रामस्य सर्वस्वदानम्

सुयज्ञस्य आह्वानं पूजनं च, आचार्येभ्यः ब्रह्मचारिभ्यः सेवकेभ्यश्च धनवितरणम्, त्रिजटाय गोदानम्, सर्वेषां तर्पणम्

अस्मिन् सर्गे रामः वनगमनात् पूर्वं स्वं सर्वस्वं विसृजति। लक्ष्मणेन आनीतं वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञं सीतासहितः रामः अलङ्कारैः रत्नैः गजेन च पूजयति। ततः अगस्त्यकौशिकयोः, कौसल्यायाः आशीर्दायिनः तैत्तिरीयाचार्यस्य, चिरसेविनः सूतस्य चित्ररथस्य, कठकलापशाखाध्यायिनां दण्डमाणवानां, मेखलिनां च कृते दानम् आदिशति। लक्ष्मणः तत् सर्वं यथोक्तं वितरति; उपजीविनः अपि तर्पिताः। अन्ते दरिद्रः गार्ग्यः त्रिजटः आगच्छति, रामस्य परिहासेन दण्डं क्षिपति, दण्डपतनपर्यन्तं गावः च लभते। एवं न कोऽपि याचकः अतृप्तः अवशिष्टः।

१सुयज्ञस्य आह्वानम्

१ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः प्रियकरं हितम्।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्॥

२तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः॥

३ततः संध्यामुपास्थाय गत्वा सौमित्रिणा सह।
ऋद्धं स प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम्॥

४तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह।
सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम्॥

पूर्वसर्गान्ते रामः लक्ष्मणं वसिष्ठपुत्रं सुयज्ञम् आनेतुम् आदिष्टवान्। तत् भ्रातुः प्रियकरं हितं च शासनम् आज्ञाय लक्ष्मणः गत्वा शीघ्रं सुयज्ञस्य निवेशनं प्रविवेश। तं विप्रम् अग्न्यगारस्थं दृष्ट्वा सः वन्दित्वा अब्रवीत् — ‘हे सखे, अभ्यागच्छ; दुष्करकारिणः रामस्य वेश्म पश्य’ इति। ततः सुयज्ञः संध्याम् उपास्थाय सौमित्रिणा सह गत्वा लक्ष्म्या ऋद्धं रम्यं रामनिवेशनं प्राविशत्। आगतं तं वेदविदं सुयज्ञं सीतया सह प्राञ्जलिः राघवः अभिचक्राम, यथा होमकाले अर्चितम् अग्निम् उपगच्छेत्। अत्र सुयज्ञस्य अग्निशालायाम् अवस्थानेन तस्य नित्याग्निहोत्रित्वं सूच्यते; रामस्य च प्राञ्जलिगमनेन दातुः विनयः दर्शितः — दानं न अनुग्रहबुद्ध्या, अपि तु पूजाबुद्ध्या क्रियते इति। ‘दुष्करकारिणः’ इति पदेन लक्ष्मणः रामस्य तत्कालीनं कर्म सूचयति — यः राज्यं त्यक्त्वा वनं गन्तुम् उद्यतः, तस्य कर्म हि दुष्करम्। अनेन एकेन विशेषणेन सुयज्ञाय सर्वा वार्ता विज्ञापिता भवति, न च विस्तरः अपेक्षितः। सुयज्ञः वसिष्ठस्य पुत्रः, अतः रामस्य सहाध्यायी सखा च; तेन एव लक्ष्मणः तं ‘सखे’ इति सम्बोधयति। सीतासहितः रामः प्राञ्जलिः प्रत्युद्गच्छति इति गृहस्थधर्मस्य आदर्शः अत्र दर्शितः।

At the end of the previous sarga Rāma had told Lakṣmaṇa to bring Suyajña, the son of Vasiṣṭha. Taking his brother's command, which was both kind and wise, Lakṣmaṇa went quickly and entered Suyajña's house. Finding the brahmin in the chamber where he kept the sacred fire, he bowed and said: "Come, friend, and see the house of a man who is doing something very hard." Suyajña finished his twilight worship, went with Sumitrā's son and entered Rāma's lovely, splendid mansion. As the learned brahmin arrived, Rāghava, with Sītā beside him, went out to meet him with joined palms, as one approaches the sacred fire honoured at the time of offering. Suyajña's being found by his fire shows that he tended the sacred fire daily, and Rāma's going to meet him with joined hands shows the giver's humility: the gift was made not as a favour but as an act of worship. With the words "a man who is doing something very hard" Lakṣmaṇa pointed to what Rāma was doing, giving up a kingdom to go to the forest; that single phrase told Suyajña everything, with no need for more. Suyajña, being Vasiṣṭha's son, was Rāma's fellow student and friend, which is why Lakṣmaṇa calls him "friend". And Rāma going out with Sītā to receive him shows the ideal of a householder's dharma.

२सुयज्ञाय अलङ्कारदानं गजदानं च

५जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि॥

६अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।
सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः॥

७हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय।
रशनां चाथ सा सीता दातुमिच्छति ते सखी॥

८अङ्गदानि च चित्राणि केयूराणि शुभानि च।
प्रयच्छति सखी तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्॥

९पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम्।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि॥

१०नागः शत्रुंजयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम।
तं ते निष्कसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव॥

११इत्युक्तः स तु रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत्।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः॥

ततः काकुत्स्थः जातरूपमयैः मुख्यैः अङ्गदैः, शुभैः कुण्डलैः, सहेमसूत्रैः मणिभिः, केयूरैः वलयैः, अन्यैश्च बहुभिः रत्नैः तं प्रत्यपूजयत्। सीतया प्रचोदितः सः रामः सुयज्ञम् उवाच — ‘हे सौम्य, हारं हेमसूत्रं च भार्यायै हारय; रशनां च सा सीता ते सख्यै दातुम् इच्छति। वनं गच्छन्ती तव पत्न्याः सखी सीता तुभ्यं चित्राणि अङ्गदानि शुभानि केयूराणि च प्रयच्छति। अग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितं पर्यङ्कम् अपि सा वैदेही त्वयि प्रतिष्ठापयितुम् इच्छति। शत्रुंजयः नाम यः नागः मम मातुलेन दत्तः, तं निष्कसहस्रेण सह ते ददामि, हे द्विजपुङ्गव।’ एवम् उक्तः सुयज्ञः तत् सर्वं प्रतिगृह्य रामलक्ष्मणसीतानां शिवाः आशिषः प्रयुयोज। अत्र सीतायाः दानं पृथक् उक्तम् — सा सख्यै स्त्रीयोग्यम् एव अलङ्कारं ददाति, एतेन दानस्य औचित्यं रक्षितम्। अत्र दानस्य क्रमः अपि लक्षणीयः — प्रथमं रामः स्वयम् अङ्गदकुण्डलादिभिः अर्चयति, ततः सीतायाः वचनम् आवहति, अन्ते च गजं ददाति। अङ्गदानि केयूराणि च बाहुभूषणानि, कुण्डले कर्णभूषणे, रशना च कटिसूत्रम्; एवं शरीरस्य सर्वेषु अवयवेषु योग्यम् आभरणं दत्तम्। ‘निष्कसहस्रेण’ इति सहस्रसुवर्णमुद्राभिः सह; गजः एकाकी दत्तः सन् ब्राह्मणस्य भारः स्यात्, अतः तस्य पोषणार्थं धनम् अपि सह दत्तम् — इदं दातुः सूक्ष्मा दृष्टिः। ‘शत्रुंजयः’ इति गजस्य नाम; सः मातुलेन दत्तः इति मातृकुलात् प्राप्तं प्रियं वस्तु अपि रामः न रक्षति। एवं दानं तदा एव पूर्णं भवति यदा प्रियतमम् अपि विसृज्यते।

Then Kākutstha honoured him with fine armlets of gold, beautiful earrings, jewels strung on golden threads, bracelets and bangles and many other gems. Prompted by Sītā, Rāma said to Suyajña: "Gentle friend, take this necklace and golden chain for your wife; and Sītā, your wife's friend, wishes to give her a girdle too. As she leaves for the forest, Sītā, your wife's friend, gives you these fine armlets and beautiful bracelets for her. Vaidehī also wishes to have her couch, spread with the finest coverlet and set with many jewels, placed in your house. And the elephant called Śatruñjaya, which my mother's brother gave me, I give to you, best of brahmins, together with a thousand gold coins." At these words Suyajña accepted it all and pronounced auspicious blessings on Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā. Sītā's gifts are mentioned separately: to her friend she gives ornaments fit for a woman, and so the fitness of the gift is kept. The order of giving is worth noting too: first Rāma himself honours Suyajña with armlets, earrings and the rest, then he conveys Sītā's words, and last he gives the elephant. Armlets and bracelets for the arms, earrings for the ears, a girdle for the waist, so that fitting ornaments were given for every part of the body. The thousand gold coins had a purpose: an elephant given alone would be a burden to a brahmin, so money was given with it for its keep, a thoughtful touch on the giver's part. And the elephant was a gift from his mother's brother, yet Rāma did not keep back even a treasured thing from his mother's family; giving is complete only when even what is dearest is given away.

३अगस्त्यकौशिकाचार्यसचिवेभ्यः दानादेशः

१२अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदम्।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम्॥

१३अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः॥

१४तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रेण राघव।
सुवर्णरजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः॥

१५कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्॥

१६तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः॥

१७सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा॥

अथ रामः अव्यग्रं प्रियं प्रियंवदं भ्रातरं सौमित्रिं तथा उवाच यथा ब्रह्मा त्रिदशेश्वरम् इन्द्रम् उपदिशेत् — ‘हे सौमित्रे, अगस्त्यं कौशिकं च तौ उभौ ब्राह्मणोत्तमौ आहूय रत्नैः अर्चय, यथा अम्बुभिः सस्यम् अर्च्यते। हे महाबाहो राघव, गोसहस्रेण सुवर्णरजतैः महाधनैः मणिभिश्च तौ तर्पयस्व। यः भक्तः आशीर्भिः कौसल्यां पर्युपतिष्ठति, यः च तैत्तिरीयाणाम् आचार्यः अभिरूपः वेदविद् च अस्ति, तस्मै यानं दासीः कौशेयानि वस्त्राणि च तावत् सम्प्रदापय यावत् सः द्विजः तुष्यति। चित्ररथः नाम आर्यः सूतः सचिवः सुचिरोषितः अस्ति; तम् अपि महार्हैः रत्नैः वस्त्रैः धनैश्च तोषय।’ अत्र दानस्य क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं तपस्विनः, ततः कुलाचार्याः, ततः पुरोहिताः, ततः चिरसेवकाः; प्रत्येकं च दानं पात्रस्य योग्यताम् अनुसृत्य निरूपितम्। ‘यथा अम्बुभिः सस्यम्’ इति उपमया दानस्य फलम् उक्तम् — यथा वृष्ट्या सस्यं वर्धते, तथा दानेन ब्राह्मणानां स्वाध्यायः तपः च वर्धते। ब्रह्मणा इन्द्रस्य उपदेशः इति उपमया च रामस्य वचनं न आज्ञामात्रम्, अपि तु शास्त्रानुसारी उपदेशः इति सूच्यते। तैत्तिरीयशाखा यजुर्वेदस्य; तस्याः आचार्यः प्रतिदिनं कौसल्याम् आशीर्भिः उपतिष्ठते, अतः सः विशेषेण पूज्यः। चित्ररथः च सूतः सचिवः च, चिरात् राजकुले उषितः; अतः तस्मै रत्नवस्त्रधनैः सह पशवः गावश्च देयाः इति रामः आदिशति। एवं ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः च दत्त्वा अनन्तरम् एव सेवकाः स्मर्यन्ते — क्रमः अत्र अपि रक्षितः।

Then Rāma, gentle in speech, spoke to his dear, calm and loving brother Saumitri as Brahmā might instruct Indra, lord of the gods. "Saumitri, summon those two best of brahmins, Agastya and Kauśika, and honour them with jewels, as the rains honour the crops. Satisfy them, mighty-armed one, with a thousand cows, with gold and silver and precious gems. And the teacher of the Taittirīya school, handsome and learned in the Veda, who comes devotedly to Kausalyā each day with his blessings: have him given a carriage, maidservants and silk garments, as much as will content him. Citraratha too, the noble charioteer and counsellor who has served here so long, content him with costly jewels, clothes and money." The order of giving is worth seeing: first the ascetics, then the family's teachers, then the household priests, then the long-serving attendants, and each gift is matched to the worth of the one who receives it. The image of rain and crops gives the fruit of giving: as rain makes the crops grow, gifts make the brahmins' study and austerity flourish. And the comparison with Brahmā instructing Indra suggests that Rāma's words were not a mere order but instruction in keeping with the scriptures. The Taittirīya is a school of the Yajur Veda, and its teacher, who came every day to bless Kausalyā, deserved special honour. Citraratha, charioteer and counsellor, had lived long in the royal household. So after the brahmins and ascetics the servants too were remembered, and here also the order was kept.

४ब्रह्मचारिभ्यः मेखलिभ्यश्च दानादेशः

१८पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च।
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः॥

१९नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किंचन।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः॥

२०तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा॥

२१व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय॥

२२अम्बा यथा नो नन्देच्च कौसल्या मम दक्षिणाम्।
तथा द्विजातींस्तान्सर्वाँल्लक्ष्मणार्चय सर्वशः॥

‘सर्वाभिः पशुकाभिः गवां दशशतेन च तं तोषय। ये च इमे कठशाखायाः कलापशाखायाः च अध्येतारः बहवः दण्डमाणवाः सन्ति, ये नित्यस्वाध्यायशीलत्वात् अन्यत् किंचन न कुर्वन्ति, अलसाः स्वादुकामाः महतां च सम्मताः — तेषाम् अशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय, शालिवाहसहस्रं द्वे शते भद्रकान् च। हे सौमित्रे, व्यञ्जनार्थं गोसहस्रम् उपाकुरु। मेखलिनां महान् सङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः अस्ति; तेषां प्रत्येकं सहस्रं सम्प्रदापय। यथा अम्बा कौसल्या मम दक्षिणां दृष्ट्वा नन्देत्, तथा तान् सर्वान् द्विजातीन् सर्वशः अर्चय, लक्ष्मण।’ अत्र ‘दण्डमाणवाः’ इति दण्डधारिणः ब्रह्मचारिणः उच्यन्ते, ‘मेखलिनः’ इति च मौञ्जीमेखलाधारिणः; उभयत्र अपि वेदाध्ययनरताः एव गृह्यन्ते। रामस्य अन्तिमम् इदं वाक्यं मातुः प्रसादार्थं दानं प्रवर्तयति। ‘अलसाः स्वादुकामाः’ इति विशेषणद्वयं न निन्दार्थम्; भिक्षाटने अनुद्यताः इति अलसाः, उत्तमम् अन्नम् इच्छन्तः इति स्वादुकामाः — तथापि ‘महतां सम्मताः’ इति तेषां माहात्म्यम् अपि उक्तम्। शालिवाहाः शालिधान्यं वहन्तः वृषभाः, भद्रकाः च अन्यधान्यवाहिनः; व्यञ्जनार्थं दधिघृतादिनिमित्तं गावः। एवं दानं न केवलं रत्नरूपम्, अपि तु दैनन्दिनजीवनोपयोगि अपि। ‘अम्बा यथा नो नन्देत्’ इति रामस्य प्रयोजनं सूचयति — दानस्य फलं सः स्वयं न इच्छति, अपि तु मातुः हर्षम् एव। पुत्रस्य वनगमनेन शोकाकुला कौसल्या पुत्रकृतं धर्मं दृष्ट्वा किंचित् आश्वसेत् इति रामस्य आशयः।

"Content him also with cattle of every kind and a thousand cows. And these many young students of the Kaṭha and Kalāpa schools, who carry their staffs, who do nothing but recite the Veda day after day, who are slow to go begging and fond of good food, yet are honoured by great men: have eighty carts filled with treasure given to them, a thousand oxen laden with rice and two hundred more bullocks. And for their relishes, Saumitri, provide a thousand cows. A great company of girdle-wearing students has gathered round Kausalyā; give each of them a thousand coins. See that all those brahmins are honoured in every way, Lakṣmaṇa, so that our mother Kausalyā may be glad when she sees my gifts." The staff-bearers and girdle-wearers are young students of the Veda, marked by the staff and the girdle of muñja grass they carry, and both are given wholly to study. "Slow to beg and fond of good food" is not meant as blame: they were slow because they would not leave their study to go begging, and they liked good food; yet the poet adds that great men honoured them. The oxen carried rice and other grain, and the cows were for curds and ghee, so the gifts were not only jewels but things useful in daily life. Rāma's last words show his purpose: he wanted no merit from the giving for himself, only his mother's gladness; Kausalyā, overwhelmed by her son's going to the forest, might take a little comfort in seeing the good her son had done.

५लक्ष्मणेन दानम्, उपजीविनां तर्पणम्

२३ततः पुरुषशार्दूलस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम्।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा॥

२४अथाब्रवीद्बाष्पगलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।
स प्रदाय बहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम्॥

२५लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम॥

२६इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतां मम॥

२७ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्व एवोपजीविनः।
स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत॥

२८ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ह्यदापयत्॥

ततः पुरुषशार्दूलः लक्ष्मणः यथोक्तं तत् धनं स्वयम् एव ब्राह्मणेन्द्रेभ्यः अददात्, धनदः कुबेरः इव। अथ सः बाष्पगलान् तिष्ठतः उपजीविनः एकैकस्य उपजीवनाय बहु द्रव्यं प्रदाय अब्रवीत् — ‘यत् लक्ष्मणस्य वेश्म, यत् च इदं मम गृहम्, तत् एकैकं मम आगमनं यावत् अशून्यं कार्यम्।’ इति दुःखितं तम् उपजीविनं सर्वं जनम् उक्त्वा सः धनाध्यक्षम् उवाच — ‘मम धनम् आनीयताम्।’ ततः सर्वे एव उपजीविनः तस्य धनम् आजह्रुः; तत्र सः महान् राशिः दर्शनीयः अदृश्यत। ततः सः पुरुषव्याघ्रः सहलक्ष्मणः तत् धनं द्विजेभ्यः बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यश्च अदापयत्। अत्र ‘अशून्यं कार्यम्’ इति वचनेन रामस्य प्रत्यागमननिश्चयः सूच्यते — गृहं न परित्यक्तम्, अपि तु चतुर्दशवर्षाणि रक्षणीयम् इति। ‘धनदः कुबेरः इव’ इति उपमया लक्ष्मणस्य दाने अक्षुद्रता सूचिता। ‘बाष्पगलान्’ इति पदेन भृत्यानां शोकः दर्शितः — ते न धनं याचन्ते, अपि तु स्वामिनं गच्छन्तं दृष्ट्वा रुदन्ति। रामः तु प्रत्येकस्य उपजीवनाय पर्याप्तं द्रव्यं दत्त्वा तान् गृहरक्षणे नियुङ्क्ते; एतेन तेषां जीविका अपि रक्ष्यते, गौरवम् अपि। धनराशेः दर्शनीयत्वेन च राजकुलस्य समृद्धिः सूच्यते, यां सः सर्वां विसृजति। बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यश्च इति विशेषेण उक्तम्, यतः ते स्वयं याचितुम् अपि न शक्ताः; अतः तेषां प्रति विशेषा दृष्टिः कर्तव्या इति दानधर्मस्य रहस्यम्।

Then that tiger among men, Lakṣmaṇa, gave the wealth himself to the foremost brahmins, just as he had been told, like Kubera, the lord of riches. And Rāma gave his dependants, who stood there choked with tears, enough wealth to keep each one of them, and said: "Lakṣmaṇa's house and this house of mine, each must be kept lived in until I come back." Having said this to all his grieving dependants, he told the keeper of his treasury, "Let my wealth be brought." All his dependants brought out his wealth together, and there it lay, a great heap, a sight worth seeing. Then that tiger among men, with Lakṣmaṇa, had it given away to brahmins, to children and the old, and to the destitute. "Must be kept lived in" shows Rāma's certainty that he would return: the house was not abandoned but was to be kept for fourteen years. The comparison with Kubera shows the largeness of Lakṣmaṇa's giving. The tears of the servants show their grief: they did not ask for money, they wept to see their master go. Rāma gave each of them enough to live on and set them to guard the house, so that both their livelihood and their dignity were protected. The heap of treasure shows the wealth of the royal house, all of which he gave away. Children, the old and the destitute are named in particular because they cannot even ask for themselves, and so deserve special care; that is the secret of the dharma of giving.

६त्रिजटस्य आगमनं दण्डक्षेपश्च

२९तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली॥

३०तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।
अब्रवीद्ब्राह्मणं वाक्यं स्त्रीणां भर्ता हि देवता॥

३१अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किंचिदवाप्स्यसि॥

३२स भार्याया वचः श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्॥

३३भृग्वङ्गिरःसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।
आपञ्चमायाः कक्ष्याया नैतं कश्चिदवारयत्॥

३४स राममासाद्य तदा त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महाबल॥

३५क्षतवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।
तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम्॥

३६गवां सहस्रमप्येकं न च विश्राणितं मया।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसे॥

तत्र पिङ्गलः गार्ग्यः त्रिजटः नाम एकः द्विजः आसीत्, क्षतवृत्तिः सन् नित्यं वने फालकुद्दाललाङ्गली भ्रमन्। तरुणी भार्या तं वृद्धं बालान् दारकान् आदाय अब्रवीत् — ‘स्त्रीणां भर्ता एव देवता; तथापि फालं कुद्दालं च अपास्य मम वचनं कुरु। धर्मज्ञं रामं पश्य; यदि किंचित् अवाप्स्यसि इति।’ सः भार्यायाः वचः श्रुत्वा दुश्छदां शाटीम् आच्छाद्य यत्र रामनिवेशनम् आसीत् तं पन्थानं प्रातिष्ठत। दीप्त्या भृग्वङ्गिरःसमं तं त्रिजटं जनसंसदि पञ्चमीं कक्ष्यां यावत् कश्चित् अपि न अवारयत्। सः रामम् आसाद्य अब्रवीत् — ‘हे महाबल राजपुत्र, अहं निर्धनः बहुपुत्रः च अस्मि; क्षतवृत्तिः नित्यं वने वसामि; माम् प्रत्यवेक्षस्व।’ ततः रामः परिहाससमन्वितं तम् उवाच — ‘मया एकम् अपि गवां सहस्रं न विश्राणितम्; त्वं दण्डेन यावत् परिक्षिपसि, तावत् अवाप्स्यसे।’ ‘क्षतवृत्तिः’ इति नष्टजीविकः; ‘फालकुद्दाललाङ्गली’ इति फालं कुद्दालं लाङ्गलं च वहन् — एवं ब्राह्मणः अपि कृषिकर्मणा जीवति स्म, इति तस्य दारिद्र्यस्य गभीरता सूचिता। भार्यायाः वचनं विनययुक्तम् — प्रथमं सा ‘भर्ता एव देवता’ इति स्वस्य मर्यादां स्थापयति, ततः एव प्रार्थयते। ‘पञ्चमीं कक्ष्यां यावत्’ इति राजभवनस्य पञ्चमः प्राकारः; तत्र अपि द्वारपालैः सः न वारितः, यतः तस्य तेजः भृग्वङ्गिरःसमम् आसीत्। रामस्य परिहासः अपि न अवज्ञासूचकः, अपि तु ब्राह्मणस्य तेजसः परीक्षारूपः। ‘गवां सहस्रम् अपि एकं न विश्राणितम्’ इति रामस्य वचनम् आत्मनः न्यूनताम् एव कथयति, न तु दर्पम्; अद्यापि मया किमपि न दत्तम् इति भावः। ‘यावत् परिक्षिपसि तावत् अवाप्स्यसे’ इति च दानस्य परिमाणं याचकस्य एव सामर्थ्ये निहितम् इति विलक्षणा रीतिः।

There was a brahmin there named Trijaṭa, of the Garga clan, sallow-skinned, whose livelihood had failed; he lived always in the forest, working with ploughshare, hoe and plough. His young wife, taking their small children, spoke to the old man. "For a woman, her husband is her god; still, put down the ploughshare and hoe and do as I say. Go and see Rāma, who knows dharma; you may get something from him." Hearing his wife's words, he wrapped himself in a threadbare cloth that barely covered him and set off along the road to Rāma's house. Trijaṭa shone like Bhṛgu or Aṅgiras, and no one in that crowd tried to stop him until he had reached the fifth courtyard. Coming up to Rāma, he said: "Mighty prince, I am poor and I have many sons; my livelihood has failed and I live always in the forest. Have regard for me." Then Rāma, in jest, said to him: "I have not yet given away even one thousand cows. You shall have as many as you can reach by throwing your staff." Trijaṭa's working with plough and hoe shows the depth of his poverty: a brahmin was living by farming. His wife's words are humble: first she acknowledges her place, that her husband is her god, and only then makes her plea. Even at the fifth enclosure of the palace the doorkeepers did not stop him, because his brilliance was like that of Bhṛgu and Aṅgiras. Rāma's jest was not meant as contempt but as a test of the brahmin's power. "I have not yet given away even a thousand cows" speaks of his own shortcoming, not of pride, as if to say he had given nothing yet; and letting the gift be measured by how far the asker could throw is a striking way of giving.

७गवाम् आनयनम्, आशीर्वादः, सर्वेषां तर्पणम्

३७स शाटीं परितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगतः॥

३८स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसंनिधौ॥

३९तं परिष्वज्य धर्मात्मा आ तस्मात्सरयूतटात्।
आनयामास ता गावस्त्रिजटस्याश्रमं प्रति॥

४०उवाच च तदा रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम॥

४१इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया।
इमं भवानर्थमभिप्रचोदितो वृणीष्व किंचेदपरं व्यवस्यसि॥

४२ब्रवीमि सत्येन न ते स्म यन्त्रणां धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन मयार्जितं चैव यशस्करं भवेत्॥

४३ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीस्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः॥

४४स चापि रामः प्रतिपूर्णपौरुषो महाधनं धर्मबलैरुपार्जितम्।
नियोजयामास सुहृज्जने चिराद्यथार्हसम्मानवचःप्रचोदितः॥

४५द्विजः सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रोभिक्षाचरणश्च यो भवेत्।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः॥

तत् श्रुत्वा सम्भ्रान्तः सः शाटीं कट्यां परितः परिवेष्ट्य दण्डम् आविध्य सर्वप्राणेन वेगतः चिक्षेप। तस्य कराच्च्युतः सः दण्डः सरयूपारं तीर्त्वा बहुसाहस्रे गोव्रजे उक्षणसंनिधौ पपात। धर्मात्मा रामः तं परिष्वज्य तस्मात् सरयूतटात् आ दण्डपतनस्थानं यावत् ताः गावः त्रिजटस्य आश्रमं प्रति आनयामास। ततः सः गार्ग्यम् अभिसान्त्वयन् उवाच — ‘मन्युः न खलु कर्तव्यः; अयं मम परिहासः एव। तव यत् दुरत्ययं तेजः, तत् एव जिज्ञासितुम् इच्छता मया भवान् इमम् अर्थम् अभिप्रचोदितः; यदि अपरं किंचित् व्यवस्यसि, तत् वृणीष्व। सत्येन ब्रवीमि — ते यन्त्रणा न अस्ति; मम यत् यत् धनम्, तत् विप्राणाम् एव कारणात्; भवत्सु सम्यक् प्रतिपादनेन एव तत् मया अर्जितं यशस्करं भवेत्।’ ततः सभार्यः त्रिजटः महामुनिः गवाम् अनीकं प्रतिगृह्य मोदितः यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणीः आशिषः महात्मने प्रत्यवदत्। सः च प्रतिपूर्णपौरुषः रामः धर्मबलैः उपार्जितं महाधनं यथार्हसम्मानवचोभिः प्रचोदितः सन् चिरं सुहृज्जने नियोजयामास। तदा तत्र न कश्चित् द्विजः सुहृद् भृत्यजनः दरिद्रः भिक्षाचरणः वा आसीत् यः यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः न तर्पितः अभवत्। त्रिजटस्य दण्डक्षेपः तपसः बलेन एव सरयूपारं गतः; एतेन ज्ञायते यत् दारिद्र्येण तस्य तेजः न क्षीणम्। रामः तं परिष्वज्य इति आलिङ्गनेन प्रथमं सम्मानं करोति, ततः गाः ददाति — दानात् पूर्वं सम्मानम् इति क्रमः। ‘मन्युर्न खलु कर्तव्यः’ इति वचनेन च सः परिहासस्य कारणं स्वयम् एव स्पष्टीकरोति, न च ब्राह्मणं संशये स्थापयति। ‘मम यत् यत् धनं तत् विप्राणाम् एव’ इति वाक्येन राजधनस्य स्वरूपम् उक्तम् — राजा तस्य रक्षकः एव, न स्वामी। सर्गान्ते च सर्वेषां तर्पणम् उक्त्वा कविः दर्शयति यत् रामः निर्गच्छन् कमपि अतृप्तं न त्यजति; एतेन च अग्रिमे सर्गे पौराणां शोकस्य कारणम् अपि सिद्ध्यति — यः एवं ददाति, तस्य वियोगः कथं न शोच्यः स्यात्। ‘सम्भ्रान्तः’ इति पदेन त्रिजटस्य उत्सुकता सूचिता; वृद्धः अपि सः सर्वप्राणेन दण्डं क्षिपति, यतः कुटुम्बस्य भरणम् एव तस्य चिन्ता। सरयूपारं यावत् दण्डस्य गमनं च कविना अतिशयोक्त्या न कथितम्, अपि तु तपोबलस्य फलत्वेन।

Hearing this, the old man, in great excitement, wound his cloth round his waist, whirled his staff and flung it with all his strength. Flying from his hand, the staff crossed the Sarayū and fell among many thousands of cattle, beside a bull. Righteous Rāma embraced him and had all the cows from the bank of the Sarayū up to where the staff had fallen brought to Trijaṭa's hermitage. Then he comforted the son of Garga: "You must not be offended; it was only a jest of mine. I wanted to test that matchless power of yours, and so I set you this task. If you have any other wish, ask for it. I tell you truly, you need not hold back. All the wealth I have is for the brahmins; only when it is rightly given to men like you does what I have earned bring me renown." Then the great sage Trijaṭa and his wife received that herd of cows with joy and gave the great-souled prince blessings that would increase his fame, his strength, his joy and his happiness. And Rāma, complete in his manhood, urged on by words of fitting honour, went on for a long time bestowing on his friends the great wealth he had won through the power of dharma. That day there was no brahmin, friend, servant, poor man or beggar there who was not satisfied with the honour, the gifts and the attention each deserved. Trijaṭa's staff crossed the Sarayū by the power of his austerity, which shows that poverty had not dimmed his brilliance; the poet presents its flight not as exaggeration but as the fruit of his penance. His excitement shows how eager he was: old as he was, he threw with all his strength, for his only thought was for his family. Rāma first honoured him with an embrace and then gave the cows: honour before the gift. By telling him not to be offended, he explained his jest himself and left the brahmin in no doubt. "All my wealth is for the brahmins" describes the nature of royal wealth: the king is its guardian, not its owner. By ending the sarga with everyone satisfied, the poet shows that Rāma left no one unsatisfied as he went, and this also prepares the grief of the citizens in the next sarga: how could the loss of such a giver not be mourned?

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

अग्न्यगारस्थ ३२.२ अग्निशालायां स्थितम्, होमगृहे उपविष्टम्

सन्धिः: अग्नि + अगार → अग्न्यगार — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: अग्नेः अगारे तिष्ठति इति — सप्तमीतत्पुरुषगर्भम् उपपदकृदन्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘विप्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

दुष्करकारिणः ३२.२ दुःसाध्यं कर्म कुर्वाणः — राज्यं त्यक्त्वा वनं गच्छन्

सन्धिः: दुस् + कर → दुष्कर — सकारस्य षत्वम् (कवर्गात् पूर्वम्)
समासः: दुष्करं करोति इति दुष्करकारी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)

उपास्थाय ३२.३ संध्योपासनं कृत्वा

सन्धिः: उप + आ + स्था + ल्यप् → उपास्थाय — सवर्णदीर्घसन्धिः उपसर्गयोः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

काकुत्स्थ ३२.६ ककुत्स्थवंशजः, रामः

सन्धिः: ककुत्स्थ + अण् → काकुत्स्थः — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः: ककुत्स्थस्य अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे अण्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पर्यङ्क ३२.९ शयनासनम्, पल्यङ्कः

सन्धिः: परि + अङ्क → पर्यङ्कः — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकः शब्दः, रूढ्या ‘शय्या’ इत्यर्थे
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अग्र्यास्तरण ३२.९ उत्तमेन शयनास्तरणेन युक्तः

सन्धिः: अग्र्य + आस्तरण → अग्र्यास्तरणम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: अग्र्यम् आस्तरणं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्यङ्कम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

निष्कसहस्र ३२.१० सहस्रं सुवर्णमुद्राः

सन्धिः: निस् + क → निष्क — सकारस्य षत्वम् (कवर्गात् पूर्वम्)
समासः: निष्काणां सहस्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

द्विजपुङ्गव ३२.१० ब्राह्मणश्रेष्ठ

सन्धिः: पुम् + गव → पुङ्गवः — मकारस्य परसवर्णः ङकारः (गवर्गात् पूर्वम्)
समासः: द्विजेषु पुङ्गवः इव श्रेष्ठः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः उपमितसमासः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

त्रिदशेश्वर ३२.१२ देवानाम् अधिपतिः, इन्द्रः

सन्धिः: त्रिदश + ईश्वर → त्रिदशेश्वरः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: त्रिदशानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सस्यमिवाम्बुभिः ३२.१३ जलैः सस्यम् इव — वृष्ट्या धान्यं यथा वर्धते तथा

सन्धिः: इव + अम्बुभिः → इवाम्बुभिः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अत्र पदयोः योगः एव दुर्बोधः, अतः सयोगं पदम् उद्धृतम्
समासः: समासः नास्ति — उपमावाचकम् अव्ययं सह तृतीयाबहुवचनेन
विभक्तिः: ‘सस्यम्’ द्वितीया एकवचनम्, ‘अम्बुभिः’ तृतीया बहुवचनम्

तैत्तिरीय ३२.१५ यजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखायाः अध्येतारः

सन्धिः: तित्तिरि + छ (ईय) → तैत्तिरीयः — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
समासः: तित्तिरिणा प्रोक्ता शाखा, तदध्येतारः — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

पर्युपतिष्ठति ३२.१५ समीपम् उपगत्य सेवते

सन्धिः: परि + उप + स्था → पर्युपतिष्ठति — यण्सन्धिः (इ + उ = य्), ततः धातोः तिष्ठादेशः
समासः: समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं तिङन्तम्
विभक्तिः: तिङन्तम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

कौशेय ३२.१६ कोशजनितम्, पट्टवस्त्रम्

सन्धिः: कोश + ढञ् (एय) → कौशेयम् — आदिवृद्धिः (ओ → औ)
समासः: कोशात् जातम् — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘वस्त्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)

सुचिरोषित ३२.१७ दीर्घकालात् निवसन्, चिरसेवी

सन्धिः: सुचिर + उषित → सुचिरोषितः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: सुचिरम् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः (कालाधिकरणे)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

महार्ह ३२.१७ बहुमूल्यैः, महामूल्यैः

सन्धिः: महा + अर्ह → महार्हः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: महान्तम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः; ‘महत्’ शब्दस्य समासे ‘महा’
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘रत्नैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

नित्यस्वाध्यायशीलत्व ३२.१९ नित्यवेदाभ्यासस्वभावत्वात्

सन्धिः: स्व + अध्याय → स्वाध्यायः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: नित्यं स्वाध्यायः शीलं येषां तेषां भावः — बहुव्रीहिगर्भं भावप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

व्यञ्जनार्थ ३२.२१ दधिघृतादेः उपसेचनद्रव्यस्य निमित्तम्

सन्धिः: वि + अञ्जन → व्यञ्जनम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); ततः व्यञ्जन + अर्थ → व्यञ्जनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: व्यञ्जनस्य अर्थः, तदर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)

मेखलीनाम् ३२.२१ मौञ्जीमेखलाधारिणः ब्रह्मचारिणः

सन्धिः: मेखला + इनि → मेखली — अन्त्यस्वरलोपः, तद्धितप्रत्ययः; पदसन्धिः अत्र नास्ति
समासः: मेखला अस्य अस्ति इति मेखली — मत्वर्थीयतद्धितान्तम्
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

धनाध्यक्ष ३२.२६ कोशाधिकारी, भाण्डागारिकः

सन्धिः: अधि + अक्ष → अध्यक्षः — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); ततः धन + अध्यक्ष → धनाध्यक्षः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: धनस्य अध्यक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

फालकुद्दाललाङ्गली ३२.२९ फालं कुद्दालं हलं च धारयन्

सन्धिः: पदान्तरसन्धिः नास्ति; ‘लाङ्गलिन्’ इति लाङ्गल + इनि (मत्वर्थीयः)
समासः: फालः कुद्दालः लाङ्गलं च, तानि अस्य सन्ति इति — द्वन्द्वगर्भः मत्वर्थीयबहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दुश्छद ३२.३२ जीर्णा, आच्छादनासमर्था

सन्धिः: दुस् + छद → दुश्छदाम् — सकारस्य श्चुत्वम् (छकारात् पूर्वं शकारः)
समासः: दुःखेन छाद्यते अनया इति — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘शाटीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

भृग्वङ्गिरःसम ३२.३३ भृगुणा अङ्गिरसा च तुल्यतेजाः

सन्धिः: भृगु + अङ्गिरस् → भृग्वङ्गिरस् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्); अङ्गिरस् + सम → अङ्गिरःसम — सकारस्य विसर्गः
समासः: भृगुः अङ्गिराः च, ताभ्यां समः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (त्रिजटस्य विशेषणम्)

परिहाससमन्वित ३२.३५ हास्ययुक्तम्, विनोदपूर्णम्

सन्धिः: सम् + अनु + इत → समन्वितः — यण्सन्धिः (उ + इ = व्, तेन ‘न्वि’)
समासः: परिहासेन समन्वितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (वचनस्य विशेषणम्)

उक्षणसंनिधौ ३२.३८ वृषभस्य समीपे

सन्धिः: सम् + नि + धा → संनिधिः — मकारस्य अनुस्वारः; उक्षन् + संनिधि — समासे नकारलोपः
समासः: उक्ष्णः संनिधौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

दुरत्यय ३२.४१ दुर्लङ्घ्यम्, अनतिक्रमणीयम्

सन्धिः: अति + अय → अत्ययः — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); ततः दुस् + अत्यय → दुरत्ययम् — सकारस्य रुत्वं ततः रेफः (स्वरात् पूर्वम्)
समासः: दुःखेन अत्ययः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘तेजः’ इत्यस्य विशेषणम्)

यन्त्रणाम् ३२.४२ संकोचः, निग्रहः, बाधा

सन्धिः: यन्त्र् + णिच् + युच् → यन्त्रणा — णकारस्य णत्वं रेफनिमित्तकम्
समासः: समासः नास्ति — धातुजं स्त्रीलिङ्गं नाम
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

उपबृंहिणी ३२.४३ यशोबलप्रीतिसुखवर्धिकाः

सन्धिः: उप + बृह् + णिनि, स्त्रियां ङीप् → उपबृंहिणी — नकारस्य अनुस्वारः, णत्वं च
समासः: यशः बलं प्रीतिः सुखं च उपबृंहयन्ति ताः — द्वन्द्वगर्भम् उपपदकृदन्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘आशिषः’ इत्यस्य विशेषणम्)

यथार्हसम्मानवचः ३२.४४ योग्यतानुसारिभिः सम्माननवचनैः

सन्धिः: यथा + अर्ह → यथार्हम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: यथार्हं यत् सम्माननं तस्य वचांसि — अव्ययीभावगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया-सम्बन्धे प्रयुक्तः पूर्वपदः (‘प्रचोदितः’ इत्यनेन योगः)