बाष्पपर्याकुलमुख
३१.१
अश्रुभिः व्याकुलितवदनः
- सन्धिः
- परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य्); तेन ‘बाष्पपर्याकुलमुखः’
- समासः
- बाष्पेण पर्याकुलं मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः (तृतीयातत्पुरुषगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — एकत्रिंशः सर्गः
लक्ष्मणस्य वनगमनसंकल्पः
लक्ष्मणस्य अनुगमनयाचना, रामेण मातृभरणार्थं प्रत्याख्यानम्, लक्ष्मणस्य प्रत्युत्तरम्, दिव्यायुधानाम् आनयनम्, ब्राह्मणेभ्यः धनदानसंकल्पश्च
अस्मिन् सर्गे रामसीतयोः संवादं श्रुत्वा बाष्पपर्याकुलमुखः लक्ष्मणः भ्रातुः चरणौ गृहीत्वा वनानुगमनं याचते। रामः तु मातॄणां भरणं स्मारयन् तं निवारयति — कैकेयीवशगे भरते कौसल्यासुमित्रयोः रक्षणं न स्यात् इति। लक्ष्मणः प्रत्युत्तरं ददाति — भरतः तव तेजसा एव ताः पूजयिष्यति, न चेत् अहं तं वधिष्यामि; कौसल्या च स्वयम् एव सहस्रं मद्विधान् भर्तुं पर्याप्ता। ततः रामः अनुमन्यते, आचार्यगृहे निहितानि दिव्यानि आयुधानि आनेतुम् आदिशति, आनीतेषु च तेषु तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः स्वधनस्य वितरणाय सुयज्ञम् आनेतुं लक्ष्मणं प्रेषयति।
१लक्ष्मणस्य याचना — ‘अहं त्वानुगमिष्यामि’
१एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।
बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्॥
२स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।
सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्॥
३यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्।
अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः॥
४मया समेतोऽरण्यानि रम्याणि विचरिष्यसि।
पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः॥
५न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे।
ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना॥
६एवं ब्रुवाणः सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः।
रामेण बहुभिः सान्त्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत्॥
७अनुज्ञातस्तु भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्।
किमिदानीं पुनरपि क्रियते मे निवारणम्॥
८यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।
एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ॥
पूर्वस्मिन् सर्गे सीता बहुभिः वचनैः रामं प्रसाद्य वनवासाय अनुज्ञाता आसीत्। तयोः तं संवादं लक्ष्मणः पूर्वम् एव तत्र आगतः सन् शृणोति। तच्छ्रुत्वा तस्य मुखं बाष्पेण पर्याकुलं जातम्; भ्रातुः वियोगजं शोकं सः सोढुम् अशक्नुवन् अभवत्। ततः सः रघुनन्दनः भ्रातुः चरणौ गाढं निपीड्य अतियशसं सीतां महाव्रतं राघवं च उवाच — ‘यदि मृगगजायुतं वनं गन्तुं भवता बुद्धिः कृता, तर्हि अहम् अपि धनुर्धरः सन् अग्रे गच्छन् भवन्तम् अनुगमिष्यामि। मया समेतः भवान् पक्षिभिः मृगयूथैश्च समन्ततः संघुष्टानि रम्याणि अरण्यानि विचरिष्यति। अहं देवलोकाक्रमणं न वृणे, न च अमरत्वं याचे; सर्वेषां लोकानाम् ऐश्वर्यम् अपि त्वया विना न कामये।’ एवं वनवासाय कृतनिश्चयः सौमित्रिः रामेण बहुभिः सान्त्ववचनैः निषिद्धः अपि न विरराम, पुनः च अब्रवीत् — ‘भवता पूर्वम् एव यत् अहम् अनुज्ञातः आसम्, तत् किम् इदानीं पुनः अपि मे निवारणं क्रियते? गन्तुम् इच्छतः मम यदर्थं प्रतिषेधः क्रियते, तम् एव हेतुं ज्ञातुम् इच्छामि; हे अनघ, अत्र मम महान् संशयः वर्तते।’ अत्र द्रष्टव्यम् — लक्ष्मणः न आज्ञाम् उल्लङ्घते, अपि तु पूर्वदत्तायाः अनुज्ञायाः स्मारणम् एव करोति। न च सः वनस्य सुखं याचते, अपि तु सेवायाः अवसरम् एव प्रार्थयते। स्वर्गम्, अमरत्वं, त्रैलोक्यस्य ऐश्वर्यं च सः तृणवत् त्यजति, यतः तस्य लोकः भ्रातुः सन्निधौ एव विद्यते। सीताम् अपि सः पृथक् सम्बोधयति, यतः सा अपि तत्र गमिष्यति; तयोः द्वयोः अपि अनुमतिं सः अपेक्षते। अयम् एव अस्य सर्गस्य मूलभावः — भ्रातृस्नेहः धर्मरूपेण प्रकटितः। वस्तुतः लक्ष्मणस्य त्रयः हेतवः अत्र दृश्यन्ते — भ्रातुः रक्षणम्, मार्गदर्शनम्, सेवा च। ‘धनुर्धरः अग्रे’ इति पदेन प्रथमः हेतुः सूचितः; ‘मया समेतः विचरिष्यति’ इति द्वितीयः; ‘त्वया विना स्वर्गम् अपि न कामये’ इति तृतीयः। एतैः त्रिभिः सः स्वस्य गमनं न स्वेच्छाजन्यम्, अपि तु धर्मसिद्धम् इति स्थापयति।
In the previous sarga Sītā had won Rāma over with her many words and received his leave to come to the forest. Lakṣmaṇa had arrived earlier and had heard their whole conversation. His face was flooded with tears, for he could not bear the grief of parting from his brother. Gripping his brother's feet hard, that joy of the Raghus spoke to the renowned Sītā and to Rāghava, keeper of a great vow. "If you have made up your mind to go to the forest full of deer and elephants, I will follow you, walking ahead with my bow in hand. With me beside you, you will roam lovely woodlands ringing on every side with birds and herds of deer. I do not ask for a place in the world of the gods, nor for immortality; I would not want lordship over all the worlds without you." So Sumitrā's son was set on the forest, and though Rāma tried to hold him back with many soothing words, he would not give up, and spoke again. "Since you gave me leave long ago, why are you holding me back now? I want to know why I am forbidden when I wish to go; I am very much in doubt about it, blameless one." Notice that Lakṣmaṇa does not defy an order; he only reminds Rāma of the leave already given. Nor does he ask for the pleasures of the forest; he asks only for the chance to serve. Heaven, immortality and lordship over the three worlds he tosses aside like straw, because his world is wherever his brother is. He addresses Sītā too, since she was going as well, and seeks the consent of both. That is the root feeling of this sarga: a brother's love shown as dharma. Lakṣmaṇa has three reasons here, to protect his brother, to guide him and to serve him: "walking ahead with my bow" points to the first, "you will roam with me" to the second, and "I would not want even heaven without you" to the third. By these he shows that his going was not a whim but grounded in dharma.
२रामस्य प्रत्याख्यानम् — मातॄणां भरणचिन्ता
९ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः।
स्थितं प्राग्गामिनं धीरं याचमानं कृताञ्जलिम्॥
१०स्निग्धो धर्मरतो धीरः सततं सत्पथे स्थितः।
प्रियः प्राणसमो वश्यो विजेयश्च सखा च मे॥
११मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्।
को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्॥
१२अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव।
स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः॥
१३सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता।
दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्॥
१४न भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः॥
१५तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा।
सौमित्रे भर कौसल्यामुक्तमर्थममुं चर॥
ततः महातेजाः रामः अग्रतः स्थितं प्राग्गामिनं धीरं कृताञ्जलिं याचमानं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘त्वं स्निग्धः धर्मरतः धीरः सततं सत्पथे स्थितः च असि; मम प्रियः प्राणसमः वश्यः विजेयः सखा च असि; एतत् सर्वम् अहं जानामि। तथापि अद्य मया सह त्वयि अपि तत् वनं गच्छति सति, कौसल्यां यशस्विनीं सुमित्रां वा कः भरिष्यति? यः महीपतिः दशरथः पर्जन्यः पृथिवीम् इव प्रजाः कामैः अभिवर्षति स्म, सः महातेजाः अधुना कामपाशपर्यस्तः वर्तते; अतः तस्मात् रक्षणम् अपेक्षितुं न शक्यते। अश्वपतेः नृपस्य सुता कैकेयी इदं राज्यं प्राप्य दुःखितानां सपत्नीनां शोभनं न करिष्यति। भरतः अपि राज्यम् आसाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः सन् सुदुःखितां कौसल्यां सुमित्रां च न भरिष्यति। अतः हे सौमित्रे, त्वम् एव इह स्वयं प्रयत्नेन वा राजानुग्रहणेन वा तां आर्यां कौसल्यां भर; मया उक्तम् एनम् अर्थं चर।’ अत्र रामः लक्ष्मणस्य स्नेहं न निराकरोति, अपि तु तम् एव स्नेहम् उच्चतरे कर्तव्ये नियुङ्क्ते — यः मां सेवितुम् इच्छति, सः मम जननीं सेवताम् इति। अनेन च वचनेन कैकेय्याः शीलं भरतस्य च अनागतम् आचरणं रामस्य दृष्ट्या स्पष्टं भवति; तथा च पितुः दशरथस्य असामर्थ्यम् अपि सः मृदुना शब्देन एव सूचयति, न तु निन्दति। एतत् रामस्य विनयस्य लक्षणम्। रामस्य प्रत्याख्यानं च न कठोरम्, अपि तु कारणसहितम्; सः प्रथमं लक्ष्मणस्य गुणान् गणयति, ततः एव प्रतिषेधस्य हेतुं कथयति। एषा एव सम्भाषणस्य रीतिः अयोध्याकाण्डे सर्वत्र दृश्यते — निषेधात् पूर्वं प्रशंसा, आदेशात् पूर्वं कारणम्।
Then Rāma, in his great splendour, spoke to Lakṣmaṇa, who stood before him ready to lead the way, steadfast, pleading with folded hands. "You love me, you are devoted to dharma, you are steadfast and always keep to the right path; you are as dear to me as my own life, obedient, devoted and my friend. I know all this. But if you too go to the forest with me today, who will look after Kausalyā, or the renowned Sumitrā? The great king Daśaratha, who used to shower people with what they wished as a rain cloud showers the earth, is now caught in the noose of desire, so no protection can be looked for from him. Once King Aśvapati's daughter Kaikeyī has this kingdom, she will do no kindness to her grieving co-wives. And Bharata, once he has the kingdom and is under Kaikeyī's sway, will not provide for the grief-stricken Kausalyā and Sumitrā. So, Saumitri, stay here and look after the noble Kausalyā yourself, by your own efforts or through the king's favour; do as I have said." Here Rāma does not reject Lakṣmaṇa's love; he directs that very love to a higher duty: let the one who wants to serve me serve my mother. These words also show plainly how Rāma saw Kaikeyī's character and how he feared Bharata might act, and he hints at his father's helplessness in gentle words without condemning him; that is Rāma's courtesy. His refusal is not harsh but reasoned: he first counts Lakṣmaṇa's virtues and only then gives the reason for refusing. This is the way of speaking seen throughout the Ayodhyā Kāṇḍa, praise before refusal, reason before command.
३लक्ष्मणस्य प्रत्युत्तरम् — ‘कौसल्या स्वयं समर्था’
१६एवं मयि च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता।
धर्मज्ञगुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्॥
१७एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन।
अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम्॥
१८एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा।
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्॥
१९तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति।
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नास्ति संशयः॥
२०यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम्।
प्राप्य दुर्मनसा वीर गर्वेण च विशेषतः॥
२१तमहं दुर्मतिं क्रूरं वधिष्यामि न संशयः।
तत्पक्षानपि तान्सर्वांस्त्रैलोक्यमपि किं तु सा॥
२२कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रं मद्विधानपि।
यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीविनाम्॥
२३तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च।
पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनस्विनी॥
‘एवं कृते मयि तव भक्तिः सुदर्शिता भविष्यति; धर्मज्ञानां गुरूणां पूजायां महान् अतुलः धर्मः च ते सेत्स्यति। हे सौमित्रे रघुनन्दन, मत्कृते एवम् एव कुरु; अस्माभिः द्वाभ्याम् अपि विप्रहीणायाः मातुः नः सुखं न भवेत्।’ एवं रामेण श्लक्ष्णया गिरा उक्तः वाक्यज्ञः लक्ष्मणः वाक्यकोविदं रामं प्रत्युवाच — ‘हे वीर, तव एव तेजसा प्रेरितः प्रयतः भरतः कौसल्यां सुमित्रां च पूजयिष्यति, अत्र संशयः नास्ति। यदि तु उत्तमं राज्यं प्राप्य दुर्मनसा गर्वेण च विशेषतः दुःस्थः सन् सः ते न रक्षेत्, तर्हि तं दुर्मतिं क्रूरम् अहं वधिष्यामि, न अत्र संशयः; तत्पक्षान् अपि तान् सर्वान् हनिष्यामि, त्रैलोक्यम् अपि यदि तत्पक्षं भवेत् तदपि — किं पुनः सा कैकेयी एका। आर्या कौसल्या तु मद्विधानां सहस्रम् अपि बिभृयात्, यस्याः उपजीविनां ग्रामाणां सहस्रं सम्प्राप्तम् अस्ति। सा मनस्विनी आत्मनः भरणे, मम जनन्याः सुमित्रायाः भरणे, मद्विधानां च भरणे पर्याप्ता एव।’ अत्र लक्ष्मणस्य रोषः प्रथमवारं प्रकटीभवति; सः च रोषः न स्वार्थजः, अपि तु मातृरक्षणनिमित्तः एव। तथा च सः रामस्य आशङ्कां क्रमेण त्रिधा निराकरोति — प्रथमं भरते विश्वासं दर्शयति, ततः बलेन प्रतिज्ञां करोति, अन्ते च कौसल्यायाः स्वतन्त्रां सम्पत्तिं कथयन् अर्थचिन्ताम् अपि अपनयति। सहस्रग्रामाणाम् उल्लेखेन ज्ञायते यत् महाराज्ञी स्वयम् एव राजकुलस्य भारं वोढुं शक्ता; अतः रामस्य आपत्तिः न तिष्ठति। ‘एवं मयि च ते भक्तिः सुदर्शिता भविष्यति’ इति रामस्य वचनम् अत्र मुख्यम् — भक्तेः परीक्षा न सहगमने, अपि तु आज्ञापालने इति। किन्तु लक्ष्मणः तम् एव तर्कं प्रत्यावर्तयति, यतः तस्य मते आज्ञापालनम् अपि सहगमनेन एव सिद्ध्यति।
"If you do this, your devotion to me will be plainly shown, and you will gain the great and matchless merit of honouring elders who know dharma. Do this for my sake, Saumitri, joy of the Raghus; bereft of both of us, our mother would have no happiness." Spoken to so gently by Rāma, Lakṣmaṇa, who knew how to speak, answered his brother, the master of speech. "By your own power, hero, Bharata will be moved to honour Kausalyā and Sumitrā with care; there is no doubt of that. But if, after gaining this great kingdom, he goes astray out of malice and above all out of pride and does not protect them, I will kill that cruel, evil-minded man, have no doubt of it, and all who take his side, even if it were the three worlds, let alone Kaikeyī alone. Besides, the noble Kausalyā could support a thousand men like me, for a thousand villages have been granted to her for her maintenance. That high-minded lady is well able to support herself, my mother Sumitrā, and people like me." Here Lakṣmaṇa's anger shows itself for the first time in this sarga, but it is not selfish; it is for the protection of the mothers. He answers Rāma's worry in three steps: first he shows his trust in Bharata, then he vows to use force if need be, and finally, by pointing to Kausalyā's own wealth, he removes even the worry about her upkeep. The thousand villages show that the chief queen could herself bear the burden of the royal household, so Rāma's objection falls away. Rāma had said that Lakṣmaṇa's devotion would be shown by obeying him, not by going with him; but Lakṣmaṇa turns the argument round, for in his view obedience too is fulfilled only by going with him.
४अनुचरत्वप्रार्थना तथा आयुधानयनादेशः
२४कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते।
कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते॥
२५धनुरादाय सगुणं खनित्रपिटकाधरः।
अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानं तव दर्शयन्॥
२६आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च।
वन्यानि च तथान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम्॥
२७भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यसे।
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते॥
२८रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्।
व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्॥
२९ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम्।
जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने॥
३०अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षय्यसायकौ।
आदित्यविमलाभौ द्वौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ॥
३१सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।
सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण॥
‘अतः माम् अनुचरं कुरु; अत्र कापि वैधर्म्यं न विद्यते। एवं कृते अहं कृतार्थः भविष्यामि, तव च प्रयोजनं सिद्ध्यति। सगुणं धनुः आदाय खनित्रपिटकाधरः सन् तव पन्थानं दर्शयन् अहम् अग्रतः गमिष्यामि। ते नित्यं मूलानि फलानि च आहरिष्यामि, तथा तपस्विनां स्वाहाराणि वन्यानि अन्यानि च वस्तूनि उपनेष्यामि। भवान् वैदेह्या सह गिरिसानुषु रंस्यते; जाग्रतः स्वपतश्च ते सर्वं कार्यम् अहम् एव करिष्यामि।’ अनेन वाक्येन सुप्रीतः रामः तं प्रत्युवाच — ‘हे सौमित्रे, व्रज, सर्वम् एव सुहृज्जनम् आपृच्छस्व। जनकस्य महायज्ञे महात्मा वरुणः स्वयं राज्ञे दशरथाय ये रौद्रदर्शने दिव्ये धनुषी ददौ, ये च अभेद्ये दिव्ये कवचे, अक्षय्यसायकौ तूणौ, आदित्यवत् विमलाभौ हेमपरिष्कृतौ द्वौ खड्गौ च दत्तवान् — एतत् सर्वम् आचार्यस्य वसिष्ठस्य सद्मनि सत्कृत्य निहितम् अस्ति; तत् सर्वम् आयुधम् आदाय क्षिप्रम् आव्रज, हे लक्ष्मण।’ एतेन वचनेन रामस्य अनुमतिः सूच्यते — वादः समाप्तः, कार्यम् आरब्धम्। लक्ष्मणः खनित्रं पिटकं च वहन् अग्रे गच्छति इति वदन् सेवकस्य स्थानम् एव स्वीकरोति, न तु भ्रातुः समानताम्। आयुधानाम् उल्लेखेन च ज्ञायते यत् अयं वनवासः न केवलं तपश्चर्या, अपि तु रक्षणसापेक्षा दीर्घा यात्रा। तानि च आयुधानि जनकस्य यज्ञे वरुणेन दत्तानि इति तेषां माहात्म्यम् अपि सूच्यते; अतः एव तानि गुरोः गृहे सत्कृत्य स्थापितानि आसन्। ‘कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते’ इति वाक्ये उभयोः प्रयोजनं दर्शितम् — लक्ष्मणस्य सेवाकामः, रामस्य च वनवासनिर्वाहः। एतेन विवादः समाधिं गच्छति। ‘व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्’ इति आदेशेन रामः लक्ष्मणम् अपि तम् एव विधिं कारयति यम् आत्मना अनुसृतवान् — गृहत्यागात् पूर्वं स्वजनानाम् अनुज्ञा ग्राह्या इति।
"So make me your attendant; there is nothing wrong in that. I will have what I want, and your purpose will be served as well. With my strung bow in hand and carrying the spade and basket, I will walk ahead of you and show you the way. Every day I will bring you roots and fruit and the wild foods that ascetics eat. You will enjoy yourself with Vaidehī on the mountain slopes, while I do everything for you, whether you are awake or asleep." Delighted with these words, Rāma answered him: "Go, Saumitri, and take leave of all your friends. At Janaka's great sacrifice the great Varuṇa himself gave the king two divine bows, terrible to look upon, two divine armours that nothing can pierce, quivers of arrows that never run out, and two gold-mounted swords as bright as the sun. All of these are kept with honour in the house of our teacher Vasiṣṭha. Take all those weapons and come back quickly, Lakṣmaṇa." These words signal Rāma's consent: the argument was over and the work begun. In saying he would walk ahead carrying spade and basket, Lakṣmaṇa took the place of a servant, not an equal. The mention of weapons shows that the exile was not only a matter of austerity but a long journey that would need protection, and their having been given by Varuṇa at Janaka's sacrifice shows how great they were, which is why they were kept with honour in the teacher's house. "I will have what I want, and your purpose will be served" names the aim of both, Lakṣmaṇa's wish to serve and the carrying out of Rāma's exile, and so the dispute was settled. By telling Lakṣmaṇa to take leave of his friends, Rāma had him follow the same rule he had followed himself: before leaving home, one must have the leave of one's own people.
५आयुधानयनम्, ब्राह्मणेभ्यः धनदानसंकल्पः
३२स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः।
इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्॥
३३तद्दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम्।
रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम्॥
३४तमुवाचात्मवान्रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्।
काले त्वमागतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण॥
३५अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्।
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परंतप॥
३६वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः।
तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम्॥
३७वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्।
अपि प्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान्द्विजातीन्॥
सः लक्ष्मणः सुहृज्जनम् आमन्त्र्य वनवासाय कृतनिश्चयः सन् इक्ष्वाकूणां गुरुं वसिष्ठम् आगम्य तत् उत्तमम् आयुधं जग्राह। ततः सः राजशार्दूलः सौमित्रिः सत्कृतं माल्यभूषितं तत् दिव्यं सर्वम् आयुधं रामाय दर्शयामास। आगतं लक्ष्मणम् आत्मवान् रामः प्रीत्या उवाच — ‘हे सौम्य लक्ष्मण, त्वं काले एव आगतः; मम काङ्क्षिते एव समये आगतः असि। हे परंतप, यत् इदं मामकं धनम् अस्ति, तत् सर्वं त्वया सह तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः प्रदातुम् इच्छामि। ये गुरुषु दृढं भक्त्या युक्ताः इह वसन्ति द्विजसत्तमाः, तेभ्यः अपि, सर्वेभ्यः च उपजीविभ्यः, भूयः दातव्यम्। अतः द्विजानां प्रवरम् आर्यं वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञं त्वम् आशु आनय; समस्तान् अपरान् शिष्टान् द्विजातीन् अभ्यर्च्य एव अहं वनं प्रयास्यामि।’ एवम् अयं सर्गः अग्रिमस्य दानसर्गस्य भूमिकां करोति। रामः गृहं त्यजन् रिक्तहस्तः न निर्गच्छति, अपि तु यत् किंचित् अस्ति तत् सर्वं विसृज्य एव गच्छति; एषा एव इक्ष्वाकुकुलस्य रीतिः। ‘काले त्वमागतः’ इति वचनेन च रामस्य त्वरा सूच्यते — प्रस्थानस्य कालः समीपः, अतः दानम् अपि शीघ्रं कर्तव्यम् इति। ‘तपस्विभ्यः ब्राह्मणेभ्यः’ इति विशेषणेन च ज्ञायते यत् दानं न सर्वेभ्यः यथाकथंचित्, अपि तु पात्रविशेषं विचार्य एव कर्तव्यम् इति रामस्य मतम्। सुयज्ञः वसिष्ठस्य पुत्रः, अतः कुलगुरोः एव सन्ततिः; तस्य प्रथमम् आह्वानेन दानक्रमस्य औचित्यम् अपि रक्षितं भवति।
Lakṣmaṇa took leave of his friends and, firm in his resolve to live in the forest, went to Vasiṣṭha, teacher of the Ikṣvākus, and collected those fine weapons. Then that tiger among princes showed Rāma all the divine weapons, honoured and hung with garlands. Rāma, self-possessed, spoke warmly to him as he came. "You have come just in time, gentle Lakṣmaṇa, at the very moment I wanted you. Scorcher of foes, I want to give away all this wealth of mine, together with you, to the brahmins who live as ascetics. And more must be given to the best of the twice-born who live here in firm devotion to their teachers, and to all my dependants. So go quickly and bring the noble Suyajña, Vasiṣṭha's son, the foremost of brahmins; I will go to the forest only after honouring him and all the other worthy brahmins." So this sarga prepares the ground for the next, the sarga of giving. Rāma did not leave home simply empty-handed; he went only after giving away everything he had, as was the way of the Ikṣvāku line. "You have come just in time" shows his haste: the hour of departure was near, so the giving too had to be done quickly. "To brahmins who live as ascetics" shows that in Rāma's view gifts should not be scattered anyhow but given with thought for who was worthy. Suyajña was Vasiṣṭha's son, the offspring of the family's own teacher, so calling him first kept the proper order of giving.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
सोढुम्
३१.१
सहितुम्, धारयितुम्
- सन्धिः
- सह् + तुमुन् → सोढुम् — हकारस्य ढत्वम्, उपधायाः गुणः (अ → ओ), प्रत्ययतकारस्य ढत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — सह् धातोः तुमुन्नन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
मृगगजायुत
३१.३
मृगैः हस्तिभिश्च संकुलम्
- सन्धिः
- गज + आयुत → गजायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मृगैः गजैश्च आयुतम् — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
धनुर्धर
३१.३
धनुष्पाणिः, चापधारी
- सन्धिः
- धनुस् + धर → धनुर्धरः — सकारस्य रुत्वं ततः रेफादेशः (विसर्गसन्धेः अपवादः)
- समासः
- धनुः धरति इति धनुर्धरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
देवलोकाक्रमण
३१.५
स्वर्गारोहणम्, देवलोकप्राप्तिः
- सन्धिः
- लोक + आक्रमण → लोकाक्रमणम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- देवलोकस्य आक्रमणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वृणे’ इत्यस्य कर्म)
ऐश्वर्य
३१.५
प्रभुत्वम्, सम्पत्समृद्धिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं पदान्तरेण नास्ति; पदान्तः आदिवृद्धिः — ईश्वर + ष्यञ् → ऐश्वर्यम् (ई → ऐ)
- समासः
- ईश्वरस्य भावः कर्म वा — तद्धितान्तम् (ष्यञ्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
सौमित्रि
३१.६
सुमित्रापुत्रः, लक्ष्मणः
- सन्धिः
- सुमित्रा + इञ् → सौमित्रिः — आदिवृद्धिः (उ → औ), अन्त्यस्वरलोपः
- समासः
- सुमित्रायाः अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे इञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिषेध
३१.८
निवारणम्, निषेधः
- सन्धिः
- प्रति + सिध् + घञ् → प्रतिषेधः — उपसर्गनिमित्तकं षत्वम् (स → ष), गुणः (इ → ए)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकः घञन्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अनघ
३१.८
निष्पाप, अनपराध
- सन्धिः
- न + अघ → अनघ — नञः नकारलोपः, अजादौ ‘अन्’ आदेशः (अ + अघ = अनघ)
- समासः
- न विद्यते अघं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
प्राग्गामिन्
३१.९
अग्रे गन्तुम् उद्यतः
- सन्धिः
- प्राक् + गामिन् → प्राग्गामिन् — जश्त्वसन्धिः (क् + ग = ग्ग्)
- समासः
- प्राक् गच्छति इति प्राग्गामी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृताञ्जलि
३१.९
बद्धाञ्जलिः, नमस्कारमुद्रया स्थितः
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
विजेय
३१.१०
वशीकर्तुं शक्यः, आज्ञापालकः — गीताप्रेसमुद्रणे ‘विजेयः’, अन्यत्र ‘विधेयः’ इति पाठः
- सन्धिः
- वि + जि + यत् → विजेयः — गुणसन्धिः धातौ (इ → ए), ततः अय् आदेशः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं कृदन्तम् (यत्प्रत्ययः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (लक्ष्मणस्य विशेषणम्)
कामपाशपर्यस्त
३१.१२
कामनापाशेन आवेष्टितः, स्नेहबन्धेन बद्धः
- सन्धिः
- परि + अस्त → पर्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- कामस्य पाशेन पर्यस्तः — तृतीयातत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (दशरथस्य विशेषणम्)
सपत्नी
३१.१३
एकपतिकाः भार्याः, कौसल्यासुमित्राप्रभृतयः
- सन्धिः
- समान + पत्नी → सपत्नी — समानशब्दस्य ‘स’ इति आदेशः (समानस्य छन्दसि इत्यादिना)
- समासः
- समानः पतिः यासां ताः सपत्न्यः — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
पर्यवस्थित
३१.१४
अधीनः, वशवर्ती
- सन्धिः
- परि + अवस्थित → पर्यवस्थितः — यण्सन्धिः (इ + अ = य)
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (भरतस्य विशेषणम्)
राजानुग्रहण
३१.१५
राज्ञः प्रसादः, नृपानुकम्पा
- सन्धिः
- राजन् + अनुग्रहण → राजानुग्रहणम् — समासे नकारलोपः तथा उपधादीर्घः (राजन् → राजा)
- समासः
- राज्ञः अनुग्रहणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
विप्रहीण
३१.१७
सर्वथा वियुक्ता, परित्यक्ता
- सन्धिः
- वि + प्र + हा + क्त → विप्रहीणा — द्व्युपसर्गयोगे धातोः ईत्वम्; सन्धिकार्यं पदयोः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्, स्त्रियां टाप्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मातुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुःस्थ
३१.२०
दुर्मार्गस्थः, अनुचितवृत्तिः
- सन्धिः
- दुस् + स्थ → दुःस्थः — सकारस्य विसर्गः (खरि विसर्जनीयः)
- समासः
- दुष्टु तिष्ठति इति दुःस्थः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
त्रैलोक्य
३१.२१
त्रयः लोकाः मिलित्वा, सर्वं जगत्
- सन्धिः
- त्रिलोक + ष्यञ् → त्रैलोक्यम् — आदिवृद्धिः (इ → ऐ), यलोपश्च
- समासः
- त्रयाणां लोकानां समाहारः — तद्धितान्तः समाहारार्थः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
मद्विध
३१.२२
मत्सदृशाः, मम प्रकारस्य पुरुषाः
- सन्धिः
- मत् + विध → मद्विधः — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द्)
- समासः
- मम इव विधा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
पर्याप्ता
३१.२३
समर्था, अलम् इति योग्या
- सन्धिः
- परि + आप् + क्त → पर्याप्ता — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्, स्त्रियां टाप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मनस्विनी’ इत्यस्य विधेयम्)
वैधर्म्य
३१.२४
धर्मविरोधः, धर्महानिः
- सन्धिः
- विधर्म + ष्यञ् → वैधर्म्यम् — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- विगतः धर्मः यस्मिन् तत् विधर्म, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कृतार्थ
३१.२४
सफलमनोरथः, चरितार्थः
- सन्धिः
- कृत + अर्थ → कृतार्थः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अर्थः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
खनित्रपिटकाधर
३१.२५
कुद्दालं पिटकं च वहन्
- सन्धिः
- पिटक + आधर → पिटकाधरः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- खनित्रं पिटकं च आधरति इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
स्वाहार
३१.२६
तपस्विनां योग्यम् उत्तमम् अन्नम्
- सन्धिः
- सु + आहार → स्वाहारः — यण्सन्धिः (उ + आ = व्, तेन ‘स्वा’)
- समासः
- शोभनः आहारः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम् (‘वन्यानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुहृज्जन
३१.२८
मित्रवर्गः, स्नेहिजनः
- सन्धिः
- सुहृद् + जन → सुहृज्जनः — श्चुत्वसन्धिः (द् + ज = ज्ज्)
- समासः
- सुहृदः एव जनः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
हेमपरिष्कृत
३१.३०
सुवर्णेन अलंकृतौ
- सन्धिः
- परि + कृत → परिष्कृतः — सुडागमः तथा षत्वम् (परि + स् + कृत)
- समासः
- हेम्ना परिष्कृतौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘खड्गौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
परंतप
३१.३५
शत्रुसंतापक, रिपुदाहक
- सन्धिः
- परम् + तप → परंतपः — मकारस्य अनुस्वारः (तकारात् पूर्वम्)
- समासः
- परान् तापयति इति परंतपः — उपपदतत्पुरुषः (मुम् आगमः)
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्