कौसल्यायाः स्वस्तिवाचनम्

कौसल्यया रामस्य वनयात्रार्थं मङ्गलकामनापूर्वकं स्वस्तिवाचनम्, होमः, आशीर्वादः, रामस्य च प्रणम्य सीताभवनगमनम्

अस्मिन् सर्गे कौसल्या पुत्रस्य वनगमननिश्चयं स्वीकृत्य शोकं संयम्य तस्य कृते विस्तृतं स्वस्तिवाचनं करोति। सा आचम्य मङ्गलकर्माणि आरभते, धर्मं देवान् महर्षीन् आयुधानि च रक्षकत्वेन आह्वयति, समिधः कुशान् वेदीः शैलान् वृक्षान् पक्षिणः सर्पान् सिंहांश्च प्रार्थयते, ततः साध्यान् विश्वेदेवान् मरुतः लोकपालान् ऋतून् मासान् संवत्सरान् कलाः काष्ठाश्च अभिमन्त्रयते। अनन्तरं राक्षसेभ्यः पिशाचेभ्यः क्रव्यादेभ्यः क्षुद्रजन्तुभ्यः श्वापदेभ्यश्च अभयं याचते। ततः ब्राह्मणेन होमं कारयित्वा बाह्यं बलिं दापयित्वा स्वस्तिवाचनं वाचयित्वा दक्षिणां ददाति, इन्द्रस्य गरुडस्य वज्रधरस्य विष्णोश्च पौराणिकानि मङ्गलानि स्मरति, विशल्यकरण्या ओषध्या रक्षां बध्नाति, पुत्रं परिष्वज्य पुनरागमनस्य आशिषम् उच्चारयति। अन्ते रामः मातरं प्रदक्षिणीकृत्य चरणौ निपीड्य सीतानिलयं गच्छति।

१आयासं विनीय मङ्गलकर्मारम्भः, प्रथमाः आशिषः

१सा विनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि।
चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी॥

२न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम।
शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे॥

३यं पालयसि धर्मं त्वं प्रीत्या च नियमेन च।
स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु॥

४येभ्यः प्रणमसे पुत्र देवेष्वायतनेषु च।
ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः॥

५यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता।
तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैः समुदितं सदा॥

६पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा।
सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः॥

७समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च।
स्थण्डिलानि च विप्राणां शैला वृक्षाः क्षुपा हृदाः।
पतङ्गाः पन्नगाः सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम॥

चतुर्विंशे सर्गे कौसल्या रामस्य वनवासनिश्चयं ज्ञात्वा तस्य मङ्गलार्थं स्वस्तिवाचनं कारयितुम् ऐच्छत्। अस्मिन् सर्गे सा तम् आयासं शोकजं क्लेशं मनसः विनीय, शुचि जलम् उपस्पृश्य, मनस्विनी रामस्य माता यात्राकालिकानि मङ्गलकार्याणि चकार। अनन्तरं सा आशीर्वचनम् आरभत — ‘हे रघूत्तम, अधुना त्वं वारयितुं न शक्यसे; इदानीं गच्छ, सतां मार्गे वर्तस्व, शीघ्रं च विनिवर्तस्व।’ मातुः एतत् प्रथमं वाक्यम् एव तस्याः धैर्यं सूचयति — सा न निषेधति, अपि तु मार्गम् एव आशास्ते। ततः सा वदति — ‘यं धर्मं त्वं प्रीत्या नियमेन च पालयसि, सः एव धर्मः हे राघवशार्दूल त्वाम् अभिरक्षतु।’ एषा हि शास्त्रस्य दृष्टिः — धर्मः रक्षितः रक्षति इति। पुनः सा वदति — ‘देवेषु आयतनेषु च येभ्यः त्वं प्रणमसे, ते महर्षिभिः सह वने त्वाम् अभिरक्षन्तु। विश्वामित्रेण धीमता यानि अस्त्राणि तुभ्यं दत्तानि, तानि गुणैः समुदितं त्वां सदा अभिरक्षन्तु। पितृशुश्रूषया मातृशुश्रूषया सत्येन च अभिरक्षितः त्वं चिरं जीव।’ ततः सा समिधः कुशान् पवित्राणि वेदीः आयतनानि विप्राणां स्थण्डिलानि शैलान् वृक्षान् क्षुपान् ह्रदान् पतङ्गान् पन्नगान् सिंहान् च सम्बोध्य — ‘एते सर्वे त्वां रक्षन्तु नरोत्तम’ इति प्रार्थयते। अत्र द्रष्टव्यम् — माता यज्ञसाधनानि, स्थावराणि, जङ्गमानि च समानम् एव रक्षकत्वेन गणयति; यत्र पुत्रः गमिष्यति तत् सर्वं तस्याः दृष्टौ रक्षकं भवति। ‘आयासः’ इति पदेन कविः न केवलं श्रमं वदति, अपि तु शोकजनितं मानसं क्लेशम्; तम् अपनीय एव सा कर्मयोग्या जाता, यतः अशुद्धेन मनसा मङ्गलकर्म न सिध्यति। अत एव प्रथमं जलाचमनम् उक्तम्। ‘मनस्विनी’ इति विशेषणम् अपि सार्थकम् — या धैर्यं न त्यजति सा एव पुत्राय रक्षां विधातुं शक्नोति। सर्गस्य आरम्भे एव ‘चकार माता रामस्य मङ्गलानि’ इति उक्त्वा कविः सूचयति यत् अग्रिमः सर्वः अंशः तस्य मङ्गलकर्मणः विस्तारः एव। ‘सतां क्रमे वर्तस्व’ इति वाक्येन माता पुत्राय आचारमार्गम् एव उपदिशति, न तु केवलं क्षेमम्।

At the close of the twenty-fourth sarga Kausalyā, knowing that Rāma was resolved on the forest, wished to have a rite of blessing performed for his welfare. Now, putting from her mind the distress that grief had caused her and touching pure water, Rāma's high-minded mother performed the auspicious rites for a journey. Then she began her blessing. "You cannot be held back now, best of the Raghus. Go, keep to the path of the good, and come back soon." These first words already show her steadiness: she no longer forbade him, but prayed for his way. "The dharma you guard with love and discipline, tiger of the Raghus, may that same dharma guard you," she said, for this is the teaching of the scriptures, that dharma protects those who protect it. "May the gods you bow to in the shrines, together with the great seers, guard you in the forest. May the weapons that wise Viśvāmitra gave you always guard you, for you are rich in every virtue. Kept safe by your service to your father and your mother and by your truthfulness, may you live long." Then she called on the kindling sticks, the kuśa grass and the strainers, the altars and shrines, the brahmins' sacrificial grounds, the mountains, trees, bushes and pools, the birds, serpents and lions: "May all of these guard you, best of men." Notice that the mother counts the instruments of sacrifice, the things that stand still and the things that move all alike as guardians; everything in the places her son was going became, in her eyes, a protector. The distress she put from her mind was not mere fatigue but the anguish of grief, and only once it was set aside was she fit for the rite, since an auspicious rite cannot succeed with a troubled mind; that is why she first touched water. "High-minded" fits her too, for only one who keeps her courage can secure protection for her son. By saying at the very start that she "performed the blessings for Rāma", the poet signals that the rest of the sarga is simply the unfolding of that rite; and in telling him to keep to the path of the good, she was giving him a rule of conduct and not only a wish for his safety.

२देवेभ्यः कालविभागेभ्यश्च स्वस्तिप्रार्थना

८स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षिभिः।
स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा॥

९लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा।
ऋतवः षट्च ते सर्वे मासाः संवत्सराः क्षपाः॥

१०दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा।
श्रुतिः स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः॥

११स्कन्दश्च भगवान्देवः सोमश्च सबृहस्पतिः।
सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः॥

१२ते चापि सर्वतः सिद्धा दिशश्च सदिगीश्वराः।
स्तुता मया वने तस्मिन्पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः॥

१३शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च।
द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी वायुश्च सचराचरः॥

१४नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सह दैवतैः।
अहोरात्रं तथा संध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम्॥

१५ऋतवश्चापि षट्चान्ये मासाः संवत्सरास्तथा।
कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते॥

१६महावनेऽपि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः।
तथा देवाश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा॥

अनन्तरं कौसल्या देवगणान् कालविभागान् च क्रमेण सम्बोधयति। ‘साध्याः विश्वेदेवाः मरुतः महर्षयश्च स्वस्ति कुर्वन्तु; धाता विधाता पूषा भगः अर्यमा च स्वस्ति कुर्वन्तु। वासवप्रमुखाः सर्वे लोकपालाः, षट् ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, क्षपाः, दिनानि, मुहूर्ताश्च ते सदा स्वस्ति कुर्वन्तु। श्रुतिः स्मृतिः धर्मश्च हे पुत्र त्वां सर्वतः पातु। भगवान् स्कन्दः, सोमः बृहस्पतिना सह, सप्तर्षयः, नारदश्च त्वां सर्वतः रक्षन्तु। मया स्तुताः सिद्धाः, दिशः, दिगीश्वराश्च तस्मिन् वने त्वां नित्यशः पान्तु। सर्वे शैलाः, समुद्राः, राजा वरुणः, द्यौः, अन्तरिक्षं, पृथिवी, सचराचरः वायुः, सर्वाणि नक्षत्राणि, देवतासहिताः ग्रहाः, अहोरात्रं, उभे संध्ये च वनम् आश्रितं त्वां पान्तु। षट् ऋतवः, अन्ये मासाः संवत्सराः, कलाः काष्ठाश्च तव शर्म दिशन्तु।’ अत्र कविः कालस्य सूक्ष्मतमान् अवयवान् अपि — कलां काष्ठां मुहूर्तं च — रक्षकत्वेन गणयति, येन सूच्यते यत् मातुः चिन्ता क्षणमात्रम् अपि न विरमति। अन्ते सा वदति — ‘महावने चरतः मुनिवेषस्य धीमतः तव कृते देवाः दैत्याश्च उभयेऽपि सदा सुखदाः भवन्तु।’ दैत्यानाम् अपि सौहार्दप्रार्थना मातुः व्यापकं वात्सल्यं दर्शयति; सा न केवलं देवेभ्यः, अपि तु शत्रुपक्षादपि अभयं याचते। ‘धाता विधाता’ इति द्वौ देवौ स्रष्टृनियन्तृरूपेण गृहीतौ; ‘पूषा भगः अर्यमा’ इति त्रयः आदित्याः पथिरक्षकत्वेन, ऐश्वर्यदातृत्वेन, मैत्रीपालकत्वेन च प्रसिद्धाः — वनगामिने एते एव त्रयः प्रकृष्टतया प्रार्थनीयाः। ‘श्रुतिः स्मृतिः धर्मः’ इति त्रयाणां ग्रहणेन सूच्यते यत् शास्त्रम् एव वनवासिनः कवचम्। एतेषु नवसु श्लोकेषु देवाः, ग्रहाः, नक्षत्राणि, ऋतवः, मासाः, संवत्सराः, अहोरात्रं, संध्ये, कलाः, काष्ठाः इति क्रमेण सम्पूर्णः कालपुरुषः एव रक्षकत्वेन आहूतः।

Then Kausalyā addressed the hosts of gods and the divisions of time one after another. "May the Sādhyas, the Viśvedevas, the Maruts and the great seers keep you well; may Dhātṛ and Vidhātṛ keep you well, and Pūṣan, Bhaga and Aryaman. May all the guardians of the worlds with Indra at their head, the six seasons, the months, the years, the nights, the days and the hours always do you good. May the revealed scripture, the remembered tradition and dharma protect you on every side, my son. May the lord Skanda, Soma with Bṛhaspati, the seven seers and Nārada protect you on every side. May the Siddhas I have praised, the quarters of the sky and their guardian lords protect you always in that forest. May all the mountains and the oceans, King Varuṇa, the sky, the air between, the earth and the wind with all that moves and does not move, all the constellations, the planets with their deities, day and night and the two twilights protect you when you have gone to the forest. May the six seasons, the other months and the years, and the smallest measures of time as well, grant you well-being." The poet lists even the tiniest fractions of time as guardians, showing that the mother's care would not rest for a single instant. Finally she said, "As you wander in the great forest dressed as an ascetic, wise one, may gods and daityas alike always be kind to you." To ask for goodwill even from the daityas, the enemies of the gods, shows how wide a mother's love reaches: she sought safety not only from the gods but from the other side too. Dhātṛ and Vidhātṛ are taken as the creator and the one who orders all things; Pūṣan, Bhaga and Aryaman are the three Ādityas known as guardian of roads, giver of fortune and keeper of friendship, the very three most fitting to be prayed to for someone going into the forest. Naming scripture, tradition and dharma together suggests that sacred teaching itself is the forest-dweller's armour. Across these nine verses gods, planets, stars, seasons, months, years, day and night, the twilights and the smallest moments are called on in turn, so that the whole of time is summoned as his protector.

३भयनिवारणम्, वनवासिनः रक्षा

१७राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम्।
क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत्पुत्रक ते भयम्॥

१८प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने।
सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव॥

१९महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः।
महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक॥

२०नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सर्वजातयः।
मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजितास्त्विह॥

२१आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः।
सर्वसम्पत्तयो राम स्वस्तिमान्गच्छ पुत्रक॥

२२स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः।
सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः॥

२३शुक्रः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा।
पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम्॥

२४अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखच्युताः।
उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन॥

२५सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतकर्ता तथर्षयः।
ये च शेषाः सुरास्ते तु रक्षन्तु वनवासिनम्॥

ततः कौसल्या वनस्य विशिष्टानि भयानि नाम्ना गृहीत्वा तेभ्यः अभयं याचते। ‘हे पुत्रक, रौद्राणां क्रूरकर्मणां राक्षसानां पिशाचानां सर्वेषां क्रव्यादानां च ते भयं मा भूत्। कानने प्लवगाः वृश्चिकाः दंशाः मशकाः सरीसृपाः कीटाश्च तव गहने मा भूवन्। महाद्विपाः सिंहाः व्याघ्राः दंष्ट्रिणः ऋक्षाः शृङ्गिणः रौद्राः महिषाश्च ते मा द्रुह्यन्तु। नृमांसभोजनाः रौद्राः ये च अन्ये सर्वजातयः, ते मया इह सम्पूजिताः सन्तः त्वां मा हिंसिषुः।’ अत्र मन्तव्यम् — माता हिंस्रान् अपि प्राणिनः पूजयति, न तु शपति; एषा एव आर्षा रीतिः। ततः सा आशास्ते — ‘तव आगमाः शिवाः सन्तु, पराक्रमाः सिध्यन्तु, सर्वसम्पत्तयः भवन्तु; हे राम स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक। आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः सर्वेभ्यः देवेभ्यः ये च ते परिपन्थिनः तेभ्यः अपि पुनः पुनः ते स्वस्ति अस्तु। शुक्रः सोमः सूर्यः धनदः यमश्च अर्चिताः दण्डकारण्यवासिनं त्वां पान्तु। उपस्पर्शनकाले अग्निः वायुः धूमः ऋषिमुखच्युताः मन्त्राश्च त्वां पान्तु। सर्वलोकप्रभुः ब्रह्मा, भूतकर्ता, ऋषयः, ये च शेषाः सुराः, ते वनवासिनं त्वां रक्षन्तु।’ एवं सा सर्वं जगत् पुत्ररक्षायै नियोजयति। ‘क्रव्यादाः’ इति पदेन आमिषभोजिनः सर्वे प्राणिनः गृह्यन्ते; ‘प्लवगाः’ इति मण्डूकाः वानराश्च। कविः क्रमेण स्थूलात् सूक्ष्मं गच्छति — प्रथमं राक्षसाः, ततः महान्तः श्वापदाः, ततः क्षुद्राः कीटाः दंशाश्च; एवं भयस्य कोऽपि प्रकारः न अवशिष्यते। ‘परिपन्थिनः’ इति शत्रवः; तेभ्यः अपि स्वस्तिप्रार्थना विशेषेण मननीया। ‘उपस्पर्शनकाले’ इति स्नानाचमनसमये; तदा हि वनवासी सर्वाधिकं निरायुधः भवति, अतः तत्रैव विशेषरक्षा याचिता। ‘मया सम्पूजिताः’ इति पदेन सूच्यते यत् कौसल्या हिंस्रान् अपि प्राणिनः पूर्वम् एव अर्चितवती।

Then Kausalyā named the particular dangers of the forest and asked for safety from each. "My child, may you have no fear of the fierce and cruel rākṣasas, of the piśācas, or of any of the flesh-eaters. In the woods may frogs, scorpions, gadflies, mosquitoes, creeping things and insects not come upon you in the thickets. May great elephants, lions, tigers, fanged bears and fierce horned buffaloes do you no harm. May the fierce eaters of human flesh and all other kinds of creatures, whom I have worshipped here, not hurt you." Note that his mother worships even the creatures of prey rather than cursing them; this is the way of the ancient seers. Then she prayed: "May your journeys be auspicious, may your deeds succeed, may every good fortune be yours; go safely, Rāma, my child. May you have well-being again and again from the beings of the sky and of the earth, from all the gods, and even from those who stand in your way. May Śukra, Soma and Sūrya, the lord of wealth and Yama, honoured by me, protect you while you live in the Daṇḍaka forest. At the hour of your bathing may Agni, Vāyu, the smoke and the mantras spoken by the seers protect you. May Brahmā, lord of all the worlds and maker of beings, the seers and all the other gods guard you while you live in the forest." So she set the whole world to work guarding her son. The flesh-eaters include every creature that lives on meat. The poet moves from the great to the small: first the rākṣasas, then the great beasts of prey, then the little insects and stinging flies, so that no kind of danger is left out. Her prayer for well-being even from those who stand in his way, his enemies, is especially worth pondering. The hour of bathing is singled out because that is when a forest-dweller is most defenceless, so it is just there that she asks for special protection; and "worshipped by me" shows that Kausalyā had already honoured even the creatures of prey.

४अग्निहोत्रं, बलिकर्म, दक्षिणादानं च

२६इति माल्यैः सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी।
स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना॥

२७ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना।
हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात्॥

२८घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्चैव सर्षपान्।
उपसम्पादयामास कौसल्या परमाङ्गना॥

२९उपाध्यायः स विधिना हुत्वा शान्तिमनामयम्।
हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत्॥

३०मधुदध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यं द्विजांस्ततः।
वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाम्॥

३१ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी।
दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत्॥

इति उक्त्वा आयतलोचना यशस्विनी कौसल्या माल्यैः गन्धैः अनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च सुरगणान् आनर्च। ततः सा ज्वलनं समुपादाय महात्मना ब्राह्मणेन रामस्य मङ्गलकारणात् विधिना हावयामास। घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधः सर्षपांश्च परमाङ्गना कौसल्या उपसम्पादयामास। सः उपाध्यायः विधिना शान्तिम् अनामयं च उद्दिश्य हुत्वा, हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिम् अकल्पयत् — वेद्याः बहिः दिक्पालेभ्यः बलिदानम् इति अर्थः। अनन्तरं मधुना दध्ना अक्षतैः घृतेन च द्विजान् स्वस्तिवाच्यं कृत्वा, सा रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियां वाचयामास। ततः यशस्विनी राममाता तस्मै द्विजेन्द्राय काम्यां दक्षिणां प्रददौ। अत्र कर्मक्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं देवपूजा, ततः होमः, ततः बाह्यबलिः, ततः स्वस्तिवाचनं, अन्ते दक्षिणा; एषा एव शास्त्रोक्ता परिपाटी। किञ्च ‘काम्याम्’ इति पदेन सूच्यते यत् दक्षिणा न नियतपरिमाणा, अपि तु ब्राह्मणस्य इच्छानुसारिणी दत्ता — पुत्रस्नेहेन माता किमपि न अवशेषयति। एवं कृतकर्मा सा राघवं प्रति वक्ष्यमाणानि मङ्गलवचनानि वक्तुम् उपक्रमते। ‘स्वस्तिवाच्यम्’ इति ब्राह्मणैः उच्चार्यमाणं मङ्गलवचनम्; ‘स्वस्त्ययनक्रिया’ इति यात्राकाले विहितं शान्तिकर्म। मधुदधिअक्षतघृतानि चत्वारि मङ्गलद्रव्याणि; एतैः एव द्विजाः सम्भाव्यन्ते। ‘बाह्यं बलिम्’ इति वेद्याः बहिः दशसु दिक्षु क्षिप्तः भागः, येन दिक्पालाः तृप्ताः भवन्ति। कौसल्या स्वयं न होमं करोति, अपि तु ब्राह्मणेन कारयति — एषा हि स्त्रीणां गृह्यकर्मणि विहिता पद्धतिः; सा तु सम्भारसम्पादनम् एव स्वयं करोति।

Having said this, the glorious, wide-eyed Kausalyā worshipped the hosts of the gods with garlands, perfumes and fitting hymns. Then she took up the sacred fire and had a great-souled brahmin make offerings into it according to rule for Rāma's welfare. The noble lady herself set out the ghee, white garlands, kindling sticks and mustard seed. When the officiating priest had made the offerings by rule for peace and health, he made an outer offering with what was left of the oblation, that is, an offering outside the altar to the guardians of the quarters. Then, with honey, curds, unbroken rice and ghee, she had the brahmins pronounce their blessing and recite the rite of well-being for Rāma in the forest, and Rāma's glorious mother gave the chief brahmin whatever fee he wished. The order of the rite is worth noticing: first the worship of the gods, then the fire-offering, then the outer offering, then the brahmins' blessing, and last the fee, just as the scriptures lay down. "Whatever fee he wished" means the gift was not a fixed amount but whatever the brahmin desired; out of love for her son, the mother held nothing back. The blessing is the auspicious speech the brahmins recite, and the rite of well-being is the ceremony of protection prescribed at the start of a journey. Honey, curds, unbroken rice and ghee are the four auspicious substances with which the brahmins are honoured, and the outer offering is scattered outside the altar in the ten directions to satisfy their guardians. Kausalyā did not make the oblations herself but had a brahmin do it, as the household rites prescribe for women; she herself prepared the materials. With the rite complete, she turned to Rāghava to speak her blessings.

५चत्वारि पौराणिकानि मङ्गलानि

३२यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते।
वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम्॥

३३यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत्पुरा।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम्॥

३४अमृतोत्पादने दैत्यान्घ्नतो वज्रधरस्य यत्।
अदितिर्मङ्गलं प्रादात्तत्ते भवतु मङ्गलम्॥

३५त्रिविक्रमान्प्रक्रमतो विष्णोरतुलतेजसः।
यदासीन्मङ्गलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम्॥

३६ऋषयः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते।
मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलम्॥

ततः कौसल्या पुराणप्रसिद्धानि चत्वारि मङ्गलानि स्मृत्वा तादृशम् एव मङ्गलं पुत्राय आशास्ते। ‘सर्वदेवनमस्कृते सहस्राक्षे इन्द्रे वृत्रनाशे यत् मङ्गलं समभवत्, तत् ते भवतु मङ्गलम्। अमृतं प्रार्थयानस्य सुपर्णस्य गरुडस्य कृते पुरा विनता यत् मङ्गलम् अकल्पयत्, तत् ते भवतु मङ्गलम्। अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतः वज्रधरस्य कृते अदितिः यत् मङ्गलं प्रादात्, तत् ते भवतु मङ्गलम्। अतुलतेजसः विष्णोः त्रीन् विक्रमान् प्रक्रममाणस्य यत् मङ्गलम् आसीत्, हे राम तत् ते भवतु मङ्गलम्। ऋषयः सागराः द्वीपाः वेदाः लोकाः दिशश्च ते मङ्गलानि दिशन्तु; हे महाबाहो शुभमङ्गलं ते भवतु।’ अत्र चत्वारः दृष्टान्ताः सप्रयोजनाः — इन्द्रस्य वृत्रवधः शत्रुविजयः, गरुडस्य अमृताहरणं दुष्करसाधनम्, इन्द्रस्य दैत्यवधः पुनः विजयः, विष्णोः त्रिविक्रमः त्रैलोक्यव्याप्तिः। एतैः सूच्यते यत् माता पुत्रस्य केवलं क्षेमं न याचते, अपि तु विजयं दुष्करसिद्धिं महत्त्वं च। एवं लौकिकं वनवासं सा पौराणिकैः महत्कर्मभिः तुलयति। ‘मङ्गलम्’ इति पदं पञ्चसु अपि श्लोकेषु आवर्तते; एषा आवृत्तिः न पुनरुक्तिदोषः, अपि तु मन्त्रवत् दृढीकरणम्। ‘सुपर्णः’ इति गरुडः, विनतायाः पुत्रः; ‘वज्रधरः’ इति इन्द्रः, अदितेः पुत्रः — उभयत्र मातैव पुत्राय मङ्गलम् अकरोत्; अतः कौसल्या स्वस्य कर्म तैः एव दृष्टान्तैः समर्थयते। ‘ऋषयः सागरा द्वीपाः’ इति अन्तिमे श्लोके पुनः समग्रं विश्वम् एव आशीर्दातृत्वेन आहूतम्, यथा प्रथमे खण्डे रक्षकत्वेन आहूतम् आसीत्।

Then Kausalyā recalled four famous blessings of the ancient stories and wished the same for her son. "The blessing that came to thousand-eyed Indra, saluted by all the gods, when he slew Vṛtra, may that blessing be yours. The blessing that Vinatā once prepared for her son Suparṇa, Garuḍa, when he went in search of the nectar of immortality, may that blessing be yours. The blessing that Aditi gave to her son, the wielder of the thunderbolt, as he slew the daityas at the churning for the nectar, may that blessing be yours. The blessing that was with Viṣṇu of matchless splendour as he took his three strides, may that blessing be yours, Rāma. May the seers, the oceans, the islands, the Vedas, the worlds and the quarters bless you; may auspicious fortune be yours, mighty-armed one." The four examples are chosen with purpose: Indra's slaying of Vṛtra is victory over an enemy, Garuḍa's winning of the nectar the accomplishing of the near-impossible, Indra's slaying of the daityas victory once more, and Viṣṇu's three strides the pervading of the three worlds. They show that his mother asked not only for his safety but for victory, for success in hard things, and for greatness; she measured an earthly exile against the great deeds of the ancient stories. The word "blessing" returns in all five verses, not as a fault of repetition but as a strengthening, like a mantra. In two of the stories it was a mother, Vinatā for Garuḍa and Aditi for Indra, who blessed her son, so Kausalyā found warrant for her own act in their example. In the last verse the whole universe is summoned again, this time as giver of blessings, just as it had been summoned as protector at the start.

६अक्षताः, विशल्यकरणी, आश्लेषः, आशीर्वादः

३७इति पुत्रस्य शेषाश्च कृत्वा शिरसि भामिनी।
गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना॥

३८ओषधीं च सुसिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम्।
चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च॥

३९उवाचापि प्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी।
वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया॥

४०आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी।
अवदत्पुत्रमिष्टार्थो गच्छ राम यथासुखम्॥

४१अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम्।
पश्यामि त्वां सुखं वत्स संधितं राजवर्त्मसु॥

एवम् उक्त्वा भामिनी आयतलोचना पुत्रस्य शिरसि शेषाः अक्षतान् कृत्वा, गन्धैः रामं समालभ्य, सुसिद्धार्थां शुभां विशल्यकरणीम् ओषधीं गृहीत्वा रक्षाम् अकरोत्, मन्त्रैश्च ताम् अभिजजाप। विशल्यकरणी नाम सा ओषधिः या शल्यं व्रणं च अपनयति; तां रक्षाबन्धनरूपेण बद्ध्वा माता पुत्रं सन्नद्धं करोति। ततः सा दुःखवशवर्तिनी अपि प्रहृष्टा इव उवाच; किन्तु तत् वाङ्मात्रेण आसीत्, न भावेन — वाचा च संसज्जमानया, गद्गदया। कविः अत्र मातुः अन्तर्द्वन्द्वं सूक्ष्मतया दर्शयति — मुखे हर्षः, हृदये तु विरहभयम्। अनन्तरं यशस्विनी रामस्य मूर्धानम् आनम्य आघ्राय परिष्वज्य च पुत्रम् अवदत् — ‘हे राम, इष्टार्थः सन् यथासुखं गच्छ। अरोगं सर्वसिद्धार्थम् अयोध्यां पुनरागतं राजवर्त्मसु संधितं त्वां सुखं पश्यामि, वत्स।’ अत्र मातुः आशा एव व्यक्ता — न सा विषादं प्रकटयति, अपि तु पुनरागमनस्य चित्रम् एव पुरतः स्थापयति। एषा हि वीरमातुः रीतिः — शोकं गोपायित्वा आशीर्वादम् एव प्रयच्छति। ‘शेषाः’ इति अक्षताः तण्डुलाः, ये देवार्चनानन्तरम् अवशिष्टाः सन्तः मङ्गलद्रव्यत्वेन शिरसि धार्यन्ते। ‘सुसिद्धार्था’ इति सिद्धार्थकैः सर्षपैः सह संस्कृता, फलदा च। ‘अभिजजाप’ इति मन्त्रान् जपित्वा ओषधीं वीर्यवतीं चकार। ‘वाङ्मात्रेण न भावेन’ इति अर्धेन कविः यत् सूचयति, तत् एव अस्य सर्गस्य मर्म — बाह्यं मङ्गलं, अन्तः तु विरहशोकः।

With these words the lovely, wide-eyed lady placed the remaining grains of unbroken rice on her son's head and anointed Rāma with perfumes. She took the auspicious herb called viśalyakaraṇī, the healer of wounds, prepared with white mustard seed and sure in its effect, made it into an amulet to protect him and murmured mantras over it, giving it its power. Viśalyakaraṇī is the herb that draws out arrowheads and heals wounds, and by binding it on him as a protective charm his mother armed her son. Then, though she was in the grip of grief, she spoke as if she were full of joy, but in words only, not in feeling, and her voice faltered and caught. The poet shows her inner conflict delicately: joy on her lips, and in her heart the dread of parting; and in that half-verse lies the heart of the whole sarga, auspiciousness outside and the grief of separation within. Then the glorious lady bent down his head, kissed it, embraced her son and said: "Go, Rāma, as you wish, and go in comfort. Let me see you come back to Ayodhyā free of sickness, every purpose achieved, happy, my child, and set upon the royal road." Here only hope is spoken: she showed no despair but set before him the picture of his return. That is the way of a hero's mother, to hide her grief and give only her blessing. The rice grains placed on his head were those left over from the worship of the gods, worn on the head as a sign of good fortune.

७पुनरागमनस्य दर्शनम्, प्रदक्षिणा, प्रस्थानं च

४२प्रणष्टदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतितानना।
द्रक्ष्यामि त्वां वनात्प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम्॥

४३भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम्।
द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः॥

४४मङ्गलैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः।
वध्वाश्च मम नित्यं त्वं कामान्संवर्ध याहि भोः॥

४५मयार्चिता देवगणाः शिवादयो महर्षयो भूतगणाः सुरोरगाः।
अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव॥

४६अतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि।
प्रदक्षिणं चापि चकार राघवं पुनः पुनश्चापि निरीक्ष्य सस्वजे॥

४७तया हि देव्या च कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः।
जगाम सीतानिलयं महायशाः स राघवः प्रज्वलितस्तया श्रिया॥

ततः कौसल्या पुनरागमनस्य चित्रम् एव वर्णयति — ‘प्रणष्टदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतिताननां सती अहं वनात् प्राप्तं त्वाम् उदितं पूर्णचन्द्रम् इव द्रक्ष्यामि। वनवासात् इह आगतं पितुः वचः तीर्णवन्तं भद्रासनगतं त्वां पुनः द्रक्ष्यामि। मङ्गलैः उपसम्पन्नः वनवासात् इह आगतः सन् त्वं मम वध्वाः सीतायाः कामान् नित्यं संवर्धयन् याहि।’ अन्ते सा वदति — ‘मया अर्चिताः शिवादयः देवगणाः, महर्षयः, भूतगणाः, सुरोरगाः, दिशश्च चिराय वनम् अभिप्रयातस्य तव हितानि काङ्क्षन्तु, हे राघव।’ एवम् अतीव अश्रुप्रतिपूर्णलोचना सा यथाविधि स्वस्त्ययनं समाप्य राघवं प्रदक्षिणं चकार, पुनः पुनः निरीक्ष्य च तं सस्वजे। तया देव्या कृतप्रदक्षिणः महायशाः सः राघवः मातुः चरणौ पुनः पुनः निपीड्य, तया मातृदत्तया श्रिया प्रज्वलितः सन्, सीतानिलयं जगाम। अनेन सर्गः अग्रिमं प्रसङ्गम् उपक्षिपति — यत्र रामः सीतायै वनवासवृत्तान्तं कथयिष्यति। ‘भद्रासनम्’ इति राजसिंहासनम्; ‘तीर्णवन्तं पितुर्वचः’ इति प्रतिज्ञां पारं नीतवन्तम्। मातुः कल्पनायां पुत्रः न केवलं जीवन् प्रत्यागच्छति, अपि तु कृतकृत्यः राज्यभागी च भवति। ‘प्रज्वलितः तया श्रिया’ इति मातृदत्तेन मङ्गलतेजसा दीप्तः — एतत् पदं सर्गस्य फलं सूचयति। एवं पञ्चविंशः सर्गः कौसल्यायाः स्वस्तिवाचनेन समाप्यते; षड्विंशे सर्गे रामः सीतायाः भवनं प्रविश्य तस्यै वनवासवृत्तान्तं निवेदयिष्यति। ‘निपीड्य मातुश्चरणौ’ इति पदेन रामस्य विनयः अन्तिमं पर्यन्तं दर्शितः।

Then Kausalyā pictured his return. "With every sorrowful thought gone and my face lit up with joy, I will see you come back from the forest like the full moon risen. I will see you again, Rāma, back here from the forest, seated on the throne, having carried your father's word through to the end. Come back here from the forest rich in every blessing, and go on always fulfilling the wishes of my daughter-in-law Sītā." At the last she said: "May the hosts of gods I have worshipped, Śiva and the rest, the great seers, the hosts of beings, the gods and the serpents and the quarters of the sky long wish you well, Rāghava, now that you have set out for the forest." So, her eyes brimming with tears, she completed the rite of well-being as prescribed, walked around Rāghava in reverence, and, gazing at him again and again, embraced him. Honoured so by the queen, the renowned Rāghava pressed his mother's feet again and again, and, shining with the splendour of her blessing, went to Sītā's house. In his mother's imagining her son does not merely come back alive; he comes back with his task achieved, to take his share of the kingdom. "Shining with her splendour" names the fruit of the whole sarga: Rāma was lit by the auspicious radiance his mother had given him, and his pressing of her feet shows his humility to the very end. So the twenty-fifth sarga ends with Kausalyā's blessing, and in the twenty-sixth Rāma will enter Sītā's house and tell her of his exile.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

रघूत्तम २५.२ रघुवंशीयेषु श्रेष्ठः — रामस्य सम्बोधनम्

सन्धिः: रघु + उत्तम → रघूत्तम — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
समासः: रघूणां उत्तमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

महर्षि २५.४ महान्तः तपस्विनः, वनवासिनः मुनयः

सन्धिः: महा + ऋषि → महर्षि — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
समासः: महान् ऋषिः इति महर्षिः — कर्मधारयः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘सह’योगे)

समित्कुशपवित्र २५.७ यज्ञसाधनानि — इन्धनकाष्ठानि, दर्भाः, कुशनिर्मिताः पवित्र्यः

सन्धिः: समिध् + कुश → समित्कुश — खरि चर्त्वसन्धिः (ध् → त्)
समासः: समिधः च कुशाः च पवित्राणि च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘रक्षन्तु’ इत्यस्य कर्तृपदम्)

स्थण्डिल २५.७ यज्ञार्थं शुद्धीकृता समा भूमिः, वेदिस्थानम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — स्थल् धातोः निष्पन्नम्, केवलं प्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अर्यमा २५.८ आदित्यविशेषः, पितॄणां मैत्र्याश्च अधिपतिः

सन्धिः: भगः + अर्यमा → भगोऽर्यमा — अत्र बाह्यसन्धिः एव कष्टः: विसर्गस्य ओकारः, परस्य अकारस्य पूर्वरूपम् (ऽ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अर्यमन्’ इति प्रातिपदिकम्, ‘अर्य’ शब्दात् ‘मनिन्’ प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सप्तर्षयः २५.११ मरीच्यादयः सप्त ब्रह्मर्षयः, उत्तरदिशि नक्षत्ररूपेण स्थिताः

सन्धिः: सप्त + ऋषि → सप्तर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: सप्त ऋषयः — द्विगुसमासः; प्रातिपदिकं सप्तर्षि
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सबृहस्पति २५.११ बृहस्पतिसहितः — देवगुरुणा युक्तः

सन्धिः: सह + बृहस्पति → सबृहस्पति — बहुव्रीहौ ‘सह’ शब्दस्य ‘स’ इति आदेशः; बृहस्पति इत्यत्र तु बृहत् + पति इति पूर्वपदलोपः
समासः: बृहस्पतिना सह वर्तमानः — सहार्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सोमः’ इत्यस्य विशेषणम्)

दिगीश्वर २५.१२ दिक्पालाः — इन्द्रादयः अष्टौ दिशाम् अधिपतयः

सन्धिः: दिक् + ईश्वर → दिगीश्वर — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः: दिशाम् ईश्वराः — षष्ठीतत्पुरुषः; मुद्रणे ‘स’उपसर्गेण सदिगीश्वराः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सचराचर २५.१३ जङ्गमस्थावरसहितः, सर्वप्राणिव्यापी

सन्धिः: चर + अचर → चराचर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः ‘सह’ अर्थे ‘स’
समासः: चराचरेण सहितः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वायुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अहोरात्र २५.१४ दिवसः रात्रिश्च मिलित्वा एकः कालविभागः

सन्धिः: अहन् + रात्र → अहोरात्र — नकारस्य उकारादेशः तथा गुणः (अ + उ = ओ)
समासः: अहश्च रात्रिश्च — समाहारद्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

काष्ठा २५.१५ कालस्य सूक्ष्मः अवयवः — अष्टादश निमेषाः एका काष्ठा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — शुद्धं नाम, कलाशब्देन द्वन्द्वे योजितम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

मुनिवेष २५.१६ तपस्विवेषधारी — चीरजटाधरः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — इकारान्तपूर्वपदस्य व्यञ्जनादिना योगः
समासः: मुनेः वेषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘चरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)

क्रव्याद २५.१७ आमिषभक्षकाः प्राणिनः, मांसाशिनः

सन्धिः: क्रव्य + अद → क्रव्याद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: क्रव्यम् आमिषम् अत्ति इति क्रव्यादः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

दंष्ट्रिणः २५.१९ दाढायुक्ताः, तीक्ष्णदन्ताः हिंस्रपशवः

सन्धिः: दंष्ट्रा + इनि → दंष्ट्रिन् — आकारलोपः (टेः लोपः) इत्यन्तर्गतसन्धिकार्यम्
समासः: दंष्ट्राः सन्ति येषां ते — मत्वर्थीयः तद्धितः; प्रातिपदिकं दंष्ट्रिन्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

शृङ्गिणः २५.१९ शृङ्गयुक्ताः — विषाणधारिणः

सन्धिः: शृङ्ग + इनि → शृङ्गिन् — अकारलोपः
समासः: शृङ्गाणि सन्ति येषां ते — मत्वर्थीयः तद्धितः; प्रातिपदिकं शृङ्गिन्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘महिषाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

आन्तरिक्ष २५.२२ आकाशचारिणः प्राणिनः, अन्तरिक्षसम्भवानि भूतानि

सन्धिः: अन्तरिक्ष + अण् → आन्तरिक्ष — तद्धिते आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः: अन्तरिक्षे भवाः इति आन्तरिक्षाः — तद्धितः
विभक्तिः: पञ्चमी, बहुवचनम्

परिपन्थिन् २५.२२ मार्गे विघ्नकारी, शत्रुः, प्रतिबन्धकः

सन्धिः: परि + पथिन् → परिपन्थिन् — पथिन्शब्दस्य नुमागमः
समासः: परितः पन्थानं तिष्ठति इति परिपन्थी — उपपदसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

धनद २५.२३ कुबेरः, यक्षाधिपतिः, निधीनाम् ईश्वरः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — अकारान्तपूर्वपदस्य व्यञ्जनादिना योगः
समासः: धनं ददाति इति धनदः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

ऋषिमुखच्युत २५.२४ ऋषीणां मुखात् निःसृताः, तैः उच्चारिताः

सन्धिः: च + ऋषि → चर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्); तेन मुद्रणे ‘मन्त्राश्चर्षिमुखच्युताः’
समासः: ऋषीणां मुखेभ्यः च्युताः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘मन्त्राः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपस्पर्शन २५.२४ आचमनम्, स्नानम् — जलस्पर्शरूपं नित्यकर्म

सन्धिः: उप + स्पर्शन — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति, किन्तु अर्थः उपसर्गेण एव नियन्त्रितः
समासः: समासः नास्ति — उप‑स्पृश् धातोः ल्युट्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘काले’ इत्यनेन)

भूतकर्ता २५.२५ सर्वप्राणिनां स्रष्टा; समीक्षितसंस्करणे ‘भूतभर्ता’ इति पाठः

सन्धिः: भूत + कर्तृ → भूतकर्तृ, प्रथमैकवचने भूतकर्ता — सन्धिकार्यं नास्ति, ऋकारान्तस्य प्रथमैकवचने आकारः
समासः: भूतानां कर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आनर्च २५.२६ पूजितवती, अर्चितवती

सन्धिः: आ + अर्च् → आर्च्, लिटि द्वित्वेन आनर्च — अभ्यासकार्यम् (नुडागमः)
समासः: समासः नास्ति — अर्च् धातोः लिट् प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

हुतहव्यावशेष २५.२९ होमे आहुतस्य हविषः शिष्टः भागः

सन्धिः: हुतहव्य + अवशेष → हुतहव्यावशेष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: हुतस्य हव्यस्य अवशेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

स्वस्त्ययन २५.३० कल्याणसाधकं शान्तिकर्म, यात्राकालिकं मङ्गलानुष्ठानम्

सन्धिः: स्वस्ति + अयन → स्वस्त्ययन — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: स्वस्तये अयनम् — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘क्रियाम्’ इत्यनेन समस्तम्)

मधुदध्यक्षतघृत २५.३० मङ्गलद्रव्याणि — मधु, दधि, अखण्डतण्डुलाः, आज्यम्

सन्धिः: दधि + अक्षत → दध्यक्षत — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: मधु च दधि च अक्षताः च घृतं च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

सहस्राक्ष २५.३२ इन्द्रः — सहस्रनेत्रः देवराजः

सन्धिः: सहस्र + अक्ष → सहस्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सहस्रम् अक्षीणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

अमृतोत्पादन २५.३४ समुद्रमन्थनेन अमृतस्य निष्पादनम्

सन्धिः: अमृत + उत्पादन → अमृतोत्पादन — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: अमृतस्य उत्पादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

विशल्यकरणी २५.३८ शल्यं व्रणं च अपनयन्ती दिव्या ओषधिः

सन्धिः: वि + शल्य → विशल्य — उपसर्गयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; ततः कृ + ल्युट् + ङीप्
समासः: विशल्यं करोति इति विशल्यकरणी — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘ओषधीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सुरोरग २५.४५ देवाः सर्पाश्च; अथवा देवतुल्याः नागाः

सन्धिः: सुर + उरग → सुरोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सुराः च उरगाः च — द्वन्द्वः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

कृतप्रदक्षिण २५.४७ यस्य प्रदक्षिणा कृता, परिक्रान्तः

सन्धिः: कृत + प्रदक्षिण → कृतप्रदक्षिण — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रदक्षिण इत्यत्र प्र + दक्षिण
समासः: कृतं प्रदक्षिणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्