- सन्धिः
- वि + अवसित → व्यवसित — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि-अव-सो’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः
कौसल्यायाः विलापः
विलपन्ती कौसल्या पुत्रेण सह वनं गन्तुम् इच्छति; रामः पतिशुश्रूषाम् एव स्त्रीधर्मम् इति बोधयित्वा तां निवर्तयति, अनुमतिं च लभते
पितुः निर्देशपालने व्यवसितं रामं दृष्ट्वा कौसल्या बाष्पसंरुद्धा विलपति — अदृष्टदुःखः धर्मात्मा मम पुत्रः उञ्छवृत्त्या कथं वर्तेत? यस्य भृत्याः अपि मृष्टान्नं भुञ्जते सः वने मूलफलानि कथं भोक्ष्यते? नूनं लोके कृतान्तः एव बलवान्। ततः सा अपूर्वेण रूपकेण स्वं शोकं वर्णयति — अयं शोकाग्निः आत्मभवः, तव अदर्शनम् एव मारुतः, विलापदुःखम् एव समिधः, अश्रूणि एव आहुतिः, चिन्ताबाष्पः एव धूमः; सः मां हिमात्यये कक्षम् इव प्रधक्ष्यति। ‘धेनुः वत्सम् अनुगच्छति इव अहम् अपि त्वाम् अनुगमिष्यामि’ इति सा याचते। रामः तु प्रतिवदति — कैकेय्या राजा वञ्चितः; अहं वनं गच्छामि; यदि भवती अपि तं त्यजेत्, सः न जीविष्यति। भर्तुः परित्यागः स्त्रियाः नृशंसं विगर्हितं च कर्म; यावत् पिता जीवति तावत् तस्य शुश्रूषा एव सनातनः धर्मः। सा ‘तथा’ इति स्वीकरोति, किन्तु पुनः ‘सपत्नीनां मध्ये वस्तुं न शक्नोमि, माम् अपि नय’ इति प्रार्थयते। रामः भर्तुः दैवतत्वं, भरतस्य धर्मरतिं, स्त्रीधर्मं च विस्तरेण उपदिशति — व्रतोपवासनिरता अपि भर्तारम् अननुवर्तमाना पापगतिः भवति; भर्तृशुश्रूषया एव स्वर्गः लभ्यते। अन्ते कौसल्या कालं दुरत्ययम् इति स्वीकृत्य अनुमतिं ददाति, पुनर्दर्शनम् आशंसते, स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी च भवति।
१कौसल्यायाः शोकवचनम् — उञ्छवृत्तिचिन्ता
१तं समीक्ष्य व्यवसितं पितुर्निर्देशपालने।
कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्॥
२अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः।
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्॥
३यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते।
कथं स भोक्ष्यते रामो वने मूलफलान्ययम्॥
४क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्।
गुणवान्दयितो राज्ञः काकुत्स्थो यद्विवास्यते॥
५नूनं तु बलवाँल्लोके कृतान्तः सर्वमादिशन्।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि॥
पूर्वसर्गे लक्ष्मणस्य उग्रं पौरुषवादं शमयित्वा रामः पितुः निर्देशपालने एव स्थितः। तं तथा व्यवसितं समीक्ष्य कौसल्या बाष्पेण संरुद्धकण्ठा सती धर्मिष्ठं वचनम् अब्रवीत्। सा विलपति — ‘यः अदृष्टदुःखः, धर्मात्मा, सर्वभूतेषु प्रियंवदः, यः च दशरथात् मयि जातः, सः कथम् उञ्छेन वर्तेत?’ अत्र ‘उञ्छ’ इति क्षेत्रे पतितानां धान्यकणानां संग्रहः; राजपुत्रस्य तादृशी वृत्तिः इति कल्पना एव मातुः हृदयं विदारयति। ‘यस्य भृत्याः दासाश्च मृष्टानि अन्नानि भुञ्जते, सः रामः वने मूलफलानि कथं भोक्ष्यते? श्रुत्वा कः एतत् श्रद्दध्यात्, कस्य वा भयं न भवेत् — यत् गुणवान् राज्ञः दयितः काकुत्स्थः विवास्यते? नूनं लोके कृतान्तः बलवान्, यः सर्वम् आदिशति; यतः लोके रामाभिरामः त्वम् अपि वनं यत्र गमिष्यसि।’ एवं माता प्रथमं पुत्रस्य शारीरं क्लेशं चिन्तयति, ततः लोकस्य विस्मयम्, अन्ते च दैवस्य प्राबल्यम् — यत् एव रामेण द्वाविंशे सर्गे उक्तम् आसीत्। किन्तु रामस्य मुखे तत् समत्वस्य हेतुः आसीत्, मातुः मुखे तु तत् एव विलापस्य हेतुः भवति; एकः एव सिद्धान्तः द्वयोः चित्तयोः भिन्नं फलं जनयति। ‘रामाभिरामः’ इति पदे नाम्नः अन्वर्थता सूचिता — यः सर्वेषाम् अभिरामः, सः एव वनं गच्छति इति वैपरीत्यम्।
In the previous sarga Rāma had calmed Lakṣmaṇa's fierce talk of human effort and held fast to carrying out his father's order. Seeing him so resolved, Kausalyā, her voice choked with tears, spoke words full of dharma. "He has never known sorrow," she lamented; "he is righteous and speaks kindly to every creature; he was born to me from Daśaratha. How is he to live on gleanings?" Gleaning means gathering the grains left lying in a harvested field, and the mere thought of a prince living that way tore at his mother's heart. "His servants and slaves eat fine food; how will Rāma eat roots and fruit in the forest? Who could hear this and believe it, and who would not be afraid, that Kākutstha, so virtuous and so dear to the king, is being sent into exile? Surely destiny is the strongest power in the world and orders everything, since even you, Rāma, the delight of the world, are going off wherever the forest is." So his mother thought first of the hardship her son's body would suffer, then of the world's astonishment, and finally of the power of destiny, the very thing Rāma had spoken of in the twenty-second sarga. But in Rāma's mouth that idea had been a ground for equanimity, while in his mother's it became a ground for lament: one and the same principle bore different fruit in two different minds. And there is point in calling him "the delight of the world", for the one who delights everyone is the one going to the forest.
२शोकाग्नेः रूपकम्, अनुगमनेच्छा च
६अयं तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः।
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः॥
७चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचिन्तजः।
कर्शयित्वाधिकं पुत्र निःश्वासायाससम्भवः॥
८त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्।
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये॥
९कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तमनुगच्छति।
अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र वत्स गमिष्यसि॥
अनन्तरं कौसल्या अपूर्वेण रूपकेण स्वं शोकं वर्णयति। सा वदति — ‘अयं तु मम आत्मभवः शोकाग्निः; तव अदर्शनम् एव अस्य मारुतः, विलापजनितं दुःखम् एव समिधः, रुदितानि अश्रूणि एव हुता आहुतिः, चिन्ताजनितः बाष्पः एव महाधूमः, तव आगमनविषया चिन्ता एव अस्य जन्महेतुः, निःश्वासायासः एव अस्य सम्भवः। सः त्वया विहीनाम् इह मां पुत्र अधिकं कर्शयित्वा तथा प्रधक्ष्यति, यथा हिमात्यये चित्रभानुः कक्षं दहति।’ अत्र अग्निहोत्रस्य सर्वाणि अङ्गानि — वायुः, समित्, आहुतिः, धूमः — शोकस्य अङ्गत्वेन कल्पितानि; एषा रूपकपरम्परा अस्य सर्गस्य अलङ्कारप्रधानं स्थलम्। ततः सा सरलम् एव याचते — ‘धेनुः गच्छन्तं स्वं वत्सम् अनुगच्छति एव; तथा अहम् अपि, हे वत्स, यत्र त्वं गमिष्यसि तत्र त्वाम् अनुगमिष्यामि।’ गोवत्सयोः दृष्टान्तेन मातृस्नेहस्य स्वाभाविकत्वं दर्शितम्; तर्कः अत्र नास्ति, प्रकृतिः एव प्रमाणम्। षष्ठसप्तमौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; एतौ वुल्गेटस्य एव अलङ्कारसमृद्धिं सूचयतः। अष्टमे श्लोके ‘चित्रभानुः कक्षं दहति’ इति उपमानेन शोकस्य आशुत्वं दाहकत्वं च व्यज्यते — शुष्कं तृणं यथा क्षणेन भस्मीभवति, तथा विरहिणी माता।
Then Kausalyā described her grief with a striking figure. "This fire of grief is born within me," she said. "Not seeing you is its wind, the pain of my lamenting is its fuel, the tears I weep are the offerings poured into it, the vapour of my anxiety is its great smoke; the worry of waiting for your return has kindled it, and the labour of my sighing keeps it alive. Left here without you, my son, it will wear me away and burn me up, as a blazing fire burns dry brushwood at the end of winter." Every part of the fire ritual, the wind, the fuel, the oblations and the smoke, is imagined here as a part of grief, and this chain of metaphor is the most ornate passage of the sarga. The image of fire consuming dry grass conveys how swift and scorching her grief was: as dry grass turns to ash in a moment, so would the mother parted from her son. Then she simply pleaded. "Does a cow not follow her calf when it goes? So I too will follow you, my child, wherever you go." The cow and calf show how natural a mother's love is; there is no argument here, only nature itself as proof.
३रामस्य प्रतिवचनम् — पतिपरित्यागस्य निषेधः
१०यथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः।
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्॥
११कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते।
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति॥
१२भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः।
स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः॥
१३यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः।
शुश्रूषा क्रियतां तावत्स हि धर्मः सनातनः॥
मात्रा यथा निगदितं तत् वाक्यं श्रुत्वा पुरुषर्षभः रामः भृशदुःखितां मातरम् उवाच। सः प्रथमं तां यथार्थं स्मारयति — ‘कैकेय्या राजा वञ्चितः; अहं च अरण्यम् आश्रितः; यदि भवत्या अपि परित्यक्तः सः, तर्हि नूनं न वर्तयिष्यति।’ अत्र रामः न आज्ञां ददाति, अपि तु परिणामम् एव दर्शयति — पितुः प्राणाः मातुः सान्निध्ये एव निबद्धाः। ततः सः धर्मं वदति — ‘भर्तुः परित्यागः केवलं स्त्रियाः नृशंसं कर्म; सः विगर्हितः; मनसा अपि सः भवत्या न कर्तव्यः। यावत् मम पिता जगतीपतिः काकुत्स्थः जीवति, तावत् तस्य शुश्रूषा क्रियताम्; सः हि सनातनः धर्मः।’ अत्र ‘मनसापि’ इति पदं सूक्ष्मम् — कर्मणा तु दूरे, सङ्कल्पेन अपि पतित्यागः न विधेयः। एवं रामः मातुः स्नेहं न निन्दति, अपि तु तस्याः धर्मम् अन्यत्र दर्शयन् ताम् अनुगमनात् निवर्तयति। अत्र च रामस्य युक्तिः द्विविधा — प्रथमा कारुणिकी (पिता म्रियेत), द्वितीया शास्त्रीया (पतित्यागः विगर्हितः); द्वयोः अपि केन्द्रं मातुः स्वार्थः न, अपि तु अन्यस्य रक्षणम्।
Hearing his mother's words, Rāma, the bull among men, answered her in her great sorrow. First he reminded her of how things stood. "The king has been deceived by Kaikeyī, and I am going to the forest. If you abandon him too, he will surely not survive." Rāma did not give an order; he only showed the consequence: his father's life depended on his mother staying at his side. Then he spoke of dharma. "For a woman to abandon her husband is nothing but a cruel act. It is condemned, and you must not do it even in thought. As long as my father Kākutstha, lord of the earth, is alive, let him be cared for; that is the eternal law." "Even in thought" is a fine point: leaving one's husband is ruled out not only in deed but even as an intention. So Rāma did not condemn his mother's love; he showed her where her own dharma lay and so turned her from following him. His argument has two sides, one of compassion, that his father might die, and one of scripture, that abandoning a husband is condemned; and at the centre of both is not his mother's own interest but the protection of someone else.
४कौसल्यायाः स्वीकारः, रामस्य पुनर्वचनम्
१४एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभदर्शना।
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्॥
१५एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः।
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्॥
१६मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः।
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः॥
१७इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च।
वर्षाणि परमप्रीत्या स्थास्यामि वचने तव॥
१८एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा।
उवाच परमार्ता तु कौसल्या सुतवत्सला॥
रामेण एवम् उक्ता शुभदर्शना कौसल्या सुप्रीता सती अक्लिष्टकारिणं रामं ‘तथा’ इति उवाच। किन्तु धर्मभृतां वरः रामः तेन एव न तुष्यति; सः भूयः तां भृशदुःखितां मातरम् अब्रवीत् — ‘मया च भवत्या च पितुः वचनं कर्तव्यम्; राजा हि सर्वेषां भर्ता, गुरुः, श्रेष्ठः, ईश्वरः, प्रभुः। इमानि नव पञ्च च वर्षाणि महारण्ये विहृत्य परमप्रीत्या तव वचने स्थास्यामि।’ अत्र ‘नव पञ्च च’ इति सङ्ख्या विभज्य उक्ता — चतुर्दश इति एकपदेन वक्तव्यम् अपि द्विधा उक्त्वा कविः कालस्य दीर्घतां सूचयति; ‘तव वचने स्थास्यामि’ इति च मातुः आज्ञायाः पालनं प्रतिश्रुतम्। एवम् उक्ता सुतवत्सला कौसल्या बाष्पपूर्णानना, परमार्ता सती, प्रियं पुत्रं प्रत्युवाच। तस्याः स्वीकारः क्षणिकः एव आसीत्; स्नेहः पुनः प्रार्थनारूपेण उद्भवति। अत्र कविः मातुः चित्तस्य दोलाम् अतीव स्वाभाविकतया चित्रयति — सा शास्त्रं स्वीकरोति, ततः च पुनः विस्मरति; एतत् एव शोकस्य लक्षणम्। ‘भृशदुःखिताम्’ इति विशेषणं दशमे पञ्चदशे च श्लोके पुनरुक्तम्, यत् तस्याः अपरिवर्तितं दुःखं सूचयति।
Spoken to in this way, the gracious Kausalyā was well pleased and said "So be it" to Rāma, who achieved great things without strain. But Rāma, best of those who uphold dharma, was not satisfied with that; he spoke again to his grieving mother. "You and I must both carry out my father's word, for the king is husband, elder, chief, master and lord of us all. When I have roamed the great forest for these nine years and five, I will stand by your word with the greatest joy." By splitting the number into nine and five, instead of saying fourteen in one word, the poet makes us feel how long the time will be; and by promising to "stand by your word" Rāma pledged obedience to his mother. At this, Kausalyā, who loved her son dearly, her face streaming with tears and in deep distress, answered her dear son. Her acceptance had lasted only a moment, and her love rose up again as a plea. The poet paints the swaying of a mother's mind very naturally here: she accepts the teaching and then forgets it again, and that is the mark of grief. The phrase "sunk in grief" is repeated in the tenth and the fifteenth verses, showing that her sorrow had not changed at all.
५‘माम् अपि नय’ इति याचना, भर्तुः दैवतत्वम्
१९आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्।
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीमिव॥
२०यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया।
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्॥
२१जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च।
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः॥
२२न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः॥
२३भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा।
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः॥
सा वदति — ‘हे राम, आसां सपत्नीनां मध्ये वस्तुं मम न क्षमम्; हे काकुत्स्थ, वन्यां मृगीम् इव माम् अपि वनं नय — यदि पितुः अपेक्षया तव गमने बुद्धिः कृता।’ एवं रुदतीं तां दृष्ट्वा रामः स्वयम् अपि रुदन् वचनम् अब्रवीत् — ‘जीवन्त्याः स्त्रियाः भर्ता एव दैवतम्, प्रभुः एव च; भवत्याः मम च अद्य राजा एव प्रभवति प्रभुः। लोकनाथेन धीमता राज्ञा वयं न हि अनाथाः। भरतः अपि धर्मात्मा, सर्वभूतप्रियंवदः; सः भवतीम् अनुवर्तेत, यतः सः सदा धर्मरतः।’ अत्र रामः द्वे सान्त्वने ददाति — एकं राजा जीवति, अपरं भरतः धर्मरतः; अतः मातुः अनाथत्वशङ्का निर्मूला। ‘सपत्नीनां मध्ये’ इति पदेन कौसल्यायाः वास्तविकं भयं प्रकाशते — पुत्रे गते सा कैकेय्याः अधीना भविष्यति इति। रामः तत् भयम् अपि परोक्षेण एव निवारयति। ‘न ह्यनाथा वयं राज्ञा’ इति अर्धश्लोकः समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सः वुल्गेटस्य एव, तेन च अस्मात् श्लोकात् आरभ्य वुल्गेटस्य श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धेन पुरतः सरति। रामस्य रोदनम् अपि अत्र उल्लिखितम् — ‘रुदन् वचनमब्रवीत्’; सर्वत्र धीरः अपि सः मातुः पुरतः न अश्रूणि निगृह्णाति।
"Rāma," she said, "I cannot bear to live among these co-wives. If you have made up your mind to go out of regard for your father, then take me to the forest with you, Kākutstha, like a doe of the woods." Seeing her weep, Rāma himself wept as he answered her. "While a woman lives, her husband is her deity and her lord, and today the king is lord over both you and me. With the wise king, lord of the world, alive, we are not without a protector. Bharata too is righteous and speaks kindly to every creature; he will look after you, for he is always devoted to dharma." Rāma gave two comforts: the king was alive, and Bharata was devoted to dharma, so his mother's fear of being left unprotected had no ground. Her words "among these co-wives" reveal her real fear, that once her son was gone she would be at Kaikeyī's mercy, and Rāma quietly answered that fear too without naming it. The poet notes that Rāma wept as he spoke: steady as he was everywhere else, before his mother he did not hold back his tears.
६स्त्रीधर्मोपदेशः — पतिशुश्रूषा परमः धर्मः
२४श्रमं नावाप्नुयात्किंचिदप्रमत्ता तथा कुरु।
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्॥
२५राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा॥
२६भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत्।
भर्तुः शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्॥
२७अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता॥
२८एष धर्मः स्त्रिया नित्यो वेदे लोके श्रुतः स्मृतः।
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः॥
२९पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सत्कृताः।
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकांक्षिणी॥
‘यथा मयि निष्क्रान्ते सति पार्थिवः पुत्रशोकेन किञ्चित् अपि श्रमं न आवाप्नुयात्, तथा अप्रमत्ता सती कुरु; यथा च अयं दारुणः शोकः एनं न विनाशयेत्, तथा वृद्धस्य राज्ञः हितं सततं समाहिता चर।’ ततः रामः सामान्यं स्त्रीधर्मं वदति — ‘या नारी व्रतोपवासनिरता परमोत्तमा च भूत्वा अपि भर्तारं न अनुवर्तेत, सा पापगतिः भवेत्। भर्तुः शुश्रूषया एव नारी उत्तमं स्वर्गं लभते। या च अन्येषां देवानां नमस्कारात् पूजनात् च निवृत्ता अपि स्यात्, सा अपि भर्तुः प्रियहिते रता सती शुश्रूषाम् एव कुर्वीत। एषः स्त्रियाः नित्यः धर्मः, वेदे लोके च श्रुतः स्मृतश्च। हे देवि, मम कृते त्वया सदा अग्निकार्येषु सुमनोभिः देवताः, सत्कृताः ब्राह्मणाश्च पूज्याः। एवं मम आगमनकाङ्क्षिणी सती कालं प्रतीक्षस्व।’ अत्र उपदेशः शास्त्रवचनरूपेण उक्तः, किन्तु तस्य प्रयोजनं मातुः चित्तस्य स्थैर्यम् एव। रामः न शुष्कं शास्त्रं पठति; सः मातरं कर्मणि नियोजयति, येन तस्याः शोकः क्रियायां परिणमेत। ‘मम कृते’ इति पदेन च सः स्वस्य रक्षाम् एव तस्याः पूजायाः प्रयोजनं करोति — एतेन माता निष्प्रयोजनं न मन्येत।
"When I have left, take care, and watch closely, that the king does not suffer the slightest distress through grief for his son, and that this terrible sorrow does not destroy him. Be steady, and always work for the good of the aged king." Then Rāma spoke of a woman's dharma in general. "A woman who is devoted to vows and fasts and of the highest excellence, but does not follow her husband, comes to an evil end. It is by serving her husband that a woman wins the highest heaven. Even a woman who has given up saluting and worshipping the other gods should simply serve her husband, devoted to what pleases him and does him good. That is a woman's lasting duty, as it is heard in the Veda and remembered in the world. For my sake, my lady, always honour the gods with flowers at the fire-rites, and honour the brahmins with respect. Wait for the time in this way, longing for my return." The teaching is given in the form of scripture, but its purpose is to steady his mother's mind. Rāma was not reciting dry rules; he was giving his mother work to do so that her grief could turn into action. And by saying "for my sake" he made his own safety the purpose of her worship, so that she would not feel her days were empty.
७कौसल्यायाः अनुमतिदानम्
३०नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि पर्यागते सति॥
३१यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा॥
३२कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्रोमि पुत्रक॥
३३विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो॥
३४पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतक्लमा।
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते।
पितुरानृण्यतां प्राप्ते स्वपिष्ये परमं सुखम्॥
‘नियता, नियताहारा, भर्तृशुश्रूषणे रता सती वर्तस्व; मयि पर्यागते सति परमं कामं प्राप्स्यसे — यदि धर्मभृतां श्रेष्ठः महाराजः जीवितं धारयिष्यति।’ रामेण एवम् उक्ता बाष्पपर्याकुलेक्षणा पुत्रशोकार्ता कौसल्या रामं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे पुत्रक, गमने सुकृतां तव बुद्धिं विनिवर्तयितुं न शक्नोमि; हे वीर, नूनं कालः दुरत्ययः। हे विभो, गच्छ पुत्र, त्वम् एकाग्रः भव; तव सदा भद्रम् अस्तु।’ अनन्तरं षट्पादेन श्लोकेन सा स्वस्य आशाम् उद्घाटयति — ‘पुनः त्वयि निवृत्ते सति अहं गतक्लमा भविष्यामि; महाभागे कृतार्थे चरितव्रते च त्वयि प्रत्यागते, पितुः आनृण्यतां प्राप्ते च, अहं परमं सुखं स्वपिष्ये।’ अत्र मातुः वचनं प्रतिरोधात् आशीर्वादे परिणतम्; तस्याः शोकः न शान्तः, किन्तु सः इदानीं प्रतीक्षारूपं धारयति। ‘स्वपिष्ये परमं सुखम्’ इति पदेन आगामिनीनां निद्राशून्यानां रात्रीणां सूचना — यावत् पुत्रः न प्रत्यागच्छति, तावत् तस्याः सुखनिद्रा नास्ति इति ध्वनिः। ‘पितुः आनृण्यताम्’ इति च वनवासस्य प्रयोजनं मातुः दृष्ट्या उक्तम् — दण्डः न, ऋणमोक्षः एव।
"Live restrained, eat sparingly, devoted to serving your husband, and when I return you will have your heart's desire, if the best of the upholders of dharma, the great king, lives on." Spoken to thus, her eyes clouded with tears, Kausalyā, stricken with grief for her son, said to Rāma: "My child, I cannot turn back your mind, so firmly set on going. Surely time cannot be overcome, hero. Go, my son, with a single mind; may good fortune always be with you, my lord." Then she opened her heart's hope: "When you come back again, my weariness will be gone. When you return, greatly blessed, your purpose achieved and your vow fulfilled, freed of your debt to your father, then I will sleep in perfect happiness." Here the mother's words have turned from resistance into blessing; her grief was not stilled, but it now took the form of waiting. "I will sleep in happiness" hints at the sleepless nights to come: until her son returned there would be no peaceful sleep for her. And "freed of your debt to your father" gives the purpose of the exile as his mother saw it: not a punishment but the paying of a debt.
८कालस्य दुरत्ययत्वम्, स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षा
३५कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि।
यस्त्वां संचोदयति मे वच आविध्य राघव॥
३६गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः।
नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा॥
३७अपीदानीं स कालः स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः।
यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्॥
३८तथा हि रामं वनवासनिश्चितं ददर्श देवी परमेण चेतसा।
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकांक्षिणी॥
‘हे पुत्र, भुवि कृतान्तस्य गतिः सदा दुर्विभाव्या — यः मम वचः आविध्य त्वां सञ्चोदयति, हे राघव। हे महाबाहो, इदानीं गच्छ; क्षेमेण पुनरागतः सन्, हे पुत्र, साम्ना श्लक्ष्णेन चारुणा च वचसा मां नन्दयिष्यसि। अपि इदानीं सः कालः स्यात्, यत् वनात् पुनः प्रत्यागतं जटावल्कलधारिणं त्वां, हे पुत्रक, पश्येयम्?’ अत्र ‘अपि स कालः स्यात्’ इति संशयवाचकं पदम् — माता पुनर्दर्शनम् आशंसते एव, न तु निश्चिनोति; एतेन तस्याः हृदयस्य दौर्बल्यं सूच्यते। ततः उपसंहारः — तथा हि वनवासनिश्चितं रामं देवी परमेण चेतसा ददर्श; रामं शुभलक्षणं वचः उवाच; स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी च बभूव। ‘परमेण चेतसा’ इति समाहितेन मनसा; शोकात् उत्थाय सा मङ्गलकर्मणि प्रवृत्ता। अग्रिमे सर्गे तत् एव स्वस्त्ययनं विस्तरेण वर्ण्यते, यत्र कौसल्या सर्वान् देवान् ऋषींश्च पुत्ररक्षायै प्रार्थयते। एवम् अयं सर्गः विलापेन आरभ्य मङ्गलकर्मणि विश्राम्यति — शोकः न अपगतः, किन्तु सः इदानीं दिशं लब्धवान्। एषा एव वाल्मीकेः रीतिः — दुःखं क्रियया शाम्यति, न वचसा।
"On this earth, my son, the ways of destiny are always hard to understand, since it brushes my words aside and drives you on, Rāghava. Go now, mighty-armed one; come back safely, my son, and gladden me with gentle, sweet and lovely words. Will that time ever come, my child, when I see you back from the forest again, wearing matted hair and bark?" The question is full of doubt: the mother only hopes to see him again; she cannot be sure, and this shows how frail her heart was. Then the sarga draws to its close. Seeing Rāma so resolved on the forest, the queen looked at him with a collected mind, spoke auspicious words to him and set her heart on performing the rite of blessing. "A collected mind" means that she rose out of her grief and turned to an auspicious rite. In the next sarga that very rite is described at length, as Kausalyā calls on all the gods and seers to protect her son. So this sarga, which began in lament, comes to rest in a rite of blessing: the grief had not gone, but it had found a direction. That is Vālmīki's way: sorrow is eased by action, not by words.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सम् + रुद्धा → संरुद्धा — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- बाष्पेण संरुद्धा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘कथम् + उञ्छेन’ इत्यत्र मकारस्य अनुनासिकसन्धौ ‘कथमुञ्छेन’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उञ्छ’ धातोः भावे अप्रत्ययः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘वर्तयेत्’ इत्यस्य करणम्)
- सन्धिः
- प्रियम् + वद → प्रियंवद — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- सर्वेषु भूतेषु प्रियं वदति इति — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + वस् + णिच् + यक् — वृद्धिः, तेन ‘विवास्’
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तात् कर्मणि लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, कर्मणि प्रयोगे प्रथमपुरुषैकवचनम्
- सन्धिः
- राम + अभिराम → रामाभिराम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- रामः सन् अभिरामः — कर्मधारयः (नाम्नि श्लेषः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + दर्शन → अदर्शन — नञः अकारादेशः; मुद्रणे ‘तव + अदर्शन’ इत्यत्र सवर्णदीर्घः, तेन ‘तवादर्शनमारुतः’
- समासः
- अदर्शनम् एव मारुतः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- रुदित + अश्रु → रुदिताश्रु, हुत + आहुति → हुताहुति — उभयत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ, अ + आ = आ)
- समासः
- रुदितानि अश्रूणि एव हुताः आहुतयः यस्य सः — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणां पदानां व्यञ्जनसन्धिः एव
- समासः
- विलापजनितं दुःखम् एव समिधः यस्य सः — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निःश्वास + आयास → निःश्वासायास — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- निःश्वासस्य आयासात् सम्भवः यस्य सः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- हिम + अत्यय → हिमात्यय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अत्यय’ इति अपि अति + अय इत्यनयोः यण्सन्धिना सिद्धम्
- समासः
- हिमस्य अत्ययः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञः अकारादेशः; मुद्रणे ‘रामम् + अक्लिष्टकारिणम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुनासिकसन्धौ ‘राममक्लिष्टकारिणम्’
- समासः
- अक्लिष्टं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भृ’ धातोः क्विप्, तुगागमः
- समासः
- धर्मं बिभर्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘धर्मभृतां वरः’)
- सन्धिः
- पितुः + अपेक्षया → पितुरपेक्षया — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे); एषः एव अत्र क्लेशः
- समासः
- पितुः अपेक्षा, तया — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- व्रत + उपवास → व्रतोपवास — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- व्रतं च उपवासश्च — द्वन्द्वः; ‘तयोः निरता’ इति सप्तमीतत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- समासपूर्वपदम्; समस्तं पदं प्रथमायाम् (‘नारी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परम + उत्तमा → परमोत्तमा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- परमा चासौ उत्तमा — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नारी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + नमस्कारा → निर्नमस्कारा — विसर्गस्य रेफादेशः (नकारे परे)
- समासः
- निर्गतः नमस्कारः यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सुमनस् + भिस् → सुमनोभिः — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शोभनं मनः यासां ताः — बहुव्रीहिः; रूढ्या ‘पुष्पम्’
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- मम + आगमन → ममागमन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); मुद्रणे ‘कांक्षिणी’ इति अनुस्वारेण
- समासः
- मम आगमनं काङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रतीक्षस्व’ इत्यस्य कर्तृविशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + आगत → पर्यागत — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वययुक्तात् ‘गम्’ धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘मयि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पर्याकुल + ईक्षणा → पर्याकुलेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); ‘पर्याकुल’ इति अपि परि + आकुल इत्यनयोः यण्सन्धिना सिद्धम्
- समासः
- बाष्पेण पर्याकुले ईक्षणे यस्याः सा — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कौसल्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + अत्यय → दुरत्यय — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे); ‘अत्यय’ इति अति + अय इत्यनयोः यण्सन्धिना सिद्धम्
- समासः
- दुःखेन अत्ययः यस्य सः — बहुव्रीहिः (प्रादिगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘कालः’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — द्वयोः पदयोः व्यञ्जनसन्धिः एव
- समासः
- चरितं व्रतं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘त्वयि’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मुद्रणे ‘पितुः + आनृण्यताम्’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशः, तेन ‘पितुरानृण्यताम्’
- समासः
- समासः नास्ति — अनृण शब्दात् भावे ष्यञ्, आदिवृद्धिः
- विभक्तिः
- तल्प्रत्ययान्तं पदं द्वितीयायाम् (‘आनृण्यताम्’)
- सन्धिः
- दुस् + विभाव्या → दुर्विभाव्या — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- दुःखेन विभाव्या — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सामन् + टा → साम्ना — अन्त्यस्वरलोपः (अल्लोपः)
- समासः
- समासः नास्ति — नकारान्तं नपुंसकलिङ्गम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- स्वस्त्ययन + अभिकाङ्क्षिणी → स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘स्वस्त्ययन’ इति अपि स्वस्ति + अयन इत्यनयोः यण्सन्धिना (इ + अ = य्) सिद्धम्
- समासः
- स्वस्त्ययनम् अभिकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘बभूव’ इत्यस्य विधेयम्)