वैदेह्या
३३.१
विदेहराजपुत्री, सीता
- सन्धिः
- विदेह + अण् → वैदेह, स्त्रियां ङीप् → वैदेही — आदिवृद्धिः (इ → ऐ)
- समासः
- विदेहस्य (जनकस्य) अपत्यं स्त्री — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे)
अयोध्याकाण्डम् — त्रयस्त्रिंशः सर्गः
पौराणां विलापः
सीतालक्ष्मणसहितस्य रामस्य पदातिप्रस्थानम्, प्रासादेभ्यः पौरैः दर्शनम्, तेषां विविधः विलापः अनुगमनसंकल्पश्च, कैकेयीभवने प्रवेशः
अस्मिन् सर्गे रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह ब्राह्मणेभ्यः धनं दत्त्वा पितरं द्रष्टुं पदातिः गच्छति। रथ्यासु जनसंमर्दात् गन्तुम् अशक्ताः पौराः प्रासादान् आरुह्य दीनाः तान् पश्यन्ति, विविधं च विलपन्ति — चतुरङ्गबलेन अनुगम्यमानः अधुना एकाकी, आकाशचारिभिः अपि अदृष्टा सीता अधुना राजमार्गे दृश्यते इति। ते रामस्य षड् गुणान् गणयन्ति, तस्य उपघातेन जगतः पीडां वर्णयन्ति, सर्वं त्यक्त्वा तम् अनुगन्तुं च संकल्पयन्ति — रिक्तानि गृहाणि कैकेयी प्रतिपद्यताम्, नगरं वनं भवतु इति। रामः तत् सर्वं शृण्वन् अपि न विकृतमनाः; सः कैकेय्याः भवनं प्रविश्य सुमन्त्रं दृष्ट्वा पितुः समीपे स्वागमनं निवेदयितुम् आदिशति।
१प्रस्थानम्, पौरैः प्रासादेभ्यः दर्शनम्
१दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु।
जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ॥
२ततो गृहीते प्रेष्याभ्यामशोभेतां तदायुधे।
मालादामभिरासक्ते सीतया समलंकृते॥
३ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च।
अभिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्॥
४न हि रथ्याः सुशक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः।
आरुह्य तस्मात्प्रासादाद्दीनाः पश्यन्ति राघवम्॥
५पदातिं सानुजं दृष्ट्वा ससीतं च जनास्तदा।
ऊचुर्बहुजना वाचः शोकोपहतचेतसः॥
पूर्वसर्गे रामः स्वं सर्वस्वं ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। तत् वैदेह्या सह बहु धनं ब्राह्मणेभ्यः दत्त्वा रामलक्ष्मणौ सीतया सह पितरं द्रष्टुं जग्मतुः। तदा प्रेष्याभ्यां गृहीते तयोः आयुधे अशोभेताम्; ते च मालादामभिः आसक्ते, सीतया च समलंकृते आस्ताम्। ततः श्रीमान् जनः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च अधिरुह्य उदासीनः सन् तान् व्यलोकयत्। रथ्याः हि बहुजनाकुलाः आसन्, अतः तासु गन्तुं न शक्यते स्म; तस्मात् प्रासादान् आरुह्य दीनाः ते राघवं पश्यन्ति स्म। तदा पदातिं सानुजं ससीतं च तं दृष्ट्वा शोकोपहतचेतसः बहवः जनाः विविधाः वाचः ऊचुः। अत्र कविः प्रथमं दृश्यं स्थापयति — राजमार्गे त्रयः पदातिनः, प्रासादेषु च मूकः जनः; एतेन एव अयोध्यायाः विपर्ययः सूचितः। ‘प्रेष्याभ्यां गृहीते आयुधे’ इति पदेन ज्ञायते यत् रामलक्ष्मणौ स्वयं धनुषी न वहतः, अपि तु द्वौ सेवकौ ते वहतः — अद्यापि ते राजपुत्रौ एव, न तपस्विनौ। सीतया माल्यैः चन्दनेन च तयोः आयुधयोः अलङ्करणं च शुभयात्रायाः चिह्नम्। ‘उदासीनः’ इति पदं पौराणां शोकजनितां निश्चेष्टताम् एव सूचयति, न तु उपेक्षाम्; ते हि किंचित् कर्तुम् असमर्थाः सन्तः केवलं पश्यन्ति। ‘दीनाः’ इति च तेषां मनोदशा।
In the previous sarga Rāma had given everything he owned to the brahmins. Having given away so much wealth, with Vaidehī's help, the two Rāghavas went with Sītā to see their father. Their weapons, carried by two servants, shone, hung with garlands and adorned by Sītā. Then the prosperous townspeople climbed onto their terraces, their mansions and the tops of their tall houses and looked on, unable to stir. The streets were so crowded that no one could walk in them, so they climbed up and gazed miserably down at Rāghava. Seeing him on foot, with his brother and with Sītā, many of them, their hearts broken by grief, spoke out in many ways. The poet first sets the scene: three people on foot on the royal road, and on the rooftops a silent crowd; in that alone the reversal of Ayodhyā's fortune is shown. That the weapons were carried by two servants tells us that Rāma and Lakṣmaṇa were not yet carrying their own bows; for now they were still princes, not ascetics. Sītā's decorating the weapons with garlands and sandal paste was a sign of a journey begun in good omen. The townspeople "unable to stir" were not indifferent but numbed by grief: powerless to do anything, they could only watch.
२पौराणां विलापः — रामसीतयोः दशा
६यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्।
तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः॥
७ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन्कामानां चाकरो महान्।
नेच्छत्येवानृतं कर्तुं वचनं धर्मगौरवात्॥
८या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि।
तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः॥
९अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्।
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम्॥
१०अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते।
न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति॥
११निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विनिवासनम्।
किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम्॥
‘यं गच्छन्तं महत् चतुरङ्गबलम् अनुयाति स्म, तम् एकाकिनम् अधुना सीतया सार्धं लक्ष्मणः एव अनुयाति। ऐश्वर्यस्य रसज्ञः, कामानां महान् आकरः च सन् अपि सः धर्मगौरवात् पितुः वचनम् अनृतं कर्तुं न इच्छति। या पुरा आकाशगैः भूतैः अपि द्रष्टुं न शक्या आसीत्, ताम् अद्य सीतां राजमार्गगताः जनाः पश्यन्ति। अङ्गरागोचितां रक्तचन्दनसेविनीं तां सीतां वर्षम् उष्णं शीतं च शीघ्रम् एव विवर्णतां नेष्यति। अद्य नूनं दशरथः केनचित् सत्त्वेन आविष्टः सन् भाषते; न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुम् अर्हति। निर्गुणस्य अपि पुत्रस्य विनिवासनं कथं स्यात्? किं पुनः तस्य येन केवलेन वृत्तेन एव अयं लोकः जितः।’ एवं पौराः रामस्य त्यागं सीतायाः सौकुमार्यं च स्मरन्तः विलपन्ति; राजानं तु ते साक्षात् न निन्दन्ति, अपि तु ‘सत्त्वाविष्टः’ इति कथयन्तः तस्य अपराधं दैवे न्यस्यन्ति। ‘अनृतं कर्तुं न इच्छति’ इति वाक्ये पौराणां प्रशंसा निन्दा च युगपत् वर्तते — रामस्य सत्यनिष्ठा श्लाघ्या, किन्तु तया एव अयोध्या रिक्ता भवति। सीतायाः वर्णने च कविः सौकुमार्यम् एव प्रधानीकरोति — या आकाशचारिभिः अपि न दृष्टा, सा अद्य पथि सर्वैः दृश्यते; इदम् एव तेषां शोकस्य मुख्यं कारणम्।
"He whom a great army of four divisions used to follow when he went out now goes alone, with only Lakṣmaṇa and Sītā behind him. He has known the taste of sovereignty and has been a great fountain of everyone's desires, yet out of reverence for dharma he will not make his father's word untrue. Sītā, whom not even the beings who move through the sky could once catch sight of, is seen today by the people in the street. Sītā, who is used to fine unguents and red sandal paste, will soon lose her colour to rain, heat and cold. Surely some spirit has taken hold of Daśaratha today and speaks through him, for no king would banish a beloved son. How could one drive out even a worthless son? How much less one who has won the whole world by his conduct alone!" So the townspeople lamented, remembering Rāma's renunciation and Sītā's delicacy; yet they did not blame the king directly, but, by saying a spirit had possessed him, laid his fault at the door of fate. There is praise and reproach at once in "he will not make his father's word untrue": Rāma's devotion to truth deserved praise, yet it was that very devotion that was emptying Ayodhyā. In speaking of Sītā the poet dwells above all on her delicacy: she whom even sky-travellers had never seen was now seen by everyone on the road, and that was the chief cause of their grief.
३रामस्य षड्गुणाः, तद्वियोगेन जगतः पीडा
१२आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः।
राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषर्षभम्॥
१३तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः।
औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात्॥
१४पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः।
मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः॥
१५मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः।
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः॥
‘आनृशंस्यम्, अनुक्रोशः, श्रुतम्, शीलम्, दमः, शमः — एते षड् गुणाः एनं पुरुषर्षभं राघवं शोभयन्ति। तस्मात् तस्य उपघातेन प्रजाः परमपीडिताः जाताः, यथा ग्रीष्मे सलिलसंक्षयात् औदकानि सत्त्वानि पीड्यन्ते। अस्य जगत्पतेः पीडया सर्वं जगत् पीडितम्, यथा मूलस्य उपघातेन पुष्पफलोपगः वृक्षः शुष्यति। एषः महाद्युतिः धर्मसारः हि मनुष्याणां मूलम्; अस्य च इतरे जनाः पुष्पं फलं पत्रं शाखाश्च।’ अत्र त्रयः दृष्टान्ताः क्रमेण उपन्यस्ताः — जलाशयः, वृक्षः, मूलम् — त्रयोऽपि च एकम् एव अर्थं पोषयन्ति, यत् रामः न केवलं राजपुत्रः, अपि तु प्रजानां जीवनाधारः। षड्गुणगणने च आनृशंस्यम् अनुक्रोशश्च प्रथमम् एव उक्तौ, यतः राज्ञः प्रथमं कर्तव्यम् अहिंसा करुणा च। ‘श्रुतम्’ इति वेदशास्त्रश्रवणम्, ‘शीलम्’ इति सदाचारः, ‘दमः’ इति इन्द्रियनिग्रहः, ‘शमः’ इति मनोनिग्रहः — एवं बाह्यम् आभ्यन्तरं च द्विविधं गुणद्वयं गणितम्। ‘औदकानि सत्त्वानि’ इति जलचराः प्राणिनः; ग्रीष्मे जलक्षये यथा ते तडपन्ति, तथा प्रजाः रामवियोगेन पीड्यन्ते इति दृष्टान्तस्य तात्पर्यम्। अत्र ‘पुरुषर्षभम्’ इति पदे पुरुष-ऋषभ इति गुणसन्धिः; ऋषभः इव श्रेष्ठः इति उपमितसमासः।
"Gentleness, compassion, learning, good character, self-restraint and calm: these six virtues adorn Rāghava, that bull among men. So the people are cruelly hurt by the harm done to him, as water creatures suffer in summer when the water dries up. When this lord of the world is afflicted, the whole world is afflicted, as a tree full of flowers and fruit withers when its root is struck. This man of great splendour, whose very essence is dharma, is the root of all people, and the rest of us are his flowers, fruit, leaves and branches." Three images are set out in turn, the pool, the tree and the root, and all three make the same point: Rāma was not merely a prince but the very support of his people's lives. Among the six virtues gentleness and compassion come first, because a king's first duty is to do no harm and to show mercy. Learning is knowledge of the Veda and the sciences, character is good conduct, self-restraint is mastery of the senses and calm is mastery of the mind, so that both outward and inward virtues are counted. As fish thrash about when the water dries up in summer, so the people suffered at being parted from Rāma.
४अनुगमनसंकल्पः, गृहत्यागवर्णनम्
१६ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः।
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः॥
१७उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च।
एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्॥
१८समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च।
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः॥
१९रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः।
मूषकैः परिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च॥
२०अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च।
प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च॥
२१दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च।
अस्मत्त्यक्तानि कैकेयी वेश्मानि प्रतिपद्यताम्॥
‘अतः वयम् अपि लक्ष्मणः इव क्षिप्रं सपत्न्यः सबान्धवाः गच्छन्तं तम् अनुगच्छामः, येन मार्गेण राघवः गच्छति। उद्यानानि क्षेत्राणि गृहाणि च परित्यज्य एकदुःखसुखाः सन्तः धार्मिकं राममं अनुगच्छाम। अस्माकं गृहाणि समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि उपात्तधनधान्यानि सर्वशः हृतसाराणि भवन्तु; रजसा अभ्यवकीर्णानि, दैवतैः परित्यक्तानि, परिधावद्भिः मूषकैः उद्बिलैः आवृतानि, अपेतोदकधूमानि, हीनसम्मार्जनानि, प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि, दुष्कालेन इव भग्नानि, भिन्नभाजनवन्ति च भवन्तु; अस्माभिः त्यक्तानि तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम्।’ अत्र पौराणां रोषः गृहत्यागसंकल्पेन प्रकटितः — ते न कैकेयीं शपन्ति, अपि तु रिक्तं शून्यं च नगरं तस्यै समर्पयन्ति। ‘दैवतैः परित्यक्तानि’ इति च गृहस्य मृत्युः एव उच्यते, यतः यत्र बलिः होमः जपश्च न, तत्र देवताः न तिष्ठन्ति। ‘एकदुःखसुखाः’ इति पदेन पौराणां संकल्पस्य गाम्भीर्यं सूचितम् — ते न केवलं मार्गे अनुगमिष्यन्ति, अपि तु रामस्य सुखे दुःखे च भागिनः भविष्यन्ति। ‘समुद्धृतनिधानानि’ इति भूमौ निखातं धनम् अपि उद्धृत्य नीयते, ‘परिध्वस्ताजिराणि’ इति च अङ्गनभूमिः अपि खनिता — एवं गृहस्य किमपि न अवशिष्यते। ‘उद्बिलैः मूषकैः आवृतानि’ इति च गृहस्य त्यागानन्तरं जायमानां दुर्दशां चित्रयति।
"So let us too, like Lakṣmaṇa, go quickly with our wives and kinsmen and follow him by whatever road Rāghava takes. Let us leave our gardens, fields and houses and follow the righteous Rāma, sharing his sorrow and his joy. Let our houses be stripped of all their worth, their buried treasure dug up, their courtyards torn apart, their money and grain carried off; let them be covered with dust, abandoned by the household gods, overrun by mice running out of their holes, without water or smoke, unswept, with no offerings, sacrifices, mantras, oblations or prayers performed in them any more, broken as if by famine and littered with shattered pots. Let Kaikeyī take the houses we have left." The citizens' anger shows itself in this resolve to abandon their homes: they did not curse Kaikeyī, but handed her an empty, deserted city. "Abandoned by the household gods" speaks of the death of a house, for where there are no offerings, oblations or prayers, the gods do not stay. "Sharing his sorrow and his joy" shows how deep their resolve was: they would not merely follow him on the road but share in whatever happened to him. Digging up the buried treasure and tearing up the very courtyards means nothing of the house would be left, and the mice running out of their holes paint the ruin that follows once a house is abandoned.
५नगरस्य वनीभावः, रामस्य अविकृतं मनः
२२वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः।
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्॥
२३बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः।
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि॥
२४अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तु सेव्यमानं त्यजन्तु च।
तृणमांसफलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्॥
२५प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः।
राघवेण वयं सर्वे वने वत्स्याम निर्वृताः॥
२६इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः।
शुश्राव राघवः श्रुत्वा न विचक्रेऽस्य मानसम्॥
‘येन राघवः गच्छति, तत् वनम् एव नगरं भवतु; अस्माभिः परित्यक्तं च इदं पुरं वनं सम्पद्यताम्। दंष्ट्रिणः सर्पाः बिलानि, मृगपक्षिणः सानूनि, गजाः सिंहाः च वनानि अपि अस्मद्भयात् भीताः सन्तः त्यजन्तु। अस्माभिः त्यक्तं देशं ते प्रपद्यन्ताम्, सेव्यमानं च त्यजन्तु; तृणमांसफलादानां व्यालमृगद्विजं देशः अयं भवतु। सपुत्रा सबान्धवा कैकेयी एनं प्रतिपद्यताम्; वयं तु सर्वे राघवेण सह वने निर्वृताः वत्स्यामः।’ इत्येवं नानाजनसमीरिताः विविधाः वाचः राघवः शुश्राव; श्रुत्वा अपि तु तस्य मानसं न विचक्रे। अत्र पौराणां वचने नगरवनयोः विपर्ययः वर्णितः — यत्र रामः तत् एव नगरम्, यत्र सः नास्ति तत् वनम् एव। रामस्य तु अविकृतं मनः — एतत् एव तस्य स्थैर्यस्य लक्षणम्, यत् प्रियवचनैः निन्दावचनैः वा सः न चाल्यते। ‘बिलानि सानूनि वनानि च त्यजन्तु’ इति वचनेन पौराः वनवासिनः प्राणिनः अपि स्वागमनेन भीताः पलायिष्यन्ते इति कथयन्ति; एतेन तेषां सङ्घस्य महत्त्वम् उच्यते। ‘न विचक्रेऽस्य मानसम्’ इति सर्गस्य केन्द्रं वाक्यम् — पौराणां शोकः परिपूर्णः, रामस्य तु चित्तम् अचलम्। ‘निर्वृताः’ इति पदेन च वने अपि तेषां सुखं भविष्यति इति दृढा प्रतीतिः सूचिता।
"Let the forest where Rāghava is going become our city, and let this city we leave behind become a forest. Let the fanged snakes leave their holes, the deer and birds the mountain slopes, the elephants and lions the woods themselves, in fear of us. Let them take the land we leave and leave the land they live in; let this country become the home of grass-eaters, flesh-eaters and birds. Let Kaikeyī have it, with her son and her kin; we will all live happily in the forest with Rāghava." Rāghava heard all these many things said by all kinds of people, but hearing them did not change his mind. The citizens' words describe city and forest trading places: wherever Rāma is, that is the city; wherever he is not, that is the forest. By saying that even the forest creatures would flee in fear of their coming, they convey how vast their company would be, and their word "happily" shows their firm belief that they would be content even in the forest. But Rāma's mind was unmoved, and that is the mark of his steadiness, that neither loving words nor words of blame could shake him. "Hearing them, he did not change his mind" is the central line of the sarga: the citizens' grief was complete, but Rāma's heart stood firm.
६कैकेयीभवने प्रवेशः, सुमन्त्रं प्रति निवेदनादेशः
२७स तु वेश्म पुनर्मातुः कैलासशिखरप्रभम्।
अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः॥
२८विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्।
ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः॥
२९प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ।
जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः॥
३०तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्नृपमार्तरूपम्।
व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम्॥
३१पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः।
स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवीन्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे॥
ततः सः धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः पुनः मातुः कैकेय्याः कैलासशिखरप्रभं वेश्म अभिचक्राम। विनीतवीरपुरुषं तत् नृपालयं प्रविश्य सः अविदूरतः अवस्थितं दीनं सुमन्त्रं ददर्श। तदा आर्तम् अभिजनं प्रतीक्षमाणः अपि सः स्वयम् अनार्तरूपः प्रहसन् इव आसीत्; पितरं द्रष्टुं पितुः च निदेशं विधिवत् कर्तुम् इच्छन् सः जगाम। किन्तु आर्तरूपं नृपं गमिष्यन् तत् इक्ष्वाकुसुतः महात्मा रामः प्रथमं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य पितुः प्रतिहारणार्थं तत्र एव व्यतिष्ठत। पितुः निदेशेन वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः सः राघवः सुमन्त्रं प्रेक्ष्य अब्रवीत् — ‘मम आगमनं नृपाय निवेदयस्व।’ अत्र सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रः राज्ञे निवेदयिष्यति। ‘प्रहसन्निव’ इति पदेन रामस्य बाह्यं धैर्यम् उक्तम्, ‘प्रतिहारणार्थं व्यतिष्ठत’ इति च तस्य मर्यादापालनम् — पुत्रः अपि सन् सः अनिवेदितः पितुः समीपं न प्रविशति। ‘मत्तमातङ्गविक्रमः’ इति उपमया रामस्य गतेः गाम्भीर्यं धैर्यं च सूचितम्; शोकाकुले नगरे अपि तस्य पादविक्षेपः न स्खलति। ‘कैलासशिखरप्रभम्’ इति कैकेय्याः भवनस्य शुभ्रत्वं वर्ण्यते — बाह्यं शुभ्रम्, आभ्यन्तरं तु तत्र एव सर्वः अनर्थः उत्पन्नः; एषा विरोधच्छाया कवेः अभिप्रेता। सुमन्त्रस्य ‘दीनम्’ इति विशेषणेन राज्ञः अवस्था परोक्षतया एव ज्ञाप्यते।
Then that righteous man, with the stride of a rutting elephant, went on again towards the house of his mother Kaikeyī, shining like a peak of Kailāsa. Entering that royal house, full of well-trained, valiant men, he saw Sumantra standing close by, dejected. Though he was waiting to face his grieving family, Rāma showed no distress himself and seemed almost to smile; he was eager to see his father and to carry out his father's command properly. But before going in to the grief-stricken king, the great-souled son of the Ikṣvākus, seeing Sumantra, stopped there so that his arrival might be announced to his father. Firmly resolved to enter the forest at his father's bidding, Rāghava looked at Sumantra and said: "Tell the king that I have come." Here the sarga ends; in the next, Sumantra will announce him to the king. "Almost smiling" describes Rāma's outward composure, and his stopping to be announced shows his respect for propriety: though he was the king's son, he would not go in to his father unannounced. The stride of the rutting elephant conveys the dignity and steadiness of his walk; even in a city overwhelmed by grief his step did not falter. Kaikeyī's house is described as white as Kailāsa, bright outside while inside it was the source of all the harm, and the poet intends that shadow of contrast. And Sumantra's dejection lets us know, without saying so, how the king was faring.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः॥ ३३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
प्रेष्याभ्याम्
३३.२
द्वाभ्यां सेवकाभ्याम्, प्रेष्यजनाभ्याम्
- सन्धिः
- प्र + इष् + ण्यत् → प्रेष्यः — गुणसन्धिः धातौ (इ → ए), उपसर्गस्य अकारेण सह ‘प्रे’
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं कृत्यप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, द्विवचनम्
उदासीन
३३.३
निश्चेष्टः, किंचित् कर्तुम् असमर्थः सन् पश्यन्
- सन्धिः
- उत् + आसीन → उदासीनः — जश्त्वसन्धिः (त् + आ = द्)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं शानजन्तम् (आस् धातुः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बहुजनाकुल
३३.४
बहुजनसंकुलाः, भीडया पूर्णाः
- सन्धिः
- जन + आकुल → जनाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- बहुभिः जनैः आकुलाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘रथ्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पदाति
३३.५
पादाभ्यां गच्छन्, पादचारी
- सन्धिः
- पद + अति (अत् गतौ) → पदातिः — सवर्णदीर्घसन्धिः न, अपितु अकारयोः संयोगे ‘पदा’ इति दीर्घः (अ + अ = आ)
- समासः
- पद्भ्याम् अतति इति पदातिः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
शोकोपहतचेतस्
३३.५
शोकेन विनष्टचित्ताः
- सन्धिः
- शोक + उपहत → शोकोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- शोकेन उपहतं चेतः येषां ते — तृतीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
धर्मगौरव
३३.७
धर्मस्य महत्त्वात्, धर्मम् आदृत्य
- सन्धिः
- गुरु + अण् → गौरवम् — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- धर्मस्य गौरवम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
अङ्गरागोचित
३३.९
अङ्गलेपनस्य योग्या, विलेपनार्हा
- सन्धिः
- अङ्गराग + उचित → अङ्गरागोचिताम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अङ्गरागस्य उचिता — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (सीतायाः विशेषणम्)
विवासयितुम्
३३.१०
देशात् निष्कासयितुम्, प्रवासं कारयितुम्
- सन्धिः
- वि + वस् + णिच् + तुमुन् → विवासयितुम् — णिचि उपधावृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं णिजन्तं तुमुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
आनृशंस्य
३३.१२
क्रौर्याभावः, अहिंसा, सौम्यता
- सन्धिः
- अनृशंस + ष्यञ् → आनृशंस्यम् — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- न नृशंसः अनृशंसः, तस्य भावः — नञ्तत्पुरुषगर्भं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अनुक्रोश
३३.१२
दया, परदुःखे कृपा
- सन्धिः
- अनु + क्रुश् + घञ् → अनुक्रोशः — धातोः गुणः (उ → ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकः घञन्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
पुरुषर्षभ
३३.१२
पुरुषश्रेष्ठम्, नरोत्तमम्
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः इव श्रेष्ठः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः उपमितसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (राघवस्य विशेषणम्)
औदक
३३.१३
जलचराणि प्राणिनः
- सन्धिः
- उदक + अण् → औदकानि — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- उदके भवानि — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम् (‘सत्त्वानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
सलिलसंक्षय
३३.१३
जलस्य शोषणात्
- सन्धिः
- सम् + क्षय → संक्षयः — मकारस्य अनुस्वारः (क्षकारात् पूर्वम्)
- समासः
- सलिलस्य संक्षयः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
पुष्पफलोपग
३३.१४
पुष्पफलसम्पन्नः
- सन्धिः
- फल + उपग → फलोपग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पुष्पैः फलैश्च उपगतः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वृक्षः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महाद्युति
३३.१५
महातेजाः, परमदीप्तिमान्
- सन्धिः
- महत् + द्युति → महाद्युतिः — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महती द्युतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
एकदुःखसुख
३३.१७
समानसुखदुःखभागिनः
- सन्धिः
- दुःख + सुख — विसर्गस्य स्थितिः (सकारात् पूर्वं विसर्जनीयः)
- समासः
- एके (समाने) दुःखसुखे येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
परिध्वस्ताजिर
३३.१८
खनितप्राङ्गणानि, उत्खाताङ्गनानि
- सन्धिः
- परिध्वस्त + अजिर → परिध्वस्ताजिराणि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- परिध्वस्तम् अजिरं येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम्
उपात्तधनधान्य
३३.१८
गृहीतधनधान्यानि, निःसारितकोशानि
- सन्धिः
- उप + आत्त → उपात्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- उपात्तं धनधान्यं येषां तानि — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम्
रजसाभ्यवकीर्ण
३३.१९
धूलिना समन्ततः आच्छादितानि
- सन्धिः
- रजसा + अभ्यवकीर्ण → रजसाभ्यवकीर्णानि — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अभि + अव → अभ्यव — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- रजसा अभ्यवकीर्णानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम्
अपेतोदकधूम
३३.२०
जलरहितानि धूमरहितानि च — यत्र न पाकः न स्नानम्
- सन्धिः
- अप + इत → अपेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); ततः अपेत + उदक → अपेतोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अपेतौ उदकधूमौ येभ्यः तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम्
प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजप
३३.२०
यत्र बलिकर्म, यज्ञः, मन्त्रपाठः, होमः, जपः — सर्वं नष्टम्
- सन्धिः
- कर्मन् + इज्या → कर्मेज्या — नकारलोपानन्तरं गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- प्रणष्टाः बलिकर्म-इज्या-मन्त्र-होम-जपाः येषु तानि — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकम्
दंष्ट्रिणः
३३.२३
दंष्ट्रायुक्ताः, सर्पादयः
- सन्धिः
- दंष्ट्रा + इनि → दंष्ट्री — अन्त्यस्वरलोपः; ‘दंष्ट्रा’ इति दंश् धातोः ष्ट्रन्
- समासः
- दंष्ट्राः अस्य सन्ति इति दंष्ट्री — मत्वर्थीयतद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
निर्वृत
३३.२५
सुखिनः, शान्ताः, परितुष्टाः
- सन्धिः
- निस् + वृत → निर्वृताः — सकारस्य रुत्वं ततः रेफादेशः (वकारात् पूर्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
नानाजनसमीरित
३३.२६
नानाविधैः जनैः उक्ताः
- सन्धिः
- सम् + ईरित → समीरित — स्वरादौ उपसर्गमकारस्य अविकृता स्थितिः (अनुस्वारः न)
- समासः
- नानाजनैः समीरिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रतीक्षमाण
३३.२९
अपेक्षमाणः, दृष्टिं प्रसारयन्
- सन्धिः
- प्रति + ईक्ष् → प्रतीक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं शानजन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अनार्तरूप
३३.२९
अपीडितदर्शनः, शोकचिह्नरहितः
- सन्धिः
- न + आर्त → अनार्त — नञः स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः; तदार्तम् + अनार्तरूपः इति पदयोः योगे सवर्णदीर्घः न, अपितु मकारस्य स्थितिः — मुद्रणे ‘तदार्त-’ इति योजकचिह्नेन पङ्क्तिभङ्गः
- समासः
- न आर्तं रूपं यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
प्रतिहारणार्थ
३३.३०
निवेदनार्थम्, प्रवेशानुज्ञार्थम्
- सन्धिः
- प्रतिहारण + अर्थ → प्रतिहारणार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रतिहारणस्य अर्थः, तदर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)