अयोध्याकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः
सीतया वनदोषाणां गुणत्वेन स्वीकारः, वनगमनस्य औचित्यप्रतिपादनं च
अस्मिन् सर्गे सीता रामस्य वनदोषवर्णनस्य प्रत्युत्तरं ददाति। ‘ये दोषाः त्वया कीर्तिताः, ते तव स्नेहपुरस्कृतायाः मम गुणाः एव’ इति सा आरभते। वन्याः मृगाः सिंहाः गजाः शार्दूलाः शरभाः चमराः सृमराः च सर्वे रामस्य अदृष्टपूर्वं रूपं दृष्ट्वा अपसर्पेयुः; अतः तेभ्यः भयं नास्ति। गुरुजनानाम् आज्ञया मया गन्तव्यम्; त्वद्वियोगे जीवितं त्याज्यम्। तव समीपस्थां मां शक्रः अपि प्रधर्षयितुं न शक्नुयात्। पतिहीना नारी जीवितुं न शक्नोति इति त्वया एव निदर्शितम्। पितृगृहे ब्राह्मणेभ्यः लक्षणिभ्यः च मया श्रुतम् — ‘वने वस्तव्यम्’ इति; सः आदेशः अद्य पूर्येत, द्विजः च सत्यवाक् भवेत्। वनवासदुःखानि तु अकृतात्मभिः एव प्राप्यन्ते। भिक्षिण्याः अपि तत् एव मातुः अग्रतः श्रुतम्। भर्तारम् अनुगच्छन्ती विकल्मषा भवति, भर्ता च परदैवतम्; ‘अद्भिर्दत्ता या स्त्री, सा प्रेत्यभावे अपि तस्य एव’ इति पुण्या श्रुतिः। अतः ‘केन हेतुना मां न नयसि? समानसुखदुःखिनीं मां नेतुम् अर्हसि; अन्यथा मृत्युकारणात् विषम् अग्निं जलं वा आस्थास्ये’ इति सा वदति। तथापि महाबाहुः रामः तां नेतुं न अन्वमन्यत; मैथिली च चिन्तां समुपागता, नयनच्युतैः उष्णैः अश्रुभिः गाम् इव स्नापयन्ती। तां क्रोधाविष्टां रामः पुनः बहु असान्त्वयत्।
१एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता।
प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत्॥
२ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति।
गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस्कृता॥
रामस्य तत् दीर्घं वनदोषवर्णनं श्रुत्वा सीता दुःखिता जाता; तस्याः मुखे अश्रूणि प्रसक्तानि, मन्दस्वरेण च सा इदम् अब्रवीत् — ‘वने वस्तव्यतां प्रति ये दोषाः त्वया कीर्तिताः, तान् सर्वान् अहं तव स्नेहपुरस्कृता सती गुणान् एव मन्ये।’ एतत् एव सर्गस्य बीजम् — रामेण यत् भीतिजननार्थम् उक्तम्, तत् एव सीतायाः निश्चयं दृढतरं करोति। यतः दोषगुणविभागः वस्तुनिष्ठः न, अपि तु सम्बन्धनिष्ठः; प्रियेण सह भुज्यमानं दुःखम् अपि सुखायते। ‘मन्दम्’ इति पदेन कविः सूचयति — सा न कोपेन वदति, न उच्चैः; रुदती सती अपि सा विनयं न त्यजति। अयं सर्गः तस्याः प्रथमम् आनुपूर्व्येण उपस्थापितम् उत्तरम् — तत्र सा न आवेगेन, अपि तु युक्तिभिः प्रमाणैः च रामस्य प्रत्येकं हेतुं खण्डयति।
Hearing Rāma's long account of the evils of the forest, Sītā was stricken; tears streamed down her face, and she spoke quietly. "The faults you have listed in living in the forest," she said, "I count as virtues, for your love goes before them." That is the seed of the whole sarga: what Rāma had said to frighten her only made her resolve stronger. For whether a thing is a hardship or a blessing depends not on the thing but on the bond: sorrow shared with the one you love turns into happiness. "Quietly" tells us that she spoke neither in anger nor loudly; even in tears she did not lose her gentleness. This sarga is her answer, set out point by point, in which she answers each of Rāma's reasons not with passion but with argument and authority.
३मृगाः सिंहा गजाश्चैव शार्दूलाः शरभास्तथा।
चमराः सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारिणः॥
४अदृष्टपूर्वरूपत्वात्सर्वे ते तव राघव।
रूपं दृष्ट्वापसर्पेयुस्तव सर्वे हि विभ्यति॥
५त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया।
त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम्॥
‘मृगाः, सिंहाः, गजाः, शार्दूलाः, शरभाः, चमराः, सृमराः, ये च अन्ये वनचारिणः — ते सर्वे अपि, राघव, तव तादृशं रूपम् अदृष्टपूर्वत्वात् दृष्ट्वा एव अपसर्पेयुः; तव हि सर्वे बिभ्यति। अतः वन्येभ्यः सत्त्वेभ्यः मम भयं नास्ति। अपि च गुरुजनानाम् आज्ञया मया त्वया सह गन्तव्यम्; त्वद्वियोगेन तु मया इह जीवितम् एव त्यक्तव्यम्।’ अत्र सीता रामस्य युक्तीः क्रमेण एव प्रत्याचष्टे — यत् सः भयकारणत्वेन अवोचत्, तत् सा तस्य एव प्रभावेण निर्भयं करोति। ‘गुरुजनाज्ञया’ इति पदेन च सा स्वस्य गमनं स्वेच्छामात्रं न, अपि तु शास्त्रानुमतं धर्मकार्यम् इति स्थापयति। रामः स्वयं पितुः आज्ञया गच्छति; तस्मात् आज्ञाहेतुं सः प्रत्याख्यातुं न शक्नोति — एषा तस्याः सूक्ष्मा युक्तिः।
"Deer, lions, elephants, tigers, śarabhas, yaks, sṛmaras and all the other creatures that roam the woods will slink away the moment they see you, Rāghava, for they have never seen anyone like you; everything is afraid of you. So I have nothing to fear from the wild beasts. Besides, I must go with you, for my elders have told me so; if I am parted from you, I must give up my life here." Here Sītā answers Rāma's reasons in order: what he had named as a cause of fear, she makes harmless by his own power. And by speaking of her elders' command she shows that her going was not mere wilfulness but a duty sanctioned by the scriptures. Rāma himself was going at his father's command, so he could not reject a command as a reason; that is her subtle point.
६न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्रोऽपि राघव।
सुराणामीश्वरः शक्तः प्रधर्षयितुमोजसा॥
७पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम्।
काममेवंविधं राम त्वया मम निदर्शितम्॥
८अथापि च महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम्।
पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे वने॥
‘तव समीपे स्थितां मां सुराणाम् ईश्वरः शक्रः अपि ओजसा प्रधर्षयितुं न शक्नुयात्। या नारी पतिहीना, सा जीवितुं न शक्ष्यति — एतत् तु त्वया एव मह्यं सम्यक् निदर्शितम्। अपि च, महाप्राज्ञ, पितुः गृहे स्थितया मया पूर्वम् एव ब्राह्मणानां मुखात् श्रुतम् — ‘मया वने वस्तव्यम्’ इति; तत् सत्यं भवितुम् अर्हति।’ सीतायाः एषः तृतीयः हेतुः — न केवलं स्नेहः, न केवलं गुरुनियोगः, अपि तु दैवनिर्देशः अपि तस्याः वनगमनं समर्थयति। ‘त्वया एव निदर्शितम्’ इति च मृदुः उपालम्भः — यत् धर्मं त्वम् उपदिशसि, तत् एव मम गमनं साधयति इति भावः। यदि पत्न्याः जीवितं पत्यधीनम्, तर्हि तां विहाय गमनं तस्याः वधतुल्यम् एव।
"While I am at your side, not even Śakra, lord of the gods, could lay a hand on me by force, Rāghava. A woman who has lost her husband cannot go on living; you yourself have shown me that plainly. And besides, wise one, long ago in my father's house I heard from brahmins that I would have to live in the forest, and that must come true." This is Sītā's third reason: not love alone, not only her elders' charge, but fate's own decree supports her going to the forest. "You yourself have shown me" is a gentle reproach: the very dharma you teach makes the case for my going. If a wife's life depends on her husband, then leaving her behind is as good as killing her.
९लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्यः श्रुत्वाहं वचनं गृहे।
वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल॥
१०आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्यः स मया किल।
सा त्वया सह भर्त्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथा॥
११कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि त्वया सह।
कालश्चायं समुत्पन्नः सत्यवान्भवतु द्विजः॥
‘महाबल, गृहे लक्षणिभ्यः द्विजातिभ्यः तत् वचनं श्रुत्वा अहं नित्यम् एव वनवासकृतोत्साहा अभवम्। वनवासस्य सः आदेशः मया अवश्यं प्राप्तव्यः; अतः, प्रिय, भर्त्रा त्वया सह अहं यास्यामि, न अन्यथा। कृतादेशा भविष्यामि, त्वया सह गमिष्यामि; अयं च कालः समुत्पन्नः — सः द्विजः सत्यवाक् भवतु।’ इदम् अत्र मनोहरम् — सीता स्वकीयम् आग्रहं न स्वेच्छारूपेण स्थापयति, अपि तु विप्राणां वचनस्य सत्यत्वरक्षणरूपेण। यदि सा न गच्छेत्, तर्हि विप्रवचनम् अनृतं भवेत्; एवं सा स्वस्य कामनाम् अपि धर्मरूपेण परिणमयति। अपि च ‘अयं कालः समुत्पन्नः’ इति वचनेन सा दर्शयति — यत् दैवेन पूर्वं निर्दिष्टम्, तस्य अवसरः अधुना एव आगतः; तं प्रत्याख्यातुं न युक्तम्।
"I heard that prophecy at home from brahmins skilled in reading the marks of the body, mighty one, and ever since I have been eager to live in the forest. That decree of forest life is one I am bound to fulfil, so I will go with you, my husband, my love, and not otherwise. I will fulfil the decree and go with you; the time for it has come. Let that brahmin's word prove true." What is lovely here is that Sītā presents her insistence not as her own wish but as keeping the brahmins' word true: if she did not go, their prophecy would prove false. So she turns even her own longing into a matter of dharma. And by saying "the time has come" she shows that what fate had foretold long ago now had its moment, and it would not be right to refuse it.
१२वनवासे हि जानामि दुःखानि बहुधा किल।
प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः॥
१३कन्यया च पितुर्गेहे वनवासः श्रुतो मया।
भिक्षिण्याः शमवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः॥
१४प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो।
गमनं वनवासस्य कांक्षितं हि सह त्वया॥
१५कृतक्षणाहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव।
वनवासस्य शूरस्य मम चर्या हि रोचते॥
‘वीर, वनवासे बहुधा दुःखानि भवन्ति इति अहं जानामि; किन्तु तानि नियतम् अकृतात्मभिः पुरुषैः एव प्राप्यन्ते, न संयतैः। पितुः गेहे कन्यया सत्या मया शमवृत्तायाः भिक्षिण्याः मुखात् मम मातुः अग्रतः एव वनवासः श्रुतः। प्रभो, पूर्वम् अपि त्वं मया बहुतिथं प्रसादितः; त्वया सह वनवासस्य गमनं मया काङ्क्षितम् एव। राघव, ते भद्रं भवतु — अहं गमनं प्रति कृतक्षणा; शूरस्य वनवासस्य चर्या मम रोचते।’ ‘अकृतात्मभिः’ इति पदेन सा रामस्य समग्रं दोषवर्णनं प्रत्याचष्टे — दुःखं वने न, अपि तु असंयते चित्ते वर्तते इति। एवं यत् रामः बाह्यं कष्टं दर्शितवान्, तत् सा आन्तरस्य संयमस्य प्रश्नं परिणमयति। ‘कृतक्षणा’ इति च पदेन सा स्मारयति — इदं न आकस्मिकम् आग्रहः, अपि तु चिरात् प्रतीक्षितः सङ्कल्पः।
"I know well, hero, that life in the forest brings many hardships, but they fall only on those who have not mastered themselves. When I was a girl in my father's house I heard about forest life from a mendicant woman of peaceful ways, in my mother's presence. Before this too, my lord, I often begged you to take me; going to live in the forest with you is what I have longed for. Bless you, Rāghava; I have been waiting for this journey. The life of a brave man in the forest is what I love." With "those who have not mastered themselves" she answers Rāma's whole list of evils: hardship lies not in the forest but in an undisciplined mind. What Rāma had shown as outward hardship she turns into a question of inner self-control. And "I have been waiting" reminds him that this was no sudden whim but a long-cherished resolve.
१६शुद्धात्मन्प्रेमभावाद्धि भविष्यामि विकल्मषा।
भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि परदैवतम्॥
१७प्रेत्यभावे हि कल्याणः संगमो मे सदा त्वया।
श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणानां यशस्विनाम्॥
१८इहलोके च पितृभिर्या स्त्री यस्य महाबल।
अद्भिर्दत्ता स्वधर्मेण प्रेत्यभावेऽपि तस्य सा॥
‘शुद्धात्मन्, प्रेमभावात् भर्तारम् अनुगच्छन्ती अहं विकल्मषा भविष्यामि; भर्ता हि परदैवतम्। प्रेत्यभावे अपि त्वया सह मम संगमः कल्याणः स्यात्। यशस्विनां ब्राह्मणानां मुखात् एषा पुण्या श्रुतिः श्रूयते — महाबल, इह लोके या स्त्री पितृभिः स्वधर्मेण अद्भिः यस्मै दत्ता, सा प्रेत्यभावे अपि तस्य एव भवति।’ अत्र सीता लौकिकात् हेतोः शास्त्रीयं प्रमाणम् आरोहति। पाणिग्रहणं न केवलं जीवितस्य सम्बन्धः, अपि तु जन्मान्तरस्य अपि — इति सिद्धे, ऐहिकं वियोगम् एव सा असङ्गतं मन्यते। ‘अद्भिर्दत्ता’ इति पदेन कन्यादानस्य उदकपूर्वकः सङ्कल्पः स्मार्यते। जनकेन मिथिलायां यत् उदकपूर्वकं दानं कृतम्, तत् एव अधुना तस्याः बलवत्तमं प्रमाणम्।
"Pure-hearted one, by following my husband out of love I will be freed of every stain, for a husband is a woman's highest god. Even after death, my union with you would be blessed. This holy teaching is heard from the lips of illustrious brahmins: that the woman whom her family gives away in this world with water, by the rite of their own dharma, remains that man's in the next world too." Here Sītā rises from worldly reasons to the authority of scripture. If marriage is a bond not only for this life but for lives to come, then to be parted in this life makes no sense. "Given with water" recalls the pouring of water that seals the giving of a bride, and the gift that Janaka made in Mithilā with that water became her strongest proof.
१९एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम्।
नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह हेतुना॥
२०भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः।
नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समानसुखदुःखिनीम्॥
२१यदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि।
विषमग्निं जलं वाहमास्थास्ये मृत्युकारणात्॥
‘एवं स्थिते, स्वकीयां सुवृत्तां पतिव्रतां नारीं नेतुं त्वम् इह केन हेतुना न अभिरोचयसे? काकुत्स्थ, भक्तां पतिव्रतां दीनां सुखदुःखयोः समां समानसुखदुःखिनीं मां नेतुम् अर्हसि। यदि तु एवं दुःखितां माम् अपि वनं नेतुं न इच्छसि, तर्हि मृत्युकारणात् अहं विषम्, अग्निं जलं वा आस्थास्ये।’ एषः सर्गस्य चरमः प्रहारः। यावत् सा युक्तिभिः वदति, तावत् रामः तूष्णीम्; अतः अन्ते सा प्राणत्यागस्य भयं दर्शयति। ‘समां सुखदुःखयोः’ इति पदेन सा स्मारयति — सुखकाले सहधर्मचारिणी या, सा दुःखकाले अपि तथा एव भवितुम् अर्हति। राज्याभिषेकस्य सुखं यदि उभयोः साधारणम् आसीत्, तर्हि वनवासस्य दुःखम् अपि तथा एव साधारणं स्यात्।
"Since this is so, why will you not bring yourself to take your own wife, a woman of good conduct, devoted to her husband? You ought to take me, Kākutstha: I am devoted and loyal and forlorn, the same in joy and sorrow, sharing your joy and your sorrow alike. And if you will not take me to the forest in my grief, I will turn to poison, or fire, or water, to bring about my death." That is the sarga's final blow. As long as she argued, Rāma stayed silent, so at the end she held before him the threat of her death. "The same in joy and sorrow" reminds him that she who shares a husband's dharma in times of happiness should do the same in times of sorrow: if the joy of the consecration was to be shared by both, the sorrow of exile should be shared too.
२२एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति।
नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्॥
२३एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता।
स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः॥
२४चिन्तयन्तीं तदा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्।
क्रोधाविष्टां तु वैदेहीं काकुत्स्थो बह्वसान्त्वयत्॥
एवं बहुविधं सा गमनं प्रति तं याचते स्म; तथापि महाबाहुः रामः तां विजनं वनं नेतुं न अन्वमन्यत। एवम् उक्ता मैथिली चिन्तां समुपागता; नयनच्युतैः उष्णैः अश्रुभिः सा गाम् इव स्नापयन्ती अतिष्ठत्। तां तथा चिन्तयन्तीं क्रोधाविष्टां च वैदेहीं निवर्तयितुम् आत्मवान् काकुत्स्थः बहु असान्त्वयत्। ‘क्रोधाविष्टाम्’ इति पदम् अत्र महत्त्वपूर्णम् — सीतायाः शोकः अधुना मानभङ्गजन्यं कोपं प्राप्तः; सः एव कोपः अग्रिमे सर्गे ‘किं त्वामन्यत वैदेहः’ इति तीक्ष्णेन उपालम्भेन प्रस्फुटति। एवं सर्गद्वयस्य सन्धिः अत्र एव निबद्धः।
She begged him in these and many other ways to let her go, but the mighty-armed Rāma would still not agree to take her to the lonely forest. At this Maithilī fell to brooding, and she stood there as though bathing the earth with the hot tears that fell from her eyes. As she brooded so and anger seized her, the self-possessed Kākutstha tried hard to comfort her and turn her back. The word "anger" matters here: Sītā's grief had now become the anger of wounded pride, and that anger will break out in the next sarga in her sharp reproach, "What did my father, the lord of Videha, think of you?" So the two sargas are joined here.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।