अयोध्याकाण्डम् — त्रिंशः सर्गः
सीतायाः पुनराग्रहः विलापश्च, रामस्य अनुज्ञा, मातापितृगुरुसेवायाः माहात्म्यं, दानाज्ञा च
अस्मिन् सर्गे सीतायाः आग्रहः फलति। रामेण सान्त्व्यमाना अपि सा प्रणयात् अभिमानात् च राघवं परिक्षिपति — ‘मम पिता मिथिलाधिपः त्वां जामातरं प्राप्य किं स्त्रियं पुरुषविग्रहम् अमन्यत? लोकः अज्ञानात् यदि ‘रामे परं तेजः नास्ति’ इति वक्ष्यति, तत् कथम्?’ सावित्रीम् इव आत्मवशवर्तिनीं मां विद्धि, त्वदृते अन्यं मनसा अपि न द्रष्टास्मि, कौमारीं चिरम् अध्युषितां भार्यां शैलूषः इव परेभ्यः किं दातुम् इच्छसि — इति उक्त्वा सा मार्गक्लेशान् अपि सुखत्वेन वर्णयति: कण्टकाः तूलाजिनसमस्पर्शाः, रजः परार्ध्यं चन्दनम्, शाद्वलशयनं कुथास्तरणात् सुखतरम्, स्वयम् आहृतं पत्रमूलफलम् अमृतरसोपमम्। ‘यः त्वया सह सः स्वर्गः, यः त्वया विना सः निरयः; अन्यथा विषं पास्यामि’ इति उक्त्वा सा भृशम् आलिङ्ग्य रोदिति; गजाङ्गना इव विद्धा सा चिरसंनियतं बाष्पं मुञ्चति, तस्याः मुखं जलोद्धृतम् अम्बुजम् इव शुष्यति। ततः रामः तां परिष्वज्य वदति — ‘तव दुःखेन स्वर्गम् अपि न अभिरोचये; तव अभिप्रायम् अविज्ञाय एव वासं न अरोचयम्; वनवासाय सृष्टा त्वं कीर्तिः इव मया विहातुं न शक्या।’ ततः सः पितृवचनस्य, मातापितृगुरुसेवायाश्च माहात्म्यं विस्तरेण वर्णयति — सत्यदानमानयज्ञेभ्यः अपि पितृसेवा बलवत्तरा, गुरुवृत्त्यनुरोधेन च किमपि न दुर्लभम्। अन्ते ‘मम सन्ना मतिः; अनुगच्छस्व मां भीरु, सहधर्मचरी भव’ इति अनुज्ञां दत्त्वा सः ब्राह्मणेभ्यः भिक्षुकेभ्यः भृत्येभ्यः च दानम् आदिशति; प्रमुदिता सीता च तत् दानं कर्तुं प्रचक्रमे।
१सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा।
वनवासनिमित्तार्थं भर्तारमिदमब्रवीत्॥
२सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम्।
प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम्॥
रामेण सान्त्व्यमाना अपि जनकात्मजा मैथिली वनवासम् एव निमित्तीकृत्य पुनः भर्तारम् इदम् अब्रवीत्। उत्तमसंविग्ना सा विपुलवक्षसं राघवं प्रणयात् अभिमानात् च परिचिक्षेप। अत्र ‘परिचिक्षेप’ इति पदं मननीयम् — सीता अधुना याचनां त्यक्त्वा उपालम्भं गृह्णाति। तथापि कविः तस्याः कोपस्य मूलद्वयं स्पष्टं निर्दिशति — प्रणयः अभिमानश्च; न तु द्वेषः न च अविनयः। यस्याः हृदये प्रेम अधिकम्, तस्याः एव मानभङ्गः तीव्रः। सर्गस्य आरम्भे एव कविः सूचयति — अयम् उपालम्भः एव रामस्य निश्चयं परिवर्तयिष्यति; यत् पूर्वसर्गयोः बह्वीभिः युक्तिभिः न सिद्धम्, तत् एकेन मर्मस्पृशा वचनेन सेत्स्यति। पूर्वसर्गद्वये सीता विनयेन याचितवती, रामः च युक्तिभिः प्रत्याख्यातवान्; अधुना सा रीतिम् एव परिवर्तयति। ‘वनवासनिमित्तार्थम्’ इति पदेन कविः सूचयति — तस्याः सर्वं वचनम् एकस्मिन् एव प्रयोजने निबद्धम्।
Though Rāma kept trying to comfort her, Maithilī, Janaka's daughter, spoke to her husband again about going to the forest. In her extreme distress she reproached the broad-chested Rāghava, out of love and out of wounded pride. The word "reproached" is worth noticing: Sītā now gave up pleading and turned to rebuke. Yet the poet clearly names the two roots of her anger, love and pride, not hatred or disrespect; the more love there is in a heart, the sharper the hurt when its pride is wounded. From the very beginning of the sarga the poet hints that this reproach will change Rāma's mind: what all his reasons could not settle, one word that touched him to the quick would. In the two previous sargas Sītā had pleaded humbly and Rāma had refused her with arguments; now she changed her way, though everything she said was still bound to a single purpose, going to the forest.
३किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः।
राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम्॥
४अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद्यदि वक्ष्यति।
तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे॥
५किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते।
यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम्॥
‘राम, मम पिता मिथिलाधिपः वैदेहः त्वां जामातरं प्राप्य किम् एवम् अमन्यत — यत् पुरुषविग्रहम् अपि स्त्रियम् एव लब्धवान् इति? अयं बललोकः अज्ञानात् यदि अनृतं वक्ष्यति — ‘रामे परं तेजः नास्ति, यथा दिवाकरः न तपेत्’ इति — तत् मम कियत् दुःखाय। किं कृत्वा त्वं विषण्णः? कुतः वा ते भयम्, येन मां सर्वथा अनन्यपरायणां परित्यक्तुकामः असि?’ एषः उपालम्भः रामस्य क्षात्रं मानम् एव स्पृशति। सीता न स्वस्य दुःखं कथयति, अपि तु लोकापवादभयं दर्शयति — यदि पत्नीं रक्षितुम् अशक्तः इति लोकः मन्येत, तर्हि रामस्य कीर्तिः एव हीयेत। एषा युक्तिः रामस्य स्वभावम् अनुसृत्य एव प्रयुक्ता। ‘स्त्रियं पुरुषविग्रहम्’ इति वचनं तु कठोरतमम् — जनकः शरीरेण पुरुषं, कर्मणा तु स्त्रियं जामातरम् अलभत इति। अपि च ‘तपतीव दिवाकरे’ इति उपमया सा दर्शयति — यथा सूर्यस्य तापः स्वभावसिद्धः, तथा रामस्य तेजः; तस्य अपलापः लोकस्य अज्ञानम् एव।
"Rāma," she said, "what did my father, the lord of Videha and king of Mithilā, think he was getting when he took you as his son-in-law, a woman in the shape of a man? If ignorant people falsely say that there is no great fire in Rāma, as though the sun gave no heat, how painful that will be for me! What has happened to make you so downcast? What are you afraid of, that you want to abandon me, who have no refuge but you?" This reproach touches Rāma's pride as a warrior. Sītā does not speak of her own sorrow; she points instead to the fear of public scorn: if people thought he could not protect his wife, Rāma's good name would suffer. It was an argument chosen to suit his character. "A woman in the shape of a man" is the harshest thing she says: Janaka had got a son-in-law who was a man in body but a woman in deed. And with the image of the burning sun she shows that Rāma's power was as natural as the sun's heat, so that to deny it would be mere ignorance.
६द्युमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तमनुव्रताम्।
सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम्॥
७न त्वहं मनसा त्वन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ।
त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी॥
८स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम्।
शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि॥
९यस्य पथ्यंचरामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे।
त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदानघ॥
‘द्युमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तम् अनुव्रतां सावित्रीम् इव माम् आत्मवशवर्तिनीं विद्धि। अनघ, त्वदृते अन्यं मनसा अपि अहं न द्रष्टास्मि; अन्या काचित् कुलपांसनी यथा अन्यं पश्येत्, न तथा अहम्। राम, स्वयम् एव कौमारीं चिरम् अध्युषितां सतीं भार्यां शैलूषः इव परेभ्यः दातुम् इच्छसि किम्? अनघ, यस्य पथ्यंचरम् आत्थ, यस्य च अर्थे अवरुध्यसे, त्वम् एव तस्य वश्यः विधेयः च भव।’ शैलूषोपमा अत्र अतीव तीक्ष्णा — नटः यथा स्त्रियाः आजीवेन जीवति, तथा त्वं मां परेषां हस्ते निक्षिपसि इति भावः। अन्तिमं वाक्यं च भरतं प्रति व्यङ्ग्यम् — ‘त्वं तस्य वश्यः भव, अहं तु न’ इति। सावित्र्याः उपमा च सुचिन्तिता — सावित्री अपि पत्युः मरणम् अपि अनुगतवती, अतः वनगमनं तस्याः अपेक्षया अल्पम् एव। ‘कौमारीं चिरमध्युषिताम्’ इति पदाभ्यां सा दाम्पत्यस्य दीर्घं कालं स्मारयति — बाल्यात् आरभ्य या त्वया सह उषिता, तां त्वम् अधुना कथं विहातुं शक्नोषि?
"Know that I am as wholly yours as Sāvitrī was devoted to the hero Satyavat, son of Dyumatsena. I will never look at another man even in thought, blameless one, as some other woman who disgraces her family might. Would you, Rāma, like an actor who lives off his wife, hand over to others the faithful wife you married as a girl and have lived with so long? Be obedient and submissive yourself, blameless one, to the man whose good you speak of and for whose sake you are being kept from the throne." The image of the actor is very sharp: as such a man lives by the woman he trades, so you are putting me into other men's hands. Her last words are aimed at Bharata: you may submit to him; I will not. The comparison with Sāvitrī is well chosen, for Sāvitrī followed her husband even into death, and beside that, going to the forest is a small thing. And "married as a girl and lived with so long" recalls the long years of their marriage: how can you now leave the woman who has lived with you since she was a child?
१०स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थितुमर्हसि।
तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात्त्वया सह॥
११न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः।
पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव॥
१२कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः।
तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया॥
१३महावातसमुद्भूतं यन्मामवकरिष्यति।
रजो रमण तन्मन्ये परार्ध्यमिव चन्दनम्॥
१४शाद्वलेषु यदा शिश्ये वनान्तर्वनगोचरा।
कुथास्तरणयुक्तेषु किं स्यात्सुखतरं ततः॥
‘माम् अनादाय वनं प्रस्थातुं त्वं न अर्हसि। तपः वा, अरण्यं वा, स्वर्गः वा — यत् किञ्चित् स्यात्, तत् त्वया सह एव मे इष्टम्। तव पृष्ठतः गच्छन्त्याः मम पथि कश्चित् परिश्रमः न भविता, प्रत्युत विहारशयनेषु इव सुखं भविष्यति। कुशाः, काशाः, शराः, इषीकाः, कण्टकिनः द्रुमाः च मार्गे त्वया सह मम तूलाजिनसमस्पर्शाः भविष्यन्ति। महावातसमुद्भूतं यत् रजः मां अवकरिष्यति, हे रमण, तत् अहं परार्ध्यं चन्दनम् इव मन्ये। वनान्तः वनगोचरा सती यदा शाद्वलेषु शयिष्ये, तदा कुथास्तरणयुक्तेषु तल्पेषु अपि किं ततः सुखतरं स्यात्?’ एवं सा रामेण गणितं प्रत्येकं क्लेशं प्रेमरसेन सुखत्वेन परिणमयति। यत् रामः अष्टाविंशे सर्गे कण्टकत्वेन वर्णितवान्, तत् एव सा तूलाजिनवत् मन्यते; यत् सः रजःशुष्कत्वेन उक्तवान्, तत् सा चन्दनवत्। एषा प्रतिवचनस्य रीतिः काव्ये ‘प्रतिवस्तूपमा’ इव भाति — प्रतिपदं तस्य वर्णनम् अनुसृत्य विपरीतः निष्कर्षः।
"You must not set out for the forest without me. Austerity, or the forest, or heaven, whatever it may be, I want it only with you. Walking behind you I will feel no weariness on the road; it will be as pleasant as strolling in a garden or lying on a bed. The kuśa and kāśa grass, the reeds and rushes and thorny trees along the way will feel, with you, as soft as cotton or deerskin. The dust the high winds throw over me, my love, I will take for the finest sandal paste. When I lie on the grass deep in the forest, what couch spread with rugs could be more pleasant?" So, with the sweetness of love, she turned each hardship Rāma had named into a joy. What he had described in the twenty-eighth sarga as thorns she took for soft deerskin; the dust he had spoken of she took for sandal paste. Her answer follows his description point by point and draws the opposite conclusion each time.
१५पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा बहु।
दास्यसे स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम्॥
१६न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः।
आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च॥
१७न च तत्र ततः किंचिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम्।
मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा॥
‘पत्रं मूलं फलं वा यत् किञ्चित्, अल्पं बहु वा, स्वयम् आहृत्य त्वं दास्यसि, तत् मे अमृतरसोपमं भविष्यति। आर्तवानि पुष्पाणि फलानि च उपभुञ्जाना अहं तत्र न मातुः, न पितुः, न च वेश्मनः स्मरिष्यामि। तत्र गतः सन् त्वं किञ्चित् अपि विप्रियं द्रष्टुं न अर्हसि; मत्कृते ते शोकः न भविष्यति, न च अहं दुर्भरा भविष्यामि।’ अत्र ‘स्वयमाहृत्य’ इति पदे सीतायाः प्रेम्णः सारः निहितः — भोज्यस्य गुणः न वस्तुनि, अपि तु दातरि। पितृगृहस्य विस्मरणं च तस्याः सम्पूर्णं समर्पणं सूचयति; या पितृगृहं न स्मरति, सा पत्युः गृहं वनम् अपि मन्यते। ‘न भविष्यामि दुर्भरा’ इति वचने तु तस्याः विनयः प्रकाशते — सा न केवलं सुखं याचते, अपि तु भारः न भविष्यामि इति आश्वासयति अपि। एतेन रामस्य प्रधानः आक्षेपः — ‘त्वं सुकुमारी, वने कथं वर्तिष्यसे’ इति — मूलात् एव निराकृतः।
"A leaf, a root or a fruit, little or much, whatever you bring me with your own hands will taste to me like the nectar of immortality. Living on the flowers and fruits of each season, I will not think of my mother, my father or my home. You will see nothing there to displease you; you will not grieve on my account, and I will not be hard to keep." In "with your own hands" lies the heart of her love: the worth of food lies not in the food but in the giver. Forgetting her father's house shows how completely she had given herself: a woman who does not miss her father's house will count even the forest as her husband's home. "I will not be hard to keep" shows her humility: she not only asks for happiness but assures him she will be no burden. With this Rāma's chief objection, that she was too delicate to live in the forest, is removed at the root.
१८यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना।
इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह॥
१९अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसे।
विषमद्यैव पास्यामि मा वशं द्विषतां गमम्॥
२०पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम्।
उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम्॥
२१इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे।
किं पुनर्दश वर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता॥
‘यः त्वया सह, सः स्वर्गः; यः त्वया विना, सः निरयः। इति जानन् परां प्रीतिं गृहीत्वा, राम, मया सह गच्छ। अथ माम् एवम् अव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसे, तर्हि अद्य एव विषं पास्यामि — द्विषतां वशं तु न गमिष्यामि। पश्चात् अपि दुःखेन मम जीवितं नैव अस्ति; नाथ, त्वया उज्झितायाः तदा एव मरणं वरम्। इमं शोकं मुहूर्तम् अपि सोढुं न उत्सहे; किं पुनः दुःखिता सती दश त्रीणि च एकं च वर्षाणि?’ ‘चतुर्दश वर्षाणि’ इति साक्षात् न उक्त्वा ‘दश त्रीणि च एकं च’ इति गणना कविसंकेतः — सा तम् अवधिं गणयितुम् अपि न शक्नोति, तावान् सः तस्यै दीर्घः। ‘द्विषतां वशं मा गमम्’ इति वचनं च सूचकम् — रामे गते सा अयोध्यायां कैकेय्याः अधीना भवेत्, तत् च मरणात् अपि गुरु इति तस्याः मतम्। एवं प्रथमेषु एकविंशतौ श्लोकेषु सीतायाः पक्षः पूर्णः — प्रेम, धर्मः, प्रमाणम्, अभिमानः, भयं च क्रमेण उपस्थापितानि।
"Where you are is heaven, where you are not is hell. Knowing this, Rāma, take the greatest joy in it and go with me. But if you will not take me to the forest, calm and resolved as I am, I will drink poison today rather than fall into the power of my enemies. Even later I could not live for grief; if you abandon me, my lord, it is better to die at once. I cannot bear this sorrow even for a moment; how much less for ten years and three and one, in misery?" Not saying "fourteen years" outright but "ten and three and one" is the poet's hint that she could hardly bring herself to count a span that seemed so long. "Rather than fall into the power of my enemies" is telling too: with Rāma gone she would be at Kaikeyī's mercy in Ayodhyā, and that, in her eyes, was worse than death. So in these twenty-one verses Sītā's case is complete, love, dharma, authority, pride and fear set out one after another.
२२इति सा शोकसंतप्ता विलप्य करुणं बहु।
चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम्॥
२३सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना।
चिरसंनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः॥
२४तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसम्भवम्।
नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम्॥
२५तत्सितामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्।
पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम्॥
इति शोकसंतप्ता सा बहु करुणं विलप्य, आयस्ता सती पतिं भृशम् आलिङ्ग्य सस्वरं चुक्रोश। दिग्धैः बाणैः विद्धा गजाङ्गना इव सा रामस्य बहुभिः वाक्यैः विद्धा, चिरसंनियतं बाष्पं मुमोच — यथा अरणिः अग्निम्। तस्याः नेत्राभ्यां संतापसम्भवं स्फटिकसंकाशं वारि परिसुस्राव, पङ्कजाभ्याम् इव उदकम्। सितामलचन्द्राभं तत् आयतलोचनं मुखं बाष्पेण पर्यशुष्यत, जलात् उद्धृतम् अम्बुजम् इव। एतेषु चतुर्षु श्लोकेषु वाग्व्यापारः विरमति, केवलं शरीरस्य भाषा अवशिष्यते; उपमाः च क्रमेण मृदुतराः — गजाङ्गना, अरणिः, पङ्कजम्, अम्बुजम्। प्रथमा उपमा हिंसां सूचयति, द्वितीया चिरसंनियतस्य आवेगस्य स्फोटम्, तृतीया चतुर्थी च सौकुमार्यस्य म्लानिम्। ‘दिग्धैः’ इति विषलिप्तबाणानां निर्देशेन कविः सूचयति — रामस्य वचनानि हितकामनया उक्तानि अपि सीतायाः कृते विषवत् अभवन्।
Burning with grief, she lamented long and piteously; exhausted, she clung tightly to her husband and cried aloud. Wounded by his many words as a she-elephant is wounded by poisoned arrows, she let go the tears she had held back so long, as a fire-stick lets go its fire. From her eyes the tears of her anguish, clear as crystal, streamed down like water from a pair of lotuses. Her long-eyed face, bright as the spotless moon, withered with weeping like a lotus lifted from the water. In these four verses speech falls silent and only the language of the body remains, and the images grow gentler one by one: the elephant, the fire-stick, the lotuses, the lotus out of water. The first speaks of violence, the second of passion long held in bursting out, the third and fourth of a delicate beauty withering. By speaking of poisoned arrows the poet shows that Rāma's words, though spoken for her good, were like poison to Sītā.
२६तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्।
उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा॥
२७न देवि बत दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये।
न हि मेऽस्ति भयं किंचित्स्वयम्भोरिव सर्वतः॥
२८तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने।
वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे॥
२९यत्सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि।
न विहातुं मया शक्या प्रीतिरात्मवता यथा॥
३०धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा।
तं चाहमनुवर्तिष्ये यथा सूर्यं सुवर्चला॥
तां विसंज्ञाम् इव दुःखितां बाहुभ्यां परिष्वज्य रामः परिविश्वासयन् उवाच — ‘देवि, बत, तव दुःखेन स्वर्गम् अपि न अभिरोचये। स्वयम्भुवः इव मे कुतश्चित् अपि भयं किञ्चित् नास्ति। शुभानने, तव सर्वम् अभिप्रायम् अविज्ञाय एव, रक्षणे शक्तिमान् अपि अहम्, अरण्ये तव वासं न अरोचयम्। मैथिलि, यतः त्वं मया सार्धं वनवासाय एव सृष्टा असि, अतः आत्मवता कीर्तिः इव त्वं मया विहातुं न शक्या। गजनासोरु, सद्भिः पुरा यः धर्मः आचरितः, तम् अहम् अद्य अनुवर्तिष्ये — यथा सुवर्चला सूर्यम्।’ अत्र एव रामस्य निश्चयः परिवर्तते; कारणं च सः स्पष्टं वदति — ‘तव अभिप्रायम् अविज्ञाय’ इति। न तस्य शक्तौ संशयः आसीत्, अपि तु तस्याः सहनसामर्थ्ये; तत् अधुना प्रत्यक्षीकृतम्। ‘आत्मवता कीर्तिः इव’ इति उपमया सीता रामस्य कीर्तितुल्या स्थापिता — यथा धीरः पुरुषः यशः न त्यजति, तथा सः तां न त्यक्ष्यति।
Rāma took her in his arms as she lay there, stricken and almost senseless, and spoke to reassure her. "My lady, I would not want even heaven if it cost you sorrow. Like the Self-existent Creator, I have nothing whatever to fear. It was only because I did not know your whole mind, lovely one, that I did not want you to live in the forest, though I am quite able to protect you. Since you were made to share my life in the forest, Maithilī, I can no more give you up than a man of self-respect can give up his good name. The dharma that good people followed of old I will follow today, and you will follow me as Suvarcalā follows the Sun." Here Rāma's resolve changes, and he states the reason plainly: he had not known her mind. He never doubted his own power to protect her, only her ability to bear the hardship, and now that was proved before his eyes. By comparing her to his good name he sets Sītā on a level with his honour: as a steadfast man does not give up his fame, so he would not give her up.
३१न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि।
वचनं तन्नयति मां पितुः सत्योपबृंहितम्॥
३२एष धर्मश्च सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता।
आज्ञां चाहं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे॥
३३अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते।
स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम्॥
३४यत्र त्रयं त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि।
नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते॥
‘जनकनन्दिनि, न खलु अहं वनं न गच्छेयम्; पितुः सत्योपबृंहितं वचनम् एव मां तत्र नयति। सुश्रोणि, एषः एव धर्मः यत् पितुः मातुः च वश्यता; तयोः आज्ञां व्यतिक्रम्य अहं जीवितुम् उत्सहे न। स्वाधीनं मातरं पितरं गुरुं च समतिक्रम्य अस्वाधीनं दैवं कथं प्रकारैः अभिराध्यते? शुभापाङ्गे, यत्र एतत् त्रयं, तत्र एव त्रयः लोकाः; भुवि तत्समं पवित्रम् अन्यत् किञ्चित् नास्ति — तेन एव इदं सर्वम् अभिराध्यते।’ अत्र रामः स्वस्य वनगमनस्य हेतुं सामान्यधर्मरूपेण उपस्थापयति; न सः कैकेय्याः वरं दोषयति, न च पितरम्। प्रत्यक्षदेवताः एव पूज्याः, अदृष्टं दैवं तु तदधीनम् — इति तस्य सिद्धान्तः। ‘सत्योपबृंहितम्’ इति विशेषणेन सः पितुः वचनस्य बलं दर्शयति — तत् केवलम् आज्ञा न, अपि तु सत्येन पुष्टा प्रतिज्ञा। अतः तस्य पालनं न पारतन्त्र्यम्, अपि तु धर्मरक्षणम् एव।
"It is not, daughter of Janaka, that I could stay away from the forest; my father's word, made strong by his truth, is taking me there. This is dharma, lovely one: obedience to father and mother. Having broken their command, I could not bear to live. How can unseen destiny be worshipped by any rites if one passes over one's mother, father and teacher, who are right there before one? Where these three are, there are the three worlds; there is nothing on earth as purifying as they are, and it is through them that all this is worshipped." Here Rāma sets out the reason for his going as a matter of common dharma; he blames neither Kaikeyī's boon nor his father. His principle is that the gods one can see, parents and teacher, are to be worshipped, and unseen destiny depends on them. "Made strong by his truth" shows the force of his father's word: it was not a mere order but a promise sustained by truth, so obeying it was not subservience but the protection of dharma.
३५न सत्यं दानमानौ वा यज्ञो वाप्याप्तदक्षिणाः।
तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता॥
३६स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्या पुत्राः सुखानि च।
गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किंचिदपि दुर्लभम्॥
३७देवगन्धर्वगोलोकान्ब्रह्मलोकांस्तथापरान्।
प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः॥
३८स मा पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः।
तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः॥
‘सीते, न सत्यं, न दानमानौ, न च आप्तदक्षिणाः यज्ञाः तथा बलकराः, यथा पितुः सेवा मता। गुरुवृत्त्यनुरोधेन स्वर्गः, धनं, धान्यं, विद्या, पुत्राः, सुखानि च — किञ्चित् अपि दुर्लभं नास्ति। मातापितृपरायणाः महात्मानः देवलोकान्, गन्धर्वलोकान्, गोलोकान्, ब्रह्मलोकान्, तथा अन्यान् अपि लोकान् प्राप्नुवन्ति। अतः सत्यधर्मपथे स्थितः सः पिता मां यथा शास्ति, तथा एव वर्तितुम् इच्छामि; सः हि सनातनः धर्मः।’ एषा चतुःश्लोकी अयोध्याकाण्डस्य नैतिकं केन्द्रम् — रामस्य समग्रः वनवासः अस्मिन् एव सिद्धान्ते प्रतिष्ठितः। यज्ञदानादिभ्यः अपि पितृशुश्रूषा श्रेयसी इति वचनं काव्यस्य मूलस्वरः। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः सीतायै उपदिशन् अपि वस्तुतः स्वस्य आचरणम् एव समर्थयति; येन सा तस्य वनगमनं न दौर्भाग्यं, अपि तु धर्मसाधनं मन्येत। एवं सः तां प्रथमं धर्मेण सम्मतां कृत्वा पश्चात् एव अनुज्ञां ददाति।
"Neither truth, nor giving, nor honours, nor sacrifices with rich fees to the priests, Sītā, have the power that service to a father is held to have. For one who follows the way of serving his elders, nothing is out of reach: heaven, wealth, grain, learning, sons and happiness. Great souls devoted to their mother and father win the worlds of the gods, of the gandharvas, of the cows and of Brahmā, and others besides. So I wish to act exactly as my father, who stands on the path of truth and dharma, instructs me; that is the eternal dharma." These four verses are the moral centre of the Ayodhyā Kāṇḍa, for the whole of Rāma's exile rests on this principle; that service to a father is greater even than sacrifice and giving is the keynote of the poem. Notice that while he teaches Sītā, Rāma is really justifying his own conduct, so that she would see his going not as misfortune but as a means of dharma. In this way he first brought her to agree with him in dharma, and only then gave his consent.
३९मम सन्ना मतिः सीते नेतुं त्वां दण्डकावनम्।
वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता॥
४०सा हि दिष्टानवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे।
अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव॥
४१सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च।
व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम्॥
४२आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः।
नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते॥
‘सीते, त्वां दण्डकावनं नेतुं या मम मतिः आसीत्, सा सन्ना; यतः ‘वसिष्यामि’ इति उक्त्वा त्वं माम् अनुयातुं सुनिश्चिता। अनवद्याङ्गि, मदिरेक्षणे, सा त्वं वनाय दिष्टा एव; अतः, भीरु, माम् अनुगच्छस्व, सहधर्मचरी भव। कान्ते सीते, यं व्यवसायं त्वम् अनुक्रान्ता, सः मम स्वस्य कुलस्य च सर्वथा सदृशः, अतिशोभनः च। शुभश्रोणि, वनवासक्षमाः क्रियाः आरभस्व; इदानीं त्वदृते मम स्वर्गः अपि न रोचते।’ ‘नेदानीं त्वदृते स्वर्गोऽपि मम रोचते’ इति वचनेन रामः स्वस्य पूर्वोक्तं ‘तव दुःखेन स्वर्गम् अपि न अभिरोचये’ इति वाक्यं पूरयति; एवं सर्गः वृत्तेन परिसमाप्यते। ‘मम सन्ना मतिः’ इति पदेन कविः सूचयति — रामस्य निश्चयः न पराजितः, अपि तु स्वयम् एव शिथिलीभूतः; प्रेम्णः बलम् एतावत्। ‘सहधर्मचरी भव’ इति च वचनं दाम्पत्यस्य परमं लक्षणम् — पत्नी न केवलं सुखसहचरी, अपि तु धर्मस्य अपि सहचरी।
"Sītā, my intention not to take you to the Daṇḍaka forest has given way, since you are so firmly resolved to follow me, saying 'I will live there.' You are indeed destined for the forest, faultless one with your intoxicating eyes; follow me then, timid one, and be my partner in dharma. The resolve you have taken, my beloved Sītā, is worthy of me and of my family in every way, and wholly admirable. Begin the preparations for life in the forest, lovely one; now, without you, not even heaven would please me." With "without you not even heaven would please me" Rāma completes what he had said a moment before, "I would not want even heaven if it cost you sorrow", and so the sarga comes full circle. "My intention has given way" shows that his resolve was not defeated but loosened of its own accord, such is the power of love. And "be my partner in dharma" names the highest mark of marriage: a wife is not only a companion in happiness but a companion in dharma.
४३ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्।
देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च मा चिरम्॥
४४भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च।
रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः॥
४५शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च।
देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम्॥
४६अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः।
क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेव प्रचक्रमे॥
४७ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम्।
धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी॥
‘ब्राह्मणेभ्यः रत्नानि, भिक्षुकेभ्यः भोजनम्, आशंसमानेभ्यः च देहि; संत्वरस्व, मा चिरम्। महार्हाणि भूषणानि, वरवस्त्राणि, यानि च रमणीयानि क्रीडार्थाः उपस्कराः, शयनीयानि, यानानि, मम च अन्यानि वस्तूनि — तानि ब्राह्मणानाम् अनन्तरं स्वभृत्यवर्गस्य देहि।’ भर्तुः अनुकूलम् आत्मनः गमनं ज्ञात्वा प्रमुदिता देवी क्षिप्रं दातुम् एव प्रचक्रमे। ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशस्विनी मनस्विनी अङ्गना भर्तुः भाषितम् अवेक्ष्य धर्मभृतां धनानि रत्नानि च दातुं प्रचक्रमे। एवं सर्गः दानेन समाप्यते — वनगमनस्य प्रथमं कर्म त्यागः एव इति सूच्यते। राज्यं त्यक्तवतः रामस्य गृहे यत् अवशिष्टं, तत् अपि ब्राह्मणेभ्यः भृत्येभ्यः च वितीर्यते। सीतायाः प्रहर्षः च अत्र मननीयः — या क्षणपूर्वं विषपानम् अवोचत्, सा अधुना दानकर्मणि प्रवृत्ता; एषः एव प्रेम्णः स्वभावः।
"Give jewels to the brahmins, food to the mendicants, and give to all who come asking; be quick, do not delay. My costly ornaments, fine clothes, whatever is beautiful, the things for pastimes, the beds, the carriages and everything else of mine, give them to our own servants after the brahmins." Knowing that her going now had her husband's approval, the lady was overjoyed and set about giving at once. Delighted, her heart full, the illustrious and spirited woman weighed her husband's words and began to give wealth and jewels to the upholders of dharma. So the sarga ends in giving, a sign that the first act of going to the forest is renunciation: whatever remained in the house of Rāma, who had already given up a kingdom, was handed to brahmins and servants. And Sītā's joy is worth pondering: a moment before she had spoken of drinking poison, and now she was busy giving gifts. Such is the nature of love.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।