प्रियार्हा
२७.१
प्रेम्णः योग्या, स्नेहम् अर्हन्ती
- सन्धिः
- प्रिय + अर्हा → प्रियार्हा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रियम् अर्हति इति प्रियार्हा — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अयोध्याकाण्डम् — सप्तविंशः सर्गः
सीतायाः सहगमनप्रार्थना
सीतया प्रणयकोपेन पतिव्रताधर्मं प्रमाणीकृत्य वने सहगमनस्य याचना, रामस्य च तत्र अनिच्छा
अस्मिन् सर्गे सीता रामस्य ‘इह एव वस्तव्यम्’ इति वचनं श्रुत्वा प्रणयात् एव संक्रुद्धा सती प्रतिवक्ति। सा वदति — पिता माता भ्राता पुत्रः स्नुषा च स्वं स्वं भाग्यम् उपासते, भर्तुः भाग्यं तु भार्या एका एव प्राप्नोति; अतः वनवासः मम अपि आदिष्टः। नारीणां इह लोके परलोके च पतिः एव एका गतिः। सा प्रतिज्ञां करोति — कुशकण्टकान् मृद्नन्ती अहं ते अग्रतः गमिष्यामि, फलमूलाशना भविष्यामि, त्वयि भुक्तवति पश्चात् भोक्ष्ये, नियता ब्रह्मचारिणी च ते शुश्रूषां करिष्यामि। प्रासादाग्रात् विमानात् आकाशगमनात् च भर्तुः पादच्छाया एव श्रेष्ठा इति सा वदति। वने शैलान् पल्वलानि पद्मिनीश्च द्रष्टुम् इच्छन्ती सा अन्ते कथयति — त्वया विना स्वर्गः अपि मे न रोचते; मां नय, अहं ते भारः न भविष्यामि इति। तथापि रामः तां नेतुं न इच्छति, प्रत्युत वनदोषान् वर्णयितुम् उपक्रमते।
१सीतायाः प्रणयकोपः — पत्नी एव भर्तुः भाग्यभागिनी
१एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी।
प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
२किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम्।
त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरोत्तम॥
३वीराणां राजपुत्राणां शस्त्रास्त्रविदुषां नृप।
अनर्हमयशस्यं च न श्रोतव्यं त्वयेरितम्॥
४आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा।
स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यमुपासते॥
५भर्तुर्भाग्यं तु नार्येका प्राप्नोति पुरुषर्षभ।
अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित्यपि॥
६न पिता नात्मजो वात्मा न माता न सखीजनः।
इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिः सदा॥
षड्विंशे सर्गे रामः सीतायै ‘इह एव वस्तव्यम्’ इति उक्तवान्। अस्मिन् सर्गे प्रियार्हा प्रियवादिनी वैदेही प्रणयात् एव संक्रुद्धा सती भर्तारं प्रत्युवाच — ‘हे राम, इदं वाक्यं त्वं लघुतया ध्रुवं भाषसे; मया श्रुत्वा तत् अपहास्यम् एव, हे नरवरोत्तम। शस्त्रास्त्रविदुषां वीराणां राजपुत्राणां कृते अनर्हम् अयशस्यं च एतत् वचनं त्वया ईरितं न श्रोतव्यम्।’ अत्र ‘प्रणयात् एव संक्रुद्धा’ इति पदं मार्मिकम् — कोपः न द्वेषमूलकः, अपि तु स्नेहमूलकः। ततः सा शास्त्रप्रमाणम् एव उपस्थापयति — ‘हे आर्यपुत्र, पिता माता भ्राता पुत्रः स्नुषा च स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यम् उपासते; भर्तुः भाग्यं तु हे पुरुषर्षभ एका भार्या एव प्राप्नोति। अतः एव अहम् अपि ‘वने वस्तव्यम्’ इति आदिष्टा। न पिता, न आत्मजः, न आत्मा, न माता, न सखीजनः — इह लोके प्रेत्य च नारीणां पतिः एकः एव सदा गतिः।’ एतेन सा न याचते, अपि तु स्वस्य अधिकारम् एव प्रतिपादयति; वनवासः तस्याः कृते न अनुग्रहः, अपि तु धर्मसिद्धः भागः। अत्र सीतायाः वाक्यक्रमः शास्त्रीयः — प्रथमं सा रामस्य वचनं निन्दति, ततः सामान्यं नियमं वदति, अन्ते तस्मात् नियमात् स्वस्य निष्कर्षं साधयति। ‘स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः’ इति पदेन सा कर्मसिद्धान्तम् एव आश्रयते — प्रत्येकः स्वकृतस्य फलं भुङ्क्ते, पत्नी तु भर्तुः भाग्येन एव बद्धा। अतः रामस्य वनवासः तस्याः अपि वनवासः, न तु पृथक् निर्णयस्य विषयः।
In the twenty-sixth sarga Rāma had told Sītā that she must stay behind. Now Vaidehī, who deserved all love and always spoke lovingly, grew angry out of that very love and answered her husband. "Rāma, you must surely be saying this lightly, to make fun of me; when I hear it, best of men, I can only laugh. These words of yours are unworthy of heroic princes skilled in every weapon, and bring them no honour; they are not fit to be heard." The phrase "angry out of love" is telling: her anger sprang not from resentment but from love. Then she brought the scriptures themselves as her witness. "My lord, a father, a mother, a brother, a son and a daughter-in-law each enjoy their own merit and abide by their own fortune. Only the wife, best of men, shares her husband's fortune, and so I too have been told to live in the forest. Not a father, not a son, not oneself, not a mother, not one's friends: in this world and the next, a woman's only refuge is her husband." So she did not plead; she asserted her right. For her, life in the forest was not a favour but her share by dharma. Her speech is ordered like an argument: first she rejects Rāma's words, then she states the general rule, and finally she draws her own conclusion from it. In saying that each enjoys his own merit she relies on the law of action, that each reaps what he has done, while a wife is bound up with her husband's fortune. Rāma's exile was therefore her exile too, not a matter for a separate decision.
२‘अग्रतः गमिष्यामि’ — भर्तुः पादच्छाया एव श्रेष्ठा
७यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव।
अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान्॥
८ईर्ष्यां रोषं बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम्।
नय मां वीर विस्रब्धः पापं मयि न विद्यते॥
९प्रासादाग्रे विमानैर्वा वैहायसगतेन वा।
सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते॥
१०अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम्।
नास्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया॥
११अहं दुर्गं गमिष्यामि वनं पुरुषवर्जितम्।
नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलगणसेवितम्॥
१२सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः।
अचिन्तयन्ती त्रीँल्लोकांश्चिन्तयन्ती पतिव्रतम्॥
ततः सीता वदति — ‘हे राघव, यदि त्वम् अद्य एव दुर्गं वनं प्रस्थितः, तर्हि अहं कुशकण्टकान् मृद्नन्ती ते अग्रतः गमिष्यामि। भुक्तशेषम् उदकम् इव ईर्ष्यां रोषं च बहिष्कृत्य, हे वीर, मां विस्रब्धः सन् नय; मयि पापं न विद्यते।’ अनन्तरं सा प्रासादशिखराणि विमानानि आकाशगमनं च अपेक्ष्य भर्तुः पादच्छायाम् एव श्रेष्ठां वदति — ‘सर्वासु अवस्थासु स्त्रियै भर्तुः पादच्छाया एव विशिष्यते।’ पुनः — ‘मात्रा पित्रा च अहं विविधाश्रयम् अनुशिष्टा; सम्प्रति मया कथं वर्तितव्यम् इति मां वक्तुं न आवश्यकम्। अहं नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलगणसेवितं पुरुषवर्जितं दुर्गं वनं गमिष्यामि। यथा पितुः भवने, तथा एव वने अपि सुखं निवत्स्यामि; त्रीन् लोकान् अचिन्तयन्ती पतिव्रतम् एव चिन्तयन्ती।’ अत्र ‘अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च’ इति वाक्येन सा सूचयति यत् कन्यादानकाले एव पितृगृहे तस्यै सहधर्मचर्या उपदिष्टा; अतः रामस्य उपदेशः तस्याः कृते नवीनः न। ‘सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते’ इति श्लोकः अस्य सर्गस्य प्रसिद्धतमः; तेन सीता ऐश्वर्यस्य सर्वान् प्रकारान् — प्रासादशिखरं, विमानं, आकाशचारित्वं च — एकस्मिन् पक्षे स्थापयित्वा, अपरस्मिन् केवलं पत्युः चरणसन्निधिं स्थापयति, तत् च गुरुतरं गणयति। ‘विस्रब्धः सन् नय’ इति पदेन सा रामस्य शङ्काम् एव अपनेतुम् इच्छति।
"If you are setting out for the hard forest today, Rāghava," Sītā said, "I will walk in front of you, treading down the kuśa grass and the thorns. Throw away your jealousy and anger like water left over from drinking, and take me with you without misgiving, hero; there is no wrong in me." Then she set the shade of her husband's feet above palace roofs, flying chariots and journeys through the sky: "In every condition of life, the shade of her husband's feet is best for a woman." And again: "My mother and my father taught me many things; there is no need to tell me now how I should behave. I will go to the hard forest, empty of people, full of every kind of deer and haunted by tigers. I will live there as happily as in my father's house, thinking nothing of the three worlds and thinking only of my devotion to my husband." By saying her parents had taught her, she meant that she had been instructed in the shared life of dharma in her father's house when she was given in marriage, so Rāma's advice was nothing new to her. The verse about the shade of her husband's feet is the most famous in the sarga: on one side she places every kind of splendour, palace heights, flying chariots and sky-travel, and on the other only nearness to her husband's feet, and she counts that the greater. And by asking him to take her "without misgiving" she wanted to remove his very doubt.
४‘त्वया विना स्वर्गोऽपि न रोचते’ — याचना, रामस्य च अनिच्छा
२०सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी।
एवं वर्षसहस्राणि शतं वापि त्वया सह॥
२१व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि हि न मे मतः।
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव।
त्वया विना नरव्याघ्र नाहं तदपि रोचये॥
२२अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैश्च।
वने निवत्स्यामि यथा पितुर्गृहे तवैव पादावुपगृह्य सम्मता॥
२३अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम्।
नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां नातो मया ते गुरुता भविष्यति॥
२४तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलां न च स्म सीतां नृवरो निनीषति।
उवाच चैनां बहु संनिवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति॥
अन्ते सीता निश्चयवाक्यानि वदति — ‘हे विशालाक्ष, त्वया सह परमनन्दिनी अहं रंस्ये। एवं वर्षसहस्राणि शतं वा त्वया सह वसन्ती अहं व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि; स्वर्गः अपि मे न मतः। हे राघव, यदि त्वया विना स्वर्गे अपि वासः भविता, हे नरव्याघ्र, तम् अपि अहं न रोचये। मृगायुतं वानरवारणैः च युक्तं सुदुर्गमं वनम् अहं गमिष्यामि; तव एव पादौ उपगृह्य सम्मता सती तत्र यथा पितुः गृहे तथा निवत्स्यामि। अनन्यभावाम् अनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चितां मां नयस्व; मम याचनां साधु कुरुष्व; अतः मया ते गुरुता न भविष्यति।’ ‘गुरुता’ इति भारः — ‘अहं तव भारः न भविष्यामि’ इति अन्तिमं वाक्यम् अत्यन्तं करुणम्। तथापि नृवरः तथा ब्रुवाणाम् अपि धर्मवत्सलां सीतां नेतुं न ऐच्छत्; प्रत्युत सः वनवासस्य दुःखं वर्णयन् तां निवर्तयितुं बहु उवाच। एतेन सर्गः अग्रिमम् अष्टाविंशं सर्गम् उपक्षिपति, यत्र रामः वनदोषान् विस्तरेण कथयिष्यति। ‘त्वया विना स्वर्गोऽपि न रोचये’ इति वचनं सीतायाः निश्चयस्य पराकाष्ठा; तेन सा लौकिकं पारलौकिकं च सुखम् उभयम् अपि पत्युः सान्निध्यात् न्यूनं गणयति। ‘मरणाय निश्चिताम्’ इति पदेन सा अन्तिमं साधनम् अपि सूचयति। तथापि रामः न अनुमन्यते — एतत् एव अस्य सर्गस्य अपूर्णता, या अष्टाविंशे सर्गे रामस्य दीर्घेण वनदोषवर्णनेन अनुवर्तते।
At last Sītā spoke the words of her resolve. "With you, wide-eyed one, I will be full of joy. Even if I lived with you for thousands of years, or a hundred, I would never feel it a hardship; heaven itself means nothing to me. If I had to live in heaven without you, Rāghava, tiger among men, I would not want it. I will go into that pathless forest full of deer, monkeys and elephants, and live there clinging to your feet alone, as contented as in my father's house. My heart is bound to you, I think of no one else, and if I am parted from you I am resolved to die. Take me, grant my plea; I will not be a burden to you." Those last words, "I will not be a burden to you", are deeply moving. "Heaven itself would not please me without you" is the height of her resolve, for in it she ranks every happiness of this world and the next below her husband's company, and in saying she was resolved to die she named her last resort. And yet, though she who loved dharma spoke so, the best of men would not agree to take her; instead he spoke at length about the hardships of forest life to turn her back. That refusal leaves the sarga unfinished, and it is taken up in the twenty-eighth, where Rāma describes the dangers of the forest in detail.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३० पदानि
नरवरोत्तम
२७.२
नरश्रेष्ठेषु अपि श्रेष्ठः
- सन्धिः
- नरवर + उत्तम → नरवरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नरवरेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
लघुतया
२७.२
अवज्ञा, अल्पत्वबुद्धिः — ‘मां लघु मत्वा’ इति अर्थः
- सन्धिः
- लघु + तल् → लघुता — सन्धिकार्यं नास्ति; भावार्थे तल्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — लघुशब्दात् भावे तल्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (प्रातिपदिकं लघुता)
अपहास्य
२७.२
उपहासयोग्यम्, हास्यास्पदम्
- सन्धिः
- अप + हास्य — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति; हस् धातोः ण्यत्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — अप‑हस् धातोः कृदन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
शस्त्रास्त्रविद्
२७.३
शस्त्रास्त्रयोः ज्ञातारः — मन्त्रप्रयुक्तम् अस्त्रम्, हस्तप्रयुक्तं शस्त्रम्
- सन्धिः
- शस्त्र + अस्त्र → शस्त्रास्त्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शस्त्राणि अस्त्राणि च वेत्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
अयशस्य
२७.३
अकीर्तिकरम्, यशोहानिकरम्
- सन्धिः
- अनर्हम् + अयशस्यम् → अनर्हमयशस्यम् — मकारस्य परेण अकारेण योगे पूर्वरूपम्; अत्र बाह्यसन्धिः एव कष्टः
- समासः
- न यशस्यम् इति अयशस्यम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
स्नुषा
२७.४
पुत्रवधूः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — शुद्धं प्रातिपदिकम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
पुरुषर्षभ
२७.५
पुरुषश्रेष्ठः — वृषभः इव प्रधानः
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्रेत्य
२७.६
मृत्वा, परलोकं गत्वा
- सन्धिः
- प्र + इत्य → प्रेत्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — प्र‑इ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
मृद्नन्ती
२७.७
मर्दयन्ती, पादाभ्यां चूर्णयन्ती
- सन्धिः
- मृद् + श्ना + शतृ → मृद्नन्ती — श्नाप्रत्ययस्य नकारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — मृद् धातोः शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
भुक्तशेष
२७.८
पीत्वा अवशिष्टम् — मार्गे रक्षितम् उदकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — उभे अपि पदे व्यञ्जनादीनि
- समासः
- भुक्तस्य शेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘उदकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
विस्रब्ध
२७.८
विश्वस्तः, निःशङ्कः
- सन्धिः
- वि + स्रम्भ् + क्त → विस्रब्ध — मकारलोपः तथा भकारस्य जश्त्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — वि‑स्रम्भ् धातोः क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नय’ इत्यस्य कर्तृविशेषणम्)
प्रासादाग्र
२७.९
हर्म्यशिखरम्, उपरितनं तलम्
- सन्धिः
- प्रासाद + अग्र → प्रासादाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रासादस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
वैहायस
२७.९
आकाशसम्बन्धी — आकाशगमनम्
- सन्धिः
- विहायस् + अण् → वैहायस — तद्धिते आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- विहायसि भवः इति वैहायसः — तद्धितः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘गतेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
पादच्छाया
२७.९
चरणयोः आश्रयः — पत्युः सान्निध्यम्
- सन्धिः
- पाद + छाया → पादच्छाया — छकारस्य पूर्वं चकारागमः (तुक्)
- समासः
- पादयोः छाया — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विविधाश्रय
२७.१०
नानाविषयम् — विविधान् प्रसङ्गान् आश्रित्य
- सन्धिः
- विविध + आश्रय → विविधाश्रय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- विविधः आश्रयः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणत्वेन प्रयुक्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
शार्दूलगणसेवित
२७.११
व्याघ्रसमूहैः अधिष्ठितम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रीणि अपि पदानि व्यञ्जनादीनि
- समासः
- शार्दूलानां गणैः सेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पतिव्रत
२७.१२
पतिनिष्ठा, पतिसेवारूपं व्रतम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — इकारान्तपूर्वपदस्य व्यञ्जनादिना योगः
- समासः
- पतिः एव व्रतं यस्याः, तस्याः भावः — बहुव्रीहिमूलकः भावशब्दः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चिन्तयन्ती’ इत्यस्य कर्म)
मधुगन्धि
२७.१३
मधुसुगन्धयुक्तानि, पुष्परसगन्धीनि
- सन्धिः
- मधु + गन्धि → मधुगन्धि — सन्धिकार्यं नास्ति; बहुव्रीहौ गन्धशब्दस्य इकारान्तादेशः
- समासः
- मधुनः गन्धः येषु तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘वनेषु’ इत्यस्य विशेषणम्)
मानद
२७.१४
अन्येषां सम्मानकर्ता — रामस्य सम्बोधनम्
- सन्धिः
- मान + द → मानद — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मानं ददाति इति मानदः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
फलमूलाशन
२७.१६
फलैः मूलैश्च कृताहारा, वन्याहारिणी
- सन्धिः
- फलमूल + अशन → फलमूलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- फलमूलम् अशनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
पल्वल
२७.१७
अल्पजलाशयाः, क्षुद्राः तडागाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — शुद्धं प्रातिपदिकम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
हंसकारण्डवाकीर्ण
२७.१८
हंसैः जलकुक्कुटैश्च व्याप्ताः
- सन्धिः
- कारण्डव + आकीर्ण → कारण्डवाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हंसैः कारण्डवैश्च आकीर्णाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पद्मिनीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पद्मिनी
२७.१८
कमलयुक्ताः सरस्यः, पद्मसरांसि
- सन्धिः
- पद्म + इनि + ङीप् → पद्मिनी — अकारलोपः
- समासः
- पद्मानि सन्ति यस्यां सा — मत्वर्थीयः तद्धितः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
अनुव्रता
२७.१९
पत्यनुवर्तिनी, अनुरक्ता
- सन्धिः
- अनु + व्रता — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति
- समासः
- अनुकूलं व्रतं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
व्यतिक्रम
२७.२१
उल्लङ्घनम्, कष्टम्, क्लेशानुभवः
- सन्धिः
- वि + अतिक्रम → व्यतिक्रम — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — वि‑अति‑क्रम् धातोः घञन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मृगायुत
२७.२२
मृगैः व्याप्तम्, हरिणसंकुलम्
- सन्धिः
- मृग + आयुत → मृगायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मृगैः आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपगृह्य
२७.२२
आलिङ्ग्य, आश्रित्य — पादौ गृहीत्वा
- सन्धिः
- उप + गृह्य → उपगृह्य — उपसर्गसन्धौ कार्यं नास्ति; ग्रह् धातोः ल्यप्
- समासः
- समासः नास्ति — उप‑ग्रह् धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अनन्यभावा
२७.२३
अनन्यचित्ता, एकनिष्ठा
- सन्धिः
- न + अन्य → अनन्य — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः; ततः अनन्य + भावा
- समासः
- न अन्यस्मिन् भावः यस्याः सा — बहुव्रीहिगर्भः नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
निनीषति
२७.२४
नेतुम् इच्छति
- सन्धिः
- नी + सन् → निनीष — अभ्यासद्वित्वम्, सनि इकारः
- समासः
- समासः नास्ति — नी धातोः सन्नन्तं लट्प्रथमपुरुषैकवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्