अयोध्याकाण्डम् — अष्टाविंशः सर्गः
रामेण वनवासस्य क्लेशाः विस्तरेण वर्णिताः, सीता च निवर्तयितुं यत्नः कृतः
अस्मिन् सर्गे रामः सीतायाः वनगमनप्रार्थनां श्रुत्वा अपि तां नेतुं बुद्धिं न करोति, अपि तु वनवासस्य दोषान् विस्तरेण वर्णयन् तां निवर्तयितुं यतते। सः प्रथमं तस्याः कुलशीले प्रशंसति, ‘अत्र एव धर्मम् आचर’ इति उपदिशति, ‘वने बहवः दोषाः, तान् निबोध’ इति प्रतिजानीते च। ततः क्रमेण गणयति — गिरिनिर्दरिवासिनां सिंहानां निनदाः, शून्ये वने विस्रब्धाः मत्ताः मृगाः, सग्राहाः पङ्कवत्यः दुस्तराः नद्यः, मत्ताः गजाः, लताकण्टकसंकीर्णाः निरपाः मार्गाः, भूतले पर्णशय्या, वृक्षावपतितैः फलैः एव संतोषः, यथाप्राणम् उपवासः, जटाभारः, वल्कलाम्बरधारणम्, देवपितृअतिथिपूजनम्, त्रिषवणस्नानम्, आर्षविधिना पुष्पोपहारः, यथालब्धेन तुष्टिः, अतीव वातः तिमिरं बुभुक्षा महान्ति भयानि च, दर्पात् पथि चरन्तः सरीसृपाः, नदीनिलयनाः कुटिलगामिनः सर्पाः, पतङ्गवृश्चिककीटदंशमशकाः, व्याकुलशाखाग्राः कण्टकिनः द्रुमाः कुशाः काशाश्च, बहवः कायक्लेशाः विविधानि भयानि च। अन्ते क्रोधलोभयोः त्यागः तपोबुद्धिः च अपेक्ष्येते इति उक्त्वा ‘अलं ते वनं गत्वा, वनं तव क्षेमं नहि’ इति उपसंहरति। किन्तु यदा तस्य मतिः तां नेतुं न जाता, तदा सीता अपि तस्य वचनं न अकरोत्, सुदुःखिता च पुनः वक्तुम् आरभत।
१स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञां धर्मवत्सलः।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्॥
२सान्त्वयित्वा ततस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह॥
पूर्वसर्गे सीता बहुधा अयाचत — ‘मां वनं नय’ इति। तस्याः तत् धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा अपि धर्मवत्सलः रामः वने भाविनीनि दुःखानि चिन्तयन् तां नेतुं बुद्धिं न करोति। ततः सः बाष्पदूषितलोचनां तां सान्त्वयित्वा, वनवाससङ्कल्पात् निवर्तयितुम् एव इदं वचनम् उवाच। रामः न स्नेहाभावेन प्रतिषेधं करोति, अपि तु स्नेहेन एव — प्रियायाः क्लेशकल्पना एव तस्य हृदयं विदारयति। अतः सः प्रथमं सान्त्वनं करोति, पश्चात् च वनस्य दोषान् विस्तरेण वर्णयितुम् आरभते। एषः एव सर्गस्य सम्पूर्णः विषयः — वनदोषवर्णनेन निवर्तनप्रयत्नः। कैकेय्याः वरद्वयेन रामस्य वनवासः निश्चितः; तत्र सीतायाः गमनं तु न केनचित् आदिष्टम्, अतः रामः तत् निवारयितुं स्वतन्त्रः इति मन्यते। किन्तु सीतायाः दृष्टौ पत्युः अनुगमनम् एव तस्याः नियतः धर्मः। अस्मिन् धर्मद्वये यः विरोधः, सः एव अग्रिमयोः सर्गयोः विषयः।
In the previous sarga Sītā had begged him again and again to take her to the forest. Rāma, who cherished dharma, heard her words, which were in keeping with dharma, but thinking of the hardships that awaited her in the forest he could not bring himself to take her. He comforted her, her eyes spoiled with tears, and then spoke to turn her from her resolve. He refused her not for want of love but out of love itself: the very thought of his beloved's suffering tore at his heart. So he comforted her first, and then began to describe the dangers of the forest at length, and that is the whole subject of this sarga, an attempt to turn her back by listing the forest's evils. Kaikeyī's two boons had settled Rāma's exile, but no one had ordered Sītā to go, and so Rāma thought himself free to prevent it; yet in Sītā's eyes following her husband was her appointed dharma. The clash between these two claims of dharma is the subject of this sarga and the next.
३सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा।
इहाचरस्व धर्मं त्वं यथा मे मनसः सुखम्॥
४सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले।
वने दोषा हि बहवो वसतस्तान्निबोध मे॥
५सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते॥
६हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्॥
‘सीते, त्वं महाकुलीना असि, धर्मे च सदा निरता। अतः अत्र एव धर्मम् आचर, येन मम मनसः सुखं स्यात्। अबले, यथा अहं त्वां वक्ष्यामि तथा एव त्वया कर्तव्यम्; वने वसतः बहवः दोषाः भवन्ति, तान् मत्तः निबोध। एषा वनवासकृता मतिः विमुच्यताम्; वनं हि बहुदोषं दुर्गमं कान्तारम् इति अभिधीयते। एतत् वचः मया हितबुद्ध्या एव अभिधीयते, न कोपेन न च परीक्षार्थम्। मम ज्ञाने वने सुखं नाम सदा न विद्यते, दुःखम् एव सदा वर्तते।’ एवं रामः वचनस्य प्रयोजनं प्रतिज्ञां च आदौ एव स्पष्टीकरोति — सः न निषेधमात्रं करोति, अपि तु कारणानि गणयितुं प्रतिजानीते। ‘इहाचरस्व धर्मम्’ इति वचनेन सः सूचयति — पत्युः अनुगमनम् एकः एव धर्मः न, श्वश्रूणां शुश्रूषा अपि तावान् एव धर्मः; अतः अयोध्यायां स्थित्वा अपि सा स्वधर्मं पालयितुं शक्नोति। ‘मम मनसः सुखम्’ इति च तस्य याचना — यदि सा अत्र तिष्ठेत्, तर्हि वने अपि तस्य चित्तं निश्चिन्तं स्यात्।
"Sītā," he said, "you come of a great family and have always loved dharma. Practise your dharma here, then, in a way that will set my mind at rest. You are not strong, Sītā; you must do as I tell you. Living in the forest has many hardships; learn them from me. Give up this idea of living in the forest, for the wilderness is called a forest because it is full of dangers. I say this only for your good. As far as I know, there is never any happiness in the forest; there is only misery, always." So at the outset Rāma made clear the purpose of his words and what he undertook to show: he would not simply forbid her, but would set out his reasons. "Practise your dharma here" suggests that following one's husband was not the only dharma; serving her mothers-in-law was dharma just as much, so she could keep her own dharma while staying in Ayodhyā. And "set my mind at rest" was his plea: if she stayed here, his mind would be free of worry even in the forest.
७गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिनिर्दरिवासिनाम्।
सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम्॥
८क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताः शून्ये तथा मृगाः।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्॥
९सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यस्तु दुस्तराः।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्॥
१०लताकण्टकसंकीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।
निरपाश्च सुदुःखाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्॥
‘गिरिनिर्झरेभ्यः सम्भूताः गिरिनिर्दरिवासिनां सिंहानां निनदाः श्रोतुम् अपि दुःखदाः; अतः वनं दुःखम्। शून्ये वने विस्रब्धाः मत्ताः मृगाः क्रीडमानाः मनुष्यं दृष्ट्वा सर्वतः समभिवर्तन्ते। तत्र नद्यः सग्राहाः पङ्कवत्यः च, अतः दुस्तराः; मत्तैः गजैः च ताः नित्यम् आकुलाः। मार्गाः लताभिः कण्टकैः च संकीर्णाः, कृकवाकूनां रवैः उपनादिताः, निरपाः च — तेषु गमनं सुदुःखम्। तस्मात् वनं दुःखतरम्।’ अत्र रामः इन्द्रियक्रमेण दोषान् गणयति — प्रथमं श्रोत्रस्य दुःखं (सिंहनादाः), ततः चक्षुषः भयम् (मत्ताः मृगाः), ततः शरीरस्य विघ्नः (दुस्तराः नद्यः), अन्ते च पादयोः क्लेशः (कण्टकिनः निर्जलाः मार्गाः)। एषः क्रमः वर्णनस्य कवित्वं दर्शयति। सर्वेषु च एकम् एव साधारण्यम् — वने प्राणिनः मनुष्यात् न बिभ्यति, प्रत्युत मनुष्यः एव तेभ्यः बिभेति। एतेन राजपुत्र्याः सीतायाः कृते वनं केवलं कष्टप्रदं न, अपि तु सर्वथा अपरिचितं जगत् इति सूच्यते।
"The roaring of the lions that live in the mountain caves, echoing out of the waterfalls, is painful even to hear; that is why the forest is misery. In the empty wilds the rutting beasts play without fear, and as soon as they see a man they close in on him from all sides. The rivers are full of crocodiles and deep in mud, hard to cross, and always crowded with rutting elephants. The paths are choked with creepers and thorns, loud with the calls of wild fowl, and without water, so that walking them is wretched; that makes the forest harder still." Rāma lists the evils in the order of the senses: first the pain to the ears, the lions' roars; then the fear to the eyes, the rutting beasts; then the obstacle to the body, the rivers that cannot be crossed; and finally the hardship to the feet, the thorny, waterless paths. The order shows the poet's craft. Common to all of them is this: in the forest the creatures are not afraid of man; it is man who is afraid of them. For a princess like Sītā, the forest was not merely hard but a wholly unfamiliar world.
११सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखमतो वनम्॥
१२अहोरात्रं च संतोषः कर्तव्यो नियतात्मना।
फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम्॥
१३उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारणम्॥
१४देवतानां पितृणां च कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।
प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्॥
‘वने श्रमखिन्नेन रात्रिषु भूतले स्वयं भग्नासु पर्णशय्यासु शयितव्यम्, न तु तल्पेषु। नियतात्मना अहोरात्रं वृक्षेभ्यः अवपतितैः फलैः एव संतोषः कर्तव्यः; न इष्टम् अन्नं न च कालनियमः। मैथिलि, यथाप्राणं उपवासः विधेयः, जटाभारः धार्यः, वल्कलानि एव अम्बराणि भवन्ति। देवतानां पितॄणां च विधिपूर्वकं कर्तव्यं, प्राप्तानाम् अतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनं कर्तव्यम्।’ अत्र रामः वनवासं न केवलं क्लेशरूपेण, अपि तु नियमबद्धतपश्चर्यारूपेण अपि दर्शयति — यत् गृहे सुखेन सिध्यति, तत् वने कष्टेन एव साध्यम्। धर्मकार्याणि तु वने अपि न त्यज्यन्ते, प्रत्युत दुष्करतराणि भवन्ति; एषः एव अस्य वर्णनस्य मर्मभूतः आशयः। प्रासादे या शय्यायां शेते, सा भूमौ भग्नपर्णेषु कथं शयीत — एतत् एव रामः पृच्छति। किन्तु तेन एव वचनेन सः अनिच्छया सीतायाः सङ्कल्पं दृढीकरोति, यतः तपश्चर्या तस्याः न भीतिं जनयति।
"Worn out with the day's toil, one must lie at night not on a bed but on the bare ground, on a heap of fallen leaves. One must keep a tight hold on oneself and be content, day and night, with the fruit that drops from the trees. One must fast as far as one's strength allows, Maithilī, bear the weight of matted hair and wear nothing but bark. The gods and the ancestors must be worshipped by the proper rites, and every guest who comes must be honoured, every day." Here Rāma shows forest life not only as hardship but as disciplined austerity: what is done in comfort at home can only be done with toil in the forest. Religious duties are not given up there; they become harder, and that is the heart of this description. How could one who sleeps on a bed in a palace lie on broken leaves on the ground? That is what Rāma is asking. Yet with these very words he unwillingly strengthens Sītā's resolve, for austerity holds no terror for her.
१५कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।
चरतां नियमेनैव तस्माद्दुःखतरं वनम्॥
१६उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः।
आर्षेण विधिना वेद्यां सीते दुःखमतो वनम्॥
१७यथालब्धेन कर्तव्यः संतोषस्तेन मैथिलि।
यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम्॥
१८अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चाति नित्यशः।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्॥
‘काले काले नित्यशः त्रिः अभिषेकः कार्यः; नियमेन एव चरतां तस्मात् वनं दुःखतरम्। स्वयम् आहृतैः कुसुमैः आर्षेण विधिना वेद्यां उपहारः कर्तव्यः। यथालब्धेन एव संतोषः कार्यः; वनचराः हि यताहाराः भवन्ति, न च इच्छानुसारं किमपि लभ्यते। अतीव वातः, तिमिरम्, नित्यशः बुभुक्षा, महान्ति च भयानि — एतैः वनं दुःखतरम्।’ एवं रामः चतुर्विधं क्लेशं क्रमेण गणयति — शरीरस्य श्रमः, क्रियायाः नियमः, आहारस्य अनियतिः, मनसः भयम् इति। ‘दुःखमतो वनम्’ इति पदस्य आवृत्तिः अत्र काव्यगुणः एव — प्रत्येकं दोषं गणयित्वा सः तम् एव निष्कर्षं पुनः पुनः स्थापयति, येन सीतायाः मनसि तत् निश्चयरूपेण निविशेत। ‘यथालब्धेन संतोषः’ इति पदे तु वनवासस्य मूलं व्रतम् एव कथितम् — न यत् इष्टं तत् लभ्यते, अपि तु यत् लभ्यते तत् एव इष्टं मन्तव्यम्। एषा दृष्टिः तपस्विनां सहजा, राजपुत्र्याः तु दुष्करा।
"One must bathe three times a day at the appointed hours without fail, for those who live by the rule; that makes the forest harder still. One must gather flowers with one's own hands and offer them on the altar by the rite the seers laid down. One must be content with whatever one finds, Maithilī, for forest-dwellers eat sparingly. And there is fierce wind and darkness, hunger every day and great terrors; that makes the forest harder still." So Rāma counts four kinds of hardship in turn: the toil of the body, the discipline of ritual, the uncertainty of food and the fear of the mind. The refrain "that is why the forest is misery" is a deliberate poetic device: after naming each evil he sets down the same conclusion again and again, so that it would settle firmly in Sītā's mind. "Content with whatever one finds" names the root vow of forest life: one does not get what one wants, but must want what one gets. That outlook comes naturally to ascetics, but it is hard for a princess.
१९सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।
चरन्ति पथि ते दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्॥
२०नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः।
तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरं वनम्॥
२१पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्॥
२२द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखमतो वनम्॥
‘भामिनि, बहुरूपाः बहवः सरीसृपाः दर्पात् पथि एव चरन्ति; ततः वनं दुःखतरम्। नदीनिलयनाः नदीवत् कुटिलगामिनः सर्पाः पन्थानम् आवृत्य तिष्ठन्ति। अबले, पतङ्गाः वृश्चिकाः कीटाः दंशाः मशकैः सह च नित्यं बाधन्ते; तत् सर्वं दुःखम्। कण्टकिनः द्रुमाः, कुशाः, काशाः च वने व्याकुलशाखाग्राः सन्ति; तैः गात्राणि क्षण्यन्ते।’ अत्र स्थूलेभ्यः भयेभ्यः सूक्ष्माणि प्रति अवतरणं द्रष्टव्यम् — सिंहात् आरभ्य मशकपर्यन्तम्। महतां भयानां परिहारः शक्यः, क्षुद्राणां तु न; अतः एतानि एव दुःसहानि। सुकुमार्याः सीतायाः कृते इदं वर्णनं विशेषेण भयङ्करं भवेत् इति रामस्य आशयः। किञ्च ‘नित्यम्’ इति पदेन सूचितं यत् एते दोषाः अहरहः वर्तन्ते; अतः तेषु न परिहारः सम्भवति।
"Snakes of many kinds, lovely one, and in great numbers, move boldly along the very paths. Serpents that live in the rivers and move as crookedly as rivers lie coiled across the way. Moths, scorpions, insects, gadflies and mosquitoes torment one constantly, my frail one; it is all misery. Thorny trees, kuśa and kāśa grass spread their tangled tips everywhere in the forest and scratch the limbs." Notice how the description descends from the great dangers to the small, from the lion down to the mosquito. The great dangers can be avoided, the small ones cannot, and so they are the hardest to bear; Rāma meant this picture to be especially frightening to the delicate Sītā. And "constantly" shows that these troubles come day after day, so there is no escaping them.
२३कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।
अरण्यवासे वसतो दुःखमेव सदा वनम्॥
२४क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।
न भेतव्यं च भेतव्ये दुःखं नित्यमतो वनम्॥
२५तदलं ते वनं गत्वा क्षेमं नहि वनं तव।
विमृशन्निव पश्यामि बहुदोषकरं वनम्॥
२६वनं तु नेतुं न कृता मतिर्यदा बभूव रामेण तदा महात्मना।
न तस्य सीता वचनं चकार तं ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता॥
‘अरण्यवासे वसतः बहवः कायक्लेशाः विविधानि च भयानि; अतः वनं सदा दुःखम् एव। तत्र क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ, तपसि मतिः कर्तव्या, भेतव्ये अपि न भेतव्यम् — एवं नित्यं दुःखम्। तस्मात् ते वनं गत्वा अलम्; वनं तव क्षेमं नहि। विमृशन् अहं वनं बहुदोषकरम् एव पश्यामि।’ अन्ते रामः बाह्यक्लेशेभ्यः आन्तरं संयमम् उपसंहरति — वने क्रोधलोभत्यागः तपोबुद्धिः च अपेक्ष्येते, तत् च सर्वापेक्षया दुष्करम्। यदा महात्मना रामेण तां वनं नेतुं मतिः न कृता, तदा सीता अपि तस्य तत् वचनं न अकरोत्। सुदुःखिता सती सा पुनः रामम् इदं वचनम् अब्रवीत् — एतेन एव आगामिनः सर्गस्य सूत्रं निबद्धम्। ‘विमृशन्’ इति पदेन कविः सूचयति — रामस्य अयं निषेधः न आवेगजः, अपि तु दीर्घविचारपूर्वकः। तथापि सः न सफलः; यतः प्रेम्णः गणना दोषगणनया न निवर्तते। एवं सर्गः रामस्य युक्तिभिः आरब्धः सीतायाः अनङ्गीकारेण पुनर्वचनेन च समाप्यते, सः च अनङ्गीकारः प्रतिषेधात् अपि बलवान्।
"There are many hardships for the body and fears of every kind for one who lives in the wilderness; the forest is always misery. There one must give up anger and greed, set one's mind on austerity, and not be afraid even of what is fearful; that is a constant misery. So enough of your going to the forest; the forest is no safe place for you. The more I think about it, the more I see that the forest brings nothing but harm." At the end Rāma moves from outward hardship to inner restraint: the forest demands the giving up of anger and greed and a mind set on austerity, and that is hardest of all. "The more I think about it" shows that his refusal was not impulsive but came after long reflection. Yet it did not succeed, for love is not turned back by a list of faults. When the great-souled Rāma would not make up his mind to take her to the forest, Sītā for her part would not do as he said, and in deep sorrow she spoke to Rāma again. So the sarga, which began with Rāma's reasoning, ends with Sītā declining to obey and speaking again, a refusal stronger than any argument, and here the thread of the next sarga is tied.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।