion, then I promise you, hero: may I never reach the world of heroes if I do not guard your kingdom as the shore guards the sea. Let yourself be consecrated with the auspicious rites and busy yourself with that; I alone am enough to hold off the kings by force." Then he declared what his weapons were for. "These two arms are not for show; my bow is not an ornament; my sword is not for hanging at my waist; my arrows are not for propping up posts." With each denial he rejects the idea of weapons as decoration. Four weapons are listed here, arms, bow, sword and arrows, and the next verse gathers them up as "all four". So over these six verses Lakṣmaṇa descends from the teaching of the scriptures to his vow, and from his vow to his weapons.
३१अमित्रमथनार्थाय सर्वमेतच्चतुष्टयम्।
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम॥
३२असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा।
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये॥
३३खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे।
हस्त्यश्वरथिहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही॥
३४खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाग्नयः।
पतिष्यन्ति द्विषो भूमौ मेघा इव सविद्युतः॥
३५बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने।
कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते॥
‘एतत् सर्वं चतुष्टयम् अमित्रमथनार्थम् एव। यः मम शत्रुः इति मतः, तम् अहम् अत्यर्थं जीवितुं न कामये। विद्युत्तुल्यचञ्चलप्रभेण तीक्ष्णधारेण असिना प्रगृहीतेन सता, शत्रुं वज्रिणम् अपि न कल्पये — इन्द्रम् अपि गणनायां न स्थापयामि। खड्गनिष्पेषेण निष्पिष्टैः हस्त्यश्वरथिनां हस्तैः ऊरुभिः शिरोभिः च मही गहना दुश्चरा च मे भविष्यति। अद्य मम खड्गधारया हताः द्विषः दीप्यमानाः अग्नयः इव, सविद्युतः मेघाः इव, भूमौ पतिष्यन्ति। बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने मयि स्थिते सति, पुरुषाणां मध्ये कः पुरुषमानी स्यात्?’ अत्र वर्णनस्य क्रमः लक्ष्यः — प्रथमं प्रयोजनम्, ततः असिः, ततः तत्फलं भूमौ, ततः उपमाद्वयेन शत्रूणां पातः, अन्ते च धनुर्धारिणः स्वस्य प्रतिमा। ‘गोधाङ्गुलित्राण’ इति गोधाचर्मनिर्मितः अङ्गुलित्राणः, यः धनुर्ज्यायाः घर्षणात् अङ्गुलीः रक्षति; तस्य उल्लेखेन युद्धसज्जता सूच्यते। ‘वज्रिणं वा न कल्पये’ इति वचनम् अतिशयोक्तिः इव भाति, किन्तु तत् लक्ष्मणस्य स्वभावानुरूपम् एव; सः हि सर्वदा अतिवादेन स्नेहं प्रकाशयति। ‘पुरुषमानी’ इति पदेन सः प्रतिपक्षस्य पुरुषाभिमानम् एव निराकर्तुम् इच्छति।
"All four are for crushing enemies, and I have no wish at all that anyone I count as an enemy should live. With a keen-edged sword in my hand, flashing like lightning, I would not reckon even Indra, the wielder of the thunderbolt, as a foe. Ground down under my blade, the earth will be choked and hard to walk on, strewn with the hands, thighs and heads of elephants, horses and charioteers. Struck down by my sword today, my enemies will fall to the ground like blazing fires, like storm clouds shot with lightning. When I stand there with my lizard-skin finger-guard bound on and my bow in hand, who among men will think himself a man?" The description moves in order: first the purpose, then the sword, then what it leaves on the ground, then the fall of the enemies in two images, and finally the picture of Lakṣmaṇa himself, bow in hand. The finger-guard, made of lizard skin, protects the fingers from the chafing of the bowstring, and mentioning it shows that he is ready for battle. Refusing to count even Indra may sound like exaggeration, but it suits Lakṣmaṇa's nature, for he always shows his love through extravagant words. And with "who will think himself a man?" he means to strip his opponents of their very pride in their manhood.
३६बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान्।
विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु॥
३७अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति।
राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो॥
३८अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च।
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च॥
३९अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः।
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे॥
४०ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां तवासुहृत्प्राणयशःसुहृज्जनैः।
यथा तवेयं वसुधा वशा भवेत्तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः॥
४१विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृत्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः।
उवाच पित्रोर्वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः॥
‘बहुभिः बाणैः एकं, एकेन च बहून् जनान् अत्यस्यन् अहं नृणां वाजिनां गजानां च मर्मसु बाणान् विनियोक्ष्यामि। हे प्रभो, अद्य मम अस्त्रप्रभावस्य प्रभावः राज्ञः अप्रभुतां कर्तुं, तव च प्रभुत्वं स्थापयितुं प्रभविष्यति। चन्दनसारस्य लेपनस्य, केयूराणाम् आमोक्षणस्य, वसूनां विमोक्षस्य, सुहृदां पालनस्य च अनुरूपौ इमौ बाहू अद्य, हे राम, तव अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां निवारणे कर्म करिष्यतः।’ अन्ते सः आज्ञां याचते — ‘ब्रवीहि, कः अद्य एव मया तव असुहृत् प्राणैः यशसा सुहृज्जनैः च वियुज्यताम्? यथा इयं वसुधा तव वशा भवेत्, तथा एव मां शाधि; अहं तव किंकरः अस्मि।’ एतत् श्रुत्वा रघुवंशवर्धनः रामः असकृत् बाष्पं विमृज्य, लक्ष्मणं परिसान्त्व्य, पित्रोः वचने व्यवस्थितः सन् उवाच — ‘हे सौम्य, माम् एवं निबोध; एषः एव सत्पथः।’ एवं सर्गः लक्ष्मणस्य ज्वालायाः रामस्य शान्तौ विलयेन समाप्यते। ‘असकृत्’ इति पदेन पुनःपुनः सान्त्वनं सूच्यते; बाष्पमार्जनं च लक्ष्मणस्य क्रोधस्य अन्तः निहितं दुःखम् एव प्रकटयति। अग्रिमे सर्गे कौसल्यायाः विलापः आरभ्यते, यत्र रामस्य एतत् एव धैर्यं पुनः परीक्ष्यते।
"Shooting many arrows at one man and one arrow at many, I will drive my shafts into the vital parts of men, horses and elephants. Today, my lord, the power of my weapons will prove strong enough to strip the king of his power and to establish yours. These two arms, Rāma, fit for sandal paste and armlets, for giving away wealth and for protecting friends, will today do work worthy of them in holding back those who would obstruct your consecration." Finally he asked for his orders. "Tell me, which enemy of yours shall I part from his life, his fame and his friends this very day? Command me so that this earth comes under your sway; I am your servant." Hearing this, Rāma, who brought glory to the Raghu line, wiped away Lakṣmaṇa's tears and comforted him again and again, and, holding firm to his parents' word, said: "Understand me, gentle brother: this is the right path." So the sarga ends with Lakṣmaṇa's blaze dissolving into Rāma's calm. "Again and again" shows how often he had to soothe him, and the wiping of tears reveals the grief that lay hidden inside Lakṣmaṇa's anger. In the next sarga Kausalyā's lament begins, and there this same steadiness of Rāma's is tested once more.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।