कृतस्वस्त्ययन
२६.१
यस्य कृते शान्तिमङ्गलकर्म कृतम्, मातृकृतस्वस्तिवाचनः
- सन्धिः
- स्वस्ति + अयन → स्वस्त्ययन — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); ततः कृत + स्वस्त्ययन
- समासः
- कृतं स्वस्त्ययनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — षड्विंशः सर्गः
सीतायै वनवासनिवेदनम्
रामं विषण्णं दृष्ट्वा सीतायाः प्रश्नः, रामेण वरवृत्तान्तकथनम्, सीतायै गृहे स्थातुं कर्तव्योपदेशश्च
अस्मिन् सर्गे रामः मातुः स्वस्तिवाचनानन्तरं सीतायाः भवनं प्रविशति। सीता तु अभिषेकवार्ताम् अश्रुत्वा हर्षेण प्रतीक्षमाणा आसीत्। पतिं विवर्णवदनं प्रस्विन्नं च दृष्ट्वा सा व्याकुला भूत्वा पृच्छति — अद्य पुष्ययोगः, तथापि छत्रं चामरे वन्दिनः सूतमागधाः पुष्परथः गजः भद्रासनं च कुत्र? ततः रामः कैकेय्यै दत्तयोः द्वयोः वरयोः वृत्तान्तं कथयति — भरतस्य यौवराज्यम्, आत्मनः चतुर्दशवर्षाणि दण्डकवासश्च। अनन्तरं सः सीतायै वियोगकाले कर्तव्यम् उपदिशति — भरतस्य अग्रतः स्वस्य प्रशंसा न कार्या, राजा भरतश्च प्रसादनीयौ, प्रतिदिनं देवपूजा, दशरथस्य कौसल्यायाः शेषमातॄणां च वन्दनम्, भरतशत्रुघ्नयोः भ्रातृपुत्रवत् दर्शनम् इति। अन्ते राजनीतिधर्मम् उपदिश्य सः वदति — अहं महावनं गमिष्यामि, त्वया तु इह एव वस्तव्यम् इति।
१कौसल्याम् अभिवाद्य स्ववेश्मप्रवेशः, सीतायाः दर्शनम्
१अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम्।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः॥
२विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया॥
३वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी।
तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्॥
४देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना।
अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्री प्रतीक्षति॥
५प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम्।
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥
६अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्।
अपश्यच्छोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्॥
७तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्।
तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः॥
पूर्वसर्गे कौसल्या रामाय स्वस्तिवाचनम् अकरोत्। अत्र सः मात्रा कृतस्वस्त्ययनः सन् कौसल्याम् अभिवाद्य धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः वनं प्रति सम्प्रस्थितः। नरैः वृतं राजमार्गं विराजयन् सः राजसुतः स्वगुणवत्तया जनस्य हृदयानि आममन्थ इव — पौराः तं दृष्ट्वा मथितहृदयाः अभवन्, यतः एतादृशः गुणवान् वनं प्रेष्यते इति तेषां चित्तं व्यथते। तपस्विनी वैदेही तु तत् सर्वं न शुश्राव; तस्याः हृदये तदेव यौवराज्याभिषेचनम् आसीत्। कृतज्ञा हृष्टचेतना राजधर्माणाम् अभिज्ञा सा राजपुत्री देवकार्यं कृत्वा पतिं प्रतीक्षते स्म। अत्र कविः विरोधम् एव दर्शयति — बहिः नगरं शोकाकुलम्, अन्तःपुरे तु सीता हर्षेण अभिषेकं प्रतीक्षमाणा। ततः रामः प्रहृष्टजनसम्पूर्णं सुविभूषितं स्ववेश्म प्राविशत्, ह्रिया च किञ्चित् अवाङ्मुखः आसीत्। अथ सीता सहसा उत्पत्य वेपमाना तं पतिं शोकसंतप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियं च अपश्यत्। तां दृष्ट्वा धर्मात्मा राघवः मनोगतं तं शोकं सोढुं न शशाक; अतः सः शोकः प्रकटः जातः। ‘विवृततां गतः’ इति पदेन सूच्यते यत् यावत् सीता न दृष्टा तावत् रामः शोकं गूहति स्म। ‘आममन्थ इव’ इति उत्प्रेक्षा मननीया — गुणवत्तया हृदयानां मन्थनम्, यथा समुद्रमन्थनेन क्षोभः, तथा रामदर्शनेन पौराणां चित्तक्षोभः। ‘न शुश्राव’ इति पदेन कविः सीतायाः अज्ञानम् एव करुणरसस्य बीजं करोति — या हर्षेण अभिषेकं प्रतीक्षते, सा एव अग्रिमक्षणे वनवासवार्तां श्रोष्यति। ‘देवकार्यं कृत्वा’ इति सूचयति यत् सा नियतकर्मपरायणा; ‘राजधर्माणाम् अभिज्ञा’ इति तु तस्याः शास्त्रज्ञानं दर्शयति, येन अग्रिमे सर्गे सा पतिव्रताधर्मं प्रमाणयितुं समर्था भविष्यति। षड्विंशस्य सर्गस्य प्रथमः खण्डः एवं द्वयोः लोकयोः सन्धिम् एव स्थापयति — बहिः राजमार्गे शोकमग्नाः पौराः, अन्तःपुरे तु अनभिज्ञा प्रतीक्षमाणा सीता; तयोः मध्ये रामः, यः उभयत्र अपि स्वं शोकं गूहति। सप्तमे श्लोके तु गोपनं भज्यते।
In the previous sarga Kausalyā had performed the rite of blessing for Rāma. Now, with his mother's blessing upon him, he took leave of Kausalyā and, standing firm on the path of dharma, set out for the forest. As the prince passed along the royal road thronged with people, he lit it up, and by his very goodness he seemed to churn the hearts of the crowd: the townspeople who saw him were shaken, pained that such a man should be sent to the forest. Just as the churning of the ocean stirs it to its depths, so the sight of Rāma stirred the citizens' hearts. But devoted Vaidehī had heard nothing of all this; in her heart there was still only the consecration. Grateful and glad at heart, knowing well the duties of royalty, the princess had finished her worship of the gods and was waiting for her husband. The poet sets the two scenes against each other: outside, a city in grief; inside, Sītā joyfully awaiting the consecration. Her not having heard is the seed of the pathos, for the woman who waits in joy for the consecration will in the next moment hear of exile. Her worship of the gods shows her devotion to her daily duties, and her knowledge of royal duty shows the learning with which, in the next sarga, she will be able to argue the dharma of a devoted wife. Then Rāma entered his own richly adorned house, full of happy people, his face a little lowered in shame. Sītā sprang up trembling and saw her husband burning with sorrow, his senses troubled with anxiety. At the sight of her, that righteous man could no longer bear the grief within him, and it came out into the open. So between the two worlds, the grieving citizens on the royal road and Sītā waiting unaware inside, stood Rāma, who had hidden his grief in both; until he saw Sītā he had kept it concealed, and now the concealment broke.
२सीतायाः प्रश्नः — अभिषेकचिह्नानाम् अभावः
८विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्।
आह दुःखाभिसंतप्ता किमिदानीमिदं प्रभो॥
९अद्य बार्हस्पतः श्रीमान्युक्तः पुष्येण राघव।
प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः॥
१०न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च।
आवृतं वदनं वल्गु च्छत्रेणाभिविराजते॥
११व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्।
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्॥
१२वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ।
स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः॥
१३न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः।
मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः॥
१४न त्वां प्रकृतयः सर्वाः श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः।
अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा॥
१५चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः।
मुख्यः पुष्परथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः॥
१६न हस्ती चाग्रतः श्रीमान्सर्वलक्षणपूजितः।
प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः॥
१७न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन।
भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरःसरम्॥
१८अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव।
अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते॥
विवर्णवदनं प्रस्विन्नम् अमर्षणं च तं दृष्ट्वा दुःखाभिसंतप्ता सीता पृच्छति — ‘प्रभो, किम् इदम् इदानीम्? अद्य हि प्राज्ञैः ब्राह्मणैः श्रीमान् बार्हस्पतः पुष्ययोगः उच्यते, यः अभिषेकयोग्यः; एतादृशे दिने केन कारणेन त्वं दुर्मनाः?’ ततः सा एकैकम् अभिषेकचिह्नम् अभावरूपेण गणयति — ‘शतशलाकेन जलफेननिभेन छत्रेण तव वल्गु वदनं न आवृतं विराजते। चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां मुख्याभ्यां व्यजनाभ्यां शतपत्रनिभेक्षणं तव आननं न वीज्यते। वाग्मिनः वन्दिनः सूतमागधाश्च प्रहृष्टाः सन्तः मङ्गलैः त्वां स्तुवन्तः अद्य न दृश्यन्ते। वेदपारगाः ब्राह्मणाः मूर्धाभिषिक्तस्य तव मूर्ध्नि विधानतः क्षौद्रं दधि च न ददति। भूषिताः सर्वाः प्रकृतयः, श्रेणीमुख्याः, पौरजानपदाश्च त्वाम् अनुव्रजितुं न इच्छन्ति। काञ्चनभूषणैः चतुर्भिः वेगसम्पन्नैः हयैः युक्तः मुख्यः पुष्परथः ते अग्रतः किं न गच्छति? सर्वलक्षणपूजितः कृष्णमेघगिरिप्रभः श्रीमान् हस्ती प्रयाणे अग्रतः न लक्ष्यते। काञ्चनचित्रं भद्रासनं पुरस्कृत्य अग्रे यान्तं पुरःसरम् अपि न पश्यामि। अभिषेकः सज्जः, तथापि तव मुखवर्णः अपूर्वः, प्रहर्षश्च न लक्ष्यते — किम् इदम्?’ एषा प्रश्नमाला काव्ये प्रसिद्धा — अभावानाम् एव गणनया सा वस्तुस्थितिं स्पर्शति। एतासु प्रश्नमालासु दशाधिकानि अभिषेकाङ्गानि गणितानि — छत्रं, चामरे, वन्दिस्तुतिः, मधुदधिना मूर्धाभिषेकः, प्रकृतीनाम् अनुगमनम्, पुष्परथः, मङ्गलगजः, भद्रासनम्, मुखप्रसादः च। एषा गणना न केवलम् अलङ्कारः; तया राजसूयवत् अभिषेककर्मणः सम्पूर्णा विधिः एव पाठकाय दर्श्यते। ‘बार्हस्पतः पुष्यः’ इति पदेन सूच्यते यत् मुहूर्तः अद्यापि शुभः एव, दोषः तु दैवे, न काले। सीता च न शङ्कते, न आक्षिपति; सा केवलं दृष्टम् अदृष्टं च तुलयति — एषा एव तस्याः विवेकशीलता। अष्टादशे श्लोके सीता स्वस्य प्रश्नमालां समापयन्ती पुनः तम् एव मूलप्रश्नं पृच्छति — ‘अभिषेकः सज्जः, किम् इदानीम् इदं तव?’ एवं प्रश्नः यत्र आरब्धः तत्र एव समाप्यते; एषा वलयरचना काव्ये प्रसिद्धा, तया च सीतायाः आकुलता द्विगुणीभवति।
Seeing his face drained of colour, sweating and unable to bear his pain, Sītā, stricken with sorrow, asked him: "What is this now, my lord? Today the learned brahmins say the auspicious conjunction with Puṣya, the star ruled by Bṛhaspati, has come, the very day for a consecration. Why then are you so downcast?" Then she named one sign of the consecration after another, each by its absence. "Your lovely face is not shaded by the parasol of a hundred ribs, white as foam on water. Your face, with eyes like hundred-petalled lotuses, is not being fanned by the two royal fans, bright as the moon and as swans. The eloquent bards, the heralds and the minstrels are nowhere to be seen today, happily singing your praises with songs of blessing. The brahmins who have mastered the Vedas have not poured honey and curds on your head, as the rite requires for one who is consecrated. The ministers, the heads of the guilds in their finery, the people of the city and the countryside are not eager to follow you. Why does the chief flower-decked chariot, yoked to four swift horses in golden harness, not go before you? The splendid elephant, honoured for every auspicious mark, dark as a mountain under a black cloud, is not leading your procession. Nor do I see anyone going ahead of you, carrying the throne worked with gold. The consecration is ready; what is this that has happened to you? Your face has a colour I have never seen, and there is no joy in it." This chain of questions is famous in the poem: by counting what is missing, Sītā touches the truth. More than ten parts of the consecration are named, the parasol, the fans, the praises of the bards, the anointing with honey and curds, the procession of subjects, the flower-chariot, the auspicious elephant, the throne and a bright face, so that the whole ceremony is shown to the reader. The mention of Puṣya shows that the hour itself was still auspicious; the fault lay with fate, not with the time. Sītā neither suspects nor accuses; she simply weighs what she sees against what she does not, and that is her good sense. At the end she returns to her first question, "What is this that has happened to you?", so that her questions end where they began, a ring that doubles her anxiety.
३रामेण वरवृत्तान्तकथनम्, वनवासनिश्चयः
१९इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः।
सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्॥
२०कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि।
शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाद्यागतं मम॥
२१राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन वै।
कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ॥
२२तयाद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते।
प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः॥
२३चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया।
पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः॥
२४सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्।
भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन॥
२५ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्।
तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम॥
२६अहं ते नानुवक्तव्यो विशेषेण कदाचन।
अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम्॥
२७तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम्।
स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः॥
२८अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन्।
वनमद्यैव यास्यामि स्थिरीभव मनस्विनि॥
एवं विलपन्तीं तां रघुनन्दनः प्रोवाच — ‘सीते, तत्रभवान् तातः मां वनं प्रव्राजयति। हे महति कुले सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि जानकि, येन क्रमेण इदम् अद्य मम आगतं तत् शृणु। सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा राज्ञा दशरथेन पुरा मम मात्रे कैकेय्यै द्वौ महावरौ दत्तौ। अद्य नृपेण अस्मिन् अभिषेके सज्जे सति तया सः समयः प्रचोदितः, राजा च धर्मेण प्रतिनिर्जितः। मया चतुर्दश वर्षाणि दण्डके वस्तव्यम्, भरतश्च पित्रा यौवराज्ये नियोजितः। सः अहं विजनं वनं प्रस्थितः त्वां द्रष्टुम् आगतः।’ ततः सः सीतां शिक्षयति — ‘भरतस्य समीपे मम प्रशंसा कदाचन अपि न कर्तव्या; ऋद्धियुक्ताः पुरुषाः परस्तवं न सहन्ते। तस्मात् मम गुणाः भरतस्य अग्रतः न कथ्याः। अहं ते विशेषेण कदाचन अपि न अनुवक्तव्यः; अनुकूलतया एव तस्य समीपे वर्तितुं शक्यम्। नृपतिना तस्मै सनातनं यौवराज्यं दत्तम्, अतः हे सीते त्वया सः नृपतिश्च विशेषतः प्रसाद्यः। अहम् अपि गुरोः तां प्रतिज्ञां समनुपालयन् अद्य एव वनं यास्यामि; हे मनस्विनि स्थिरा भव।’ अत्र रामस्य वाक्ये त्रयः अंशाः — वृत्तान्तनिवेदनम्, आत्मनः कर्तव्यनिश्चयः, सीतायै व्यावहारिकः उपदेशः। ‘धर्मेण प्रतिनिर्जितः’ इति पदद्वयं मार्मिकम् — राजा न कैकेय्या जितः, अपि तु स्वेन एव धर्मेण, सत्यप्रतिज्ञया बद्धः। रामः न कुत्रापि कैकेयीं निन्दति, न पितरं दूषयति; सः केवलं क्रमं कथयति। ‘ऋद्धियुक्ताः पुरुषाः परस्तवं न सहन्ते’ इति लोकनीतिवचनम्; तेन रामः सीतायै भाविनि राजगृहे सुरक्षितं वर्तनम् उपदिशति, न तु भरते दोषम् आरोपयति। ‘सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुम्’ इति वाक्ये ‘सः अहम्’ इति पदद्वयेन रामः स्वस्य परिवर्तितां दशाम् एव सूचयति — यः प्रातः युवराजः आसीत्, सः एव अधुना वनगामी। अष्टाविंशे ‘स्थिरा भव मनस्विनि’ इति सम्बोधनेन सः सीतायाः धैर्यम् एव आह्वयति।
As she lamented, the delight of the Raghus answered her. "Sītā, my revered father is sending me away to the forest. You who were born in a great family, who know dharma and live by it, Jānakī, listen to how this has come to me today. Long ago my father, King Daśaratha, true to his word, gave my mother Kaikeyī two great boons. Today, when the king had made ready my consecration, she called in that promise, and the king was defeated by his own dharma. I am to live fourteen years in the Daṇḍaka forest, and my father has appointed Bharata heir apparent. So I have come to see you before I leave for the lonely forest." Then he advised her. "Never praise me in Bharata's presence; men who have risen to power cannot bear to hear others praised. So my good qualities must not be spoken of before Bharata. Above all, you must not speak of me to him at all; you can live near him only by being agreeable to him. The king has given him the office of heir apparent for good, so you must keep him well disposed towards you, Sītā, and the king above all. And I, keeping my father's promise, will go to the forest this very day. Be steady, wise lady." Rāma's words have three parts: the account of what had happened, his own resolve, and practical counsel for Sītā. "Defeated by his own dharma" is a telling phrase: the king was not beaten by Kaikeyī but bound by his own dharma, his promise. Nowhere does Rāma blame Kaikeyī or find fault with his father; he simply tells what happened in order. The saying that men risen to power cannot bear others' praise is worldly wisdom, by which Rāma teaches Sītā how to live safely in the royal household to come, not a charge against Bharata. "So I have come to see you" quietly marks how his situation had changed: the man who was heir apparent that morning was now bound for the forest. And "be steady, wise lady" calls on Sītā's own courage.
४सीतायै नित्यकर्तव्योपदेशः
२९याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्।
व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयानघे॥
३०कल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि।
वन्दितव्यो दशरथः पिता मम जनेश्वरः॥
३१माता च मम कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता।
धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानमर्हति॥
३२वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः।
स्नेहप्रणयसम्भोगैः समा हि मम मातरः॥
३३भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः।
त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम॥
अनन्तरं रामः वियोगकाले सीतायाः आचारम् उपदिशति — ‘हे कल्याणि अनघे, मयि मुनिनिषेविते वने गते सति त्वया व्रतोपवासपरया भवितव्यम्। कल्यम् उत्थाय यथाविधि देवानां पूजां कृत्वा मम पिता जनेश्वरः दशरथः वन्दितव्यः। मम माता कौसल्या वृद्धा संतापकर्शिता च; धर्मम् एव अग्रतः कृत्वा सा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति। याः शेषाः मम मातरः, ताः अपि ते नित्यं वन्दितव्याः; स्नेहप्रणयसम्भोगैः सर्वाः मम मातरः समाः एव। भरतशत्रुघ्नौ मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतरौ; तौ त्वया विशेषतः भ्रातृपुत्रसमौ द्रष्टव्यौ।’ अत्र त्रीणि मननीयानि — प्रथमं, रामः सीतायै न शोकम् उपदिशति, अपि तु नित्यकर्म; द्वितीयं, सः स्वमातरं शेषमातृभ्यः न उच्चतरां स्थापयति, केवलं वार्धक्यसंतापाभ्यां विशेषसम्मानम् अर्हति इति वदति; तृतीयं, भरतशत्रुघ्नयोः प्रति सः न अल्पम् अपि वैरं दर्शयति। एतेन रामस्य समत्वं धर्मनिष्ठा च प्रकटीभवति। ‘कल्यम् उत्थाय’ इति प्रातःकाले; ‘व्रतोपवासपरया’ इति नियमपरया। रामः सीतायै न तपःक्लेशम् आदिशति, अपि तु गृहस्थधर्मम् एव — देवपूजा, गुरुवन्दनम्, मातृसेवा च। ‘संतापकर्शिता’ इति विशेषणेन कौसल्यायाः अवस्था सूचिता; अतः तस्यै विशेषसम्मानम् उक्तम्, न तु अन्यमातृभ्यः न्यूनत्वेन। ‘स्नेहप्रणयसम्भोगैः समाः’ इति वाक्येन रामः मातृसाम्यं प्रतिपादयति, यत् अयोध्याकाण्डस्य सर्वत्र अनुवर्तमानं तत्त्वम्। त्रयस्त्रिंशे श्लोके ‘प्राणैः प्रियतरौ’ इति पदेन रामस्य भ्रातृस्नेहः प्रकटः; तेन च सूच्यते यत् सः भरतं प्रति न किञ्चित् वैरं धारयति, यद्यपि तेन एव कारणेन सः वनं गच्छति। एषा एव रामस्य महत्ता।
Then Rāma told Sītā how to conduct herself while they were apart. "When I have gone to the forest where the sages live, dear and blameless one, you must give yourself to vows and fasting. Rise at dawn, worship the gods as the rule prescribes, and then pay your respects to my father Daśaratha, lord of men. My mother Kausalyā is old and worn with grief; putting dharma first, she deserves honour from you. My other mothers too you must always salute; in affection, in love and in care they are all equally my mothers. Bharata and Śatrughna are dearer to me than life; you must look on them with special regard, as a brother and as a son." Three things are worth noting. Rāma does not teach Sītā to grieve but gives her daily duties; he does not set his own mother above the others, saying only that her age and sorrow earn her special honour; and he shows not the least hostility towards Bharata and Śatrughna. In this his even-mindedness and devotion to dharma shine out. What he asks of Sītā is not the hardship of austerity but the ordinary duties of a household, the worship of the gods, respect for elders and service to his mothers. That all his mothers are alike to him is a principle that runs through the whole Ayodhyā Kāṇḍa. And in calling Bharata and Śatrughna dearer than life he shows that he bore Bharata no ill will, though it was because of Bharata that he was going to the forest; that is Rāma's greatness.
५राजधर्मकथनम्, ‘इहैव वस्तव्यम्’ इति उपसंहारः
३४विप्रियं च न कर्तव्यं भरतस्य कदाचन।
स हि राजा च वैदेहि देशस्य च कुलस्य च॥
३५आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः।
राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये॥
३६औरस्यानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः।
समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः॥
३७सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी।
भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा॥
३८अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि।
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम॥
ततः रामः लौकिकं राजनीतिधर्मम् उपदिशति — ‘हे वैदेहि, भरतस्य विप्रियं कदाचन अपि न कर्तव्यम्; सः हि इदानीं देशस्य कुलस्य च राजा। शीलेन आराधिताः प्रयत्नैः च उपसेविताः राजानः सम्प्रसीदन्ति, विपर्यये तु प्रकुप्यन्ति। नराधिपाः अहितकारिणः औरसान् अपि पुत्रान् त्यजन्ति, समर्थान् तु अन्यजनान् अपि सम्प्रगृह्णन्ति।’ इति उक्त्वा सः उपसंहरति — ‘सा त्वं हे कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी भरतस्य विषये धर्मे रता सत्यव्रतपरायणा च सती इह एव वस। अहं महावनं गमिष्यामि, हे प्रिये भामिनि त्वया तु इह एव वस्तव्यम्। यथा त्वं कस्यचित् अपि व्यलीकं न करोषि, तथा त्वया मम इदं वचः कार्यम्।’ अनेन सर्गः समाप्यते। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः सीतां वने नेतुं न इच्छति, किन्तु तस्याः प्रतिवचनं न श्रुतम्; अतः अग्रिमः सप्तविंशः सर्गः सीतायाः प्रत्युत्तरेण एव आरभते, यत्र सा प्रणयात् संक्रुद्धा सती पत्या सह गन्तुं प्रार्थयते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते, येन सर्गस्य समाप्तिः सूच्यते। ‘आराधिता हि शीलेन’ इति श्लोकः नीतिशास्त्रस्य सारः — राजानः न जन्मना, अपि तु वर्तनेन वश्याः भवन्ति। ‘औरसान् अपि पुत्रान् त्यजन्ति’ इति वचनं कठोरम् इव भाति, किन्तु तेन रामः स्वस्य एव वर्तमानां दशां सूक्ष्मतया सूचयति — यः औरसः ज्येष्ठः पुत्रः, सः अपि अद्य त्यक्तः। तथापि सः न विलपति, केवलं सीतायै शिक्षां ददाति। ‘यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित्’ इति अन्तिमे वचने सीतायाः शीलम् एव प्रमाणत्वेन गृहीतम् — त्वं यथा स्वभावेन आचरसि, तथा एव आचर इति। अस्य सर्गस्य अन्ते रामः यत् वदति तत् न आज्ञा, अपि तु याचना इव — ‘त्वया मम इदं वचः कार्यम्’ इति। सीता तु तत् न स्वीकरिष्यति; अतः सप्तविंशे सर्गे तस्याः प्रणयकोपः प्रवर्तते, यत्र सा पतिव्रताधर्मम् एव प्रमाणीकृत्य सहगमनं याचते।
Then Rāma taught her the practical wisdom of court life. "Vaidehī, you must never do anything to displease Bharata, for he is now king of this land and of our family. Kings are gracious when they are won over by good conduct and served with care; when it is otherwise they grow angry. Rulers cast off even their own sons if they work against them, and take up even strangers who are capable." And he concluded: "So, dear lady, stay here, following the king's wishes, keeping to dharma where Bharata is concerned and holding to truth. I will go to the great forest, my love; you must live here, fair one. Just as you never give offence to anyone, so you must do as I say." With this the sarga ends. The verse on kings being won by good conduct is the essence of statecraft: kings are won over not by birth but by behaviour. That rulers "cast off even their own sons" may sound harsh, but Rāma is quietly pointing to his own case: the eldest, true-born son had been cast off that very day. Yet he does not lament; he only teaches Sītā. In his last words he takes her own character as the guide: act as you naturally do. What he says at the end is less a command than a request, "you must do as I say"; but Sītā will not accept it. Rāma did not want to take her to the forest, and her answer has not yet been heard, so the twenty-seventh sarga begins with her reply, in which, angry out of love, she takes her stand on a devoted wife's dharma and begs to go with her husband.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
नरैर्वृत
२६.२
मनुष्यैः व्याप्तः, जनसंकुलः
- सन्धिः
- नरैः + वृतम् → नरैर्वृतम् — अत्र बाह्यसन्धिः एव कष्टः: विसर्गस्य रेफादेशः, यन्त्रपाठे च सः रेफः लुप्यते
- समासः
- नरैः वृतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘राजमार्गम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
यौवराज्याभिषेचन
२६.३
युवराजपदे अभिषेकः
- सन्धिः
- यौवराज्य + अभिषेचन → यौवराज्याभिषेचन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- यौवराज्याय अभिषेचनम् — चतुर्थीतत्पुरुषः; युवराज + ष्यञ् इति तद्धितेन यौवराज्यम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अवाङ्मुख
२६.५
अधोमुखः, लज्जया नम्रमुखः
- सन्धिः
- अवाक् + मुख → अवाङ्मुख — अनुनासिकसन्धिः (क् → ङ्)
- समासः
- अवाक् मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
चिन्ताव्याकुलितेन्द्रिय
२६.६
चिन्तया क्षुब्धेन्द्रियः, विह्वलः
- सन्धिः
- व्याकुलित + इन्द्रिय → व्याकुलितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- चिन्तया व्याकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तं पतिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विवृतता
२६.७
प्रकटत्वम्, अगोपनीयता — गूढस्य शोकस्य आविर्भावः
- सन्धिः
- वि + वृत → विवृत; ततः तल्प्रत्ययः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विवृतस्य भावः विवृतता — भावार्थे तल्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गतः’ इत्यनेन)
प्रस्विन्न
२६.८
स्वेदाक्तः, प्रस्वेदयुक्तः
- सन्धिः
- प्र + स्विद् + क्त → प्रस्विन्न — दकारस्य नकारे परिणामः (नत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — स्विद् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
दुःखाभिसंतप्ता
२६.८
शोकेन अत्यन्तं दग्धा, संतप्तचित्ता
- सन्धिः
- दुःख + अभिसंतप्ता → दुःखाभिसंतप्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दुःखेन अभिसंतप्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
बार्हस्पत
२६.९
बृहस्पतिदेवताकः — पुष्यनक्षत्रस्य अधिदेवता बृहस्पतिः
- सन्धिः
- बृहस्पति + अण् → बार्हस्पत — तद्धिते आदिवृद्धिः (ऋ → आर्) तथा इकारलोपः
- समासः
- बृहस्पतेः इदम् इति बार्हस्पतम् — तद्धितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुष्येण युक्तः’ इत्यस्य विशेषणम्)
जलफेननिभ
२६.१०
जलफेनवत् शुभ्रः, धवलः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रीणि अपि पदानि व्यञ्जनादीनि
- समासः
- जलस्य फेनः इव निभः — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘छत्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
शतपत्रनिभेक्षण
२६.११
कमलसदृशनेत्रम्
- सन्धिः
- निभ + ईक्षण → निभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- शतपत्रनिभे ईक्षणे यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आननम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वाग्मिन्
२६.१२
वक्तृत्वकुशलाः, सुभाषिणः
- सन्धिः
- वाच् + ग्मिनि → वाग्मिन् — जश्त्वसन्धिः (च् → ग्)
- समासः
- प्रशस्ता वाक् अस्य अस्ति इति वाग्मी — मत्वर्थीयः तद्धितः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
मूर्धाभिषिक्त
२६.१३
यस्य शिरसि राज्याभिषेकः कृतः, अभिषिक्तः राजा
- सन्धिः
- मूर्धन् + अभिषिक्त → मूर्धाभिषिक्त — नकारलोपः तथा सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- मूर्ध्नि अभिषिक्तः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
पौरजानपद
२६.१४
नगरवासिनः तथा ग्रामदेशवासिनः
- सन्धिः
- पुर + अण् → पौर; जनपद + अण् → जानपद — उभयत्र आदिवृद्धिः
- समासः
- पौराः च जानपदाः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
वेगसम्पन्न
२६.१५
शीघ्रगतियुक्ताः, जवसम्पन्नाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — सम् + पद् इति उपसर्गयोगे तु मकारस्य पकारे परे अपरिवर्तनम्
- समासः
- वेगेन सम्पन्नाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘हयैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुष्परथ
२६.१५
विहारार्थः पुष्पालङ्कृतः रथः, न तु युद्धरथः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — अकारान्तपूर्वपदस्य व्यञ्जनादिना योगः
- समासः
- पुष्पैः भूषितः रथः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कृष्णमेघगिरिप्रभ
२६.१६
कृष्णमेघयुक्तपर्वतसदृशकान्तिः, नीलकायः गजः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — चत्वारि अपि पदानि व्यञ्जनादीनि
- समासः
- कृष्णमेघवतः गिरेः प्रभा इव प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘हस्ती’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरःसर
२६.१७
अग्रगामी सेवकः, पुरोगामी
- सन्धिः
- पुरस् + सर → पुरःसर — सकारस्य विसर्गः (खरवसाने)
- समासः
- पुरः सरति इति पुरःसरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
प्रव्राजयति
२६.१९
प्रवासं गमयति, वनवासाय प्रेषयति
- सन्धिः
- प्र + व्रज् → प्रव्रज्; णिचि वृद्धिः (अ → आ), तेन प्रव्राजि — अन्तर्गतं वृद्धिकार्यम्
- समासः
- समासः नास्ति — व्रज् धातोः ण्यन्तं लट्प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
क्रमेणाद्यागत
२६.२०
परम्परया अद्य प्राप्तम्
- सन्धिः
- क्रमेण + अद्य → क्रमेणाद्य (सवर्णदीर्घः, अ + अ = आ); अद्य + आगतम् → अद्यागतम् (सवर्णदीर्घः)
- समासः
- क्रमेण अद्य आगतम् — क्रियाविशेषणसमुदायः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
महावर
२६.२१
महान्तौ वरदानौ — कैकेय्यै दत्तौ द्वौ वरौ
- सन्धिः
- महा + वर → महावर — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महान्तौ वरौ — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
नृपोद्यत
२६.२२
राज्ञा आरब्धः, राज्ञा उद्युक्तः
- सन्धिः
- नृप + उद्यत → नृपोद्यत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नृपेण उद्यतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘अभिषेके’ इत्यस्य विशेषणम्)
ऋद्धियुक्त
२६.२५
समृद्धिमन्तः, ऐश्वर्यसम्पन्नाः
- सन्धिः
- ऋद्धि + युक्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ऋकारादिपरत्वाभावात्
- समासः
- ऋद्ध्या युक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
परस्तव
२६.२५
अन्यस्य प्रशंसा
- सन्धिः
- पर + स्तव → परस्तव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- परस्य स्तवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
संतापकर्शिता
२६.३१
शोकेन कृशीकृता, दुःखेन क्षीणा
- सन्धिः
- सम् + ताप → संताप (मकारस्य अनुस्वारः); ततः संताप + कर्शिता
- समासः
- संतापेन कर्शिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
स्नेहप्रणयसम्भोग
२६.३२
वात्सल्येन, प्रीत्या, पालनपोषणेन च
- सन्धिः
- सम् + भोग → सम्भोग — मकारस्य परसवर्णः; ततः द्वन्द्वे योजनम्
- समासः
- स्नेहश्च प्रणयश्च सम्भोगश्च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
भ्रातृपुत्रसम
२६.३३
भ्रातृतुल्यौ पुत्रतुल्यौ च
- सन्धिः
- भ्रातृ + पुत्र — ऋकारान्तपूर्वपदे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रातृसमौ पुत्रसमौ च — द्वन्द्वगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
औरस्य
२६.३६
स्वकीयेन शरीरेण जाताः, औरसाः पुत्राः
- सन्धिः
- उरस् + यत् → औरस्य — तद्धिते आदिवृद्धिः (उ → औ), सकारस्य लोपः
- समासः
- उरसि भवः इति औरसः — तद्धितः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पुत्रान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सत्यव्रतपरायणा
२६.३७
सत्यव्रतनिष्ठा, सत्यपालने तत्परा
- सन्धिः
- परा + अयना → परायणा — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- सत्यव्रतं परम् अयनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
व्यलीक
२६.३८
अप्रियम्, मनःपीडाकरम्, असत्यम्
- सन्धिः
- वि + अलीक → व्यलीक — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — वि उपसर्गपूर्वकः अलीकशब्दः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्