अयोध्याकाण्डम् — चतुस्त्रिंशः सर्गः
सीतालक्ष्मणसहितस्य रामस्य पितुः सकाशे विदायाचना, दशरथस्य शोकमूर्च्छा, रामेण तस्य सान्त्वनम्, पुनः राज्ञः मूर्च्छा
अस्मिन् सर्गे रामः पितुः दशरथस्य अनुज्ञां याचते। रामेण प्रेषितः सुमन्त्रः राजानं राहुग्रस्तसूर्यवत् भस्मच्छन्नाग्निवत् निस्तोयतटाकवत् च निष्प्रभं दृष्ट्वा तस्मै रामस्य आगमनं निवेदयति। राजा सर्वाः पत्नीः आह्वयति; कौसल्यां परिवार्य अर्धसप्तशतसंख्याकाः प्रमदाः समागच्छन्ति। सुमन्त्रेण आनीतं कृताञ्जलिं पुत्रं दूरात् एव दृष्ट्वा राजा आसनात् उत्पत्य तं प्रति धावति, किन्तु मार्गे एव मूर्च्छितः पतति। रामलक्ष्मणौ सीता च तं पर्यङ्के स्थापयतः। लब्धसंज्ञं पितरं रामः अनुज्ञां याचते — लक्ष्मणः सीता च मया सह गच्छताम् इति। राजा तु ‘मां निगृह्य त्वम् एव राजा भव’ इति वदति; रामः तत् प्रत्याख्याय ‘भवान् वर्षसहस्रं पृथिव्याः पतिः भवतु, मम राज्ये काङ्क्षिता नास्ति’ इति ब्रवीति। राजा एकां रात्रिम् अपि याचते, कैकेय्याः वञ्चनां च भस्माग्निकल्पाम् इति वर्णयति। रामः तु ‘यत् अद्य लभ्यं तत् श्वः कः दास्यति’ इति वदन् चतुर्दश वर्षाणि वनवासं, भरताय च पृथिवीदानम् अभ्युपगच्छति। अन्ते दीर्घवृत्तैः सः पितुः सत्यरक्षणम् एव स्वस्य एकं प्रयोजनम् इति निवेदयति; राजा पुत्रम् आलिङ्ग्य पुनः मूर्च्छितः भूमौ पतति, देव्यः च कैकेयीं वर्जयित्वा सर्वाः रुदन्ति।
१ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।
उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति॥
२स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियम्।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह॥
३उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्॥
४आबोध्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम्।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥
५तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।
भयविक्लवया वाचा मन्दया श्लक्ष्णयाब्रवीत्॥
पूर्वसर्गे रामः पितुः दर्शनम् इच्छन् राजभवनं प्रविश्य द्वारि सुमन्त्रं दृष्ट्वा अतिष्ठत्; इतः अस्य सर्गस्य कथा प्रवर्तते। कमलपत्राक्षः श्यामः निरुपमः महान् च रामः तं सूतम् उवाच — ‘मम आगमनं पित्रे आख्याहि’ इति। स्वयम् अनिवेदितः सन् सः पितुः समीपं न प्रविशति; एषा एव विनयस्य रीतिः। रामेण प्रेषितः सः सूतः शीघ्रम् अन्तः प्रविश्य दीर्घं निःश्वसन्तं नृपतिं ददर्श; तस्य सर्वाणि इन्द्रियाणि संतापेन कलुषितानि आसन्। राहुणा उपरक्तम् आदित्यम् इव, भस्मना छन्नम् अनलम् इव, निस्तोयं तटाकम् इव च सः जगतीपतिं निष्प्रभम् अपश्यत्। उपमात्रयेण कविः राज्ञः त्रिविधां हानिं सूचयति — ग्रहणे सूर्यस्य प्रभा तिरोहिता, भस्मनि अग्नेः तेजः आच्छन्नम्, शुष्के तटाके जलम् एव नष्टम्; तथा राज्ञः श्रीः, तेजः, प्राणरसः च क्षीणः। महाप्राज्ञः सूतः परमाकुलचेतनं राममेव अनुशोचन्तं तं राजानम् आबोध्य प्राञ्जलिः अभाषत। पूर्वं जयाशिषा राजानं वर्धयित्वा, ततः भयविक्लवया मन्दया श्लक्ष्णया च वाचा सः वचनम् अवदत्। अत्र मननीयम् — कुशलः भृत्यः अप्रियां वार्तां न सहसा निवेदयति; प्रथमम् आशीर्वादेन स्वामिनः चित्तं स्थिरीकरोति, ततः मृदुना वचसा प्रकृतम् आरभते। सूतस्य वाचि भयं विद्यते, यतः सः जानाति — यत् वक्तव्यं तत् एव राज्ञः मरणहेतुः भविष्यति।
At the end of the previous sarga Rāma, wishing to see his father, had entered the royal palace and stopped when he saw Sumantra at the door; this sarga takes up the story from there. Lotus-eyed Rāma, dark of hue, peerless and great, said to the charioteer: "Tell my father I have come." He would not go in to his father without being announced, and that is the way of courtesy. Sent in by Rāma, the charioteer went inside at once and found the king sighing deeply, all his senses clouded with grief. He saw the lord of the world stripped of his radiance, like the sun in eclipse, like a fire smothered in ashes, like a pool with its water gone. With three images the poet suggests a threefold loss: in an eclipse the sun's light is hidden, under ashes a fire's heat is covered, and in a dried-up pool the water itself is gone; so the king's splendour, his power and the very sap of his life had all wasted away. The wise charioteer roused the king, whose mind was utterly distracted and who could think only of Rāma, and spoke with folded hands. First he greeted him with the wish for victory, and then, in a low, gentle voice that faltered with fear, he spoke. It is worth noticing that a skilled servant does not break unwelcome news suddenly: he steadies his master's mind with a blessing first, and then gently begins. There was fear in the charioteer's voice, for he knew that what he had to say would be the cause of the king's death.
६अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम्॥
७स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः।
सर्वान्सुहृद आपृच्छ्य त्वां हीदानीं दिदृक्षते॥
८गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।
वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः॥
९स सत्यवाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्॥
सूतः अवदत् — ‘अयं सः पुरुषव्याघ्रः ते सुतः द्वारि तिष्ठति। सः ब्राह्मणेभ्यः सर्वेभ्यः उपजीविभ्यः च धनं दत्त्वा आगतः। सत्यपराक्रमः रामः त्वां पश्यतु, ते भद्रं भवतु। सर्वान् सुहृदः आपृच्छ्य सः इदानीं त्वाम् एव द्रष्टुम् इच्छति। जगतीपते, सः महारण्यं गमिष्यति; रश्मिभिः आदित्यम् इव सर्वैः राजगुणैः वृतं तं पश्य।’ एतत् श्रुत्वा सत्यवाक्यः धर्मात्मा गाम्भीर्येण सागरोपमः निष्पङ्कः आकाशः इव निर्मलः च नरेन्द्रः तं प्रत्युवाच। सूतस्य वचने त्रयः अंशाः द्रष्टव्याः — प्रथमं रामस्य दानशीलता, यत् सः वनं गच्छन् अपि आश्रितान् न विस्मरति; द्वितीयं तस्य विनयः, यत् सः सुहृदः आपृच्छ्य एव पितुः समीपम् आगतः; तृतीयं तस्य अक्षुण्णा गुणसम्पत्तिः। वनं गच्छन् अपि रामः राजगुणान् न त्यजति; अतः एव सूतः ‘राजगुणैः वृतम्’ इति वदति — यथा सूर्यः रश्मीन् न मुञ्चति तथा रामः स्वगुणान् न मुञ्चति। राज्ञः विशेषणानि अपि अर्थवन्ति — सत्यवाक्यः इति यतः सः सत्यरक्षणार्थम् एव पुत्रं त्यजति, सागरोपमः इति यतः शोकः तस्मिन् गम्भीरः, बहिः तु अप्रकटः।
"That tiger among men, your son, is standing at the door," the charioteer said. "He has given away his wealth to the brahmins and to all his dependants. Let Rāma, whose valour never fails, see you, and may all be well with you. He has taken leave of all his friends and now wishes to see you. He is going to the great forest, lord of the world; look at him, clothed in every royal virtue as the sun is clothed in its rays." Hearing this, the king, truthful in word and righteous in soul, deep as the ocean and clear as a cloudless sky, answered him. The charioteer's words have three parts: Rāma's generosity, for even while going to the forest he did not forget those who depended on him; his courtesy, for he came to his father only after taking leave of his friends; and his undiminished virtues. Even going to the forest, Rāma did not lay aside his royal qualities, which is why the charioteer said he was clothed in them as the sun never lets go its rays. The king's epithets are meaningful too: truthful, because it was to keep his word that he was giving up his son; deep as the ocean, because his grief lay deep within him and did not show on the surface.
१०सुमन्त्रानय मे दारान्ये केचिदिह मामकाः।
दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम्॥
११सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्॥
१२एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।
प्रचक्रमुस्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्॥
१३अर्धसप्तशतास्तत्र प्रमदास्ताम्रलोचनाः।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः॥
राजा अवदत् — ‘सुमन्त्र, ये केचित् इह मामकाः दाराः सन्ति तान् मे आनय; सर्वैः दारैः परिवृतः अहं राघवं द्रष्टुम् इच्छामि।’ सः सूतः अन्तःपुरम् अतीत्य एव ताः स्त्रियः वचनम् अब्रवीत् — ‘आर्यः राजा वः ह्वयति, अचिरात् तत्र गम्यताम्।’ नृपाज्ञया सुमन्त्रेण एवम् उक्ताः सर्वाः स्त्रियः भर्तुः शासनम् आज्ञाय तत् भवनं प्रति प्रचक्रमुः। ताम्रलोचनाः धृतव्रताः अर्धसप्तशतसंख्याकाः प्रमदाः कौसल्यां परिवार्य शनैः जग्मुः। अत्र राज्ञः आशयः स्पष्टः — पुत्रस्य प्रस्थानं न एकस्य पितुः केवलं दुःखम्, अपि तु समग्रस्य कुलस्य विषयः; अतः सः सर्वाः पत्नीः समाहूय, ज्येष्ठां कौसल्यां च पुरस्कृत्य, रामं द्रष्टुम् इच्छति। ‘ताम्रलोचनाः’ इति पदेन पूर्वम् एव रुदितं सूच्यते; ‘धृतव्रताः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् ताः शोके अपि पातिव्रत्यस्य मर्यादां न मुञ्चन्ति; ‘शनैः’ इति पदेन तासां मन्दगतिः, भारावनतं मनः च दर्श्यते। कौसल्यायाः परिवारणम् अपि उचितम् — सा हि रामस्य जननी, अतः शोकस्य प्रथमा भागिनी।
"Sumantra," said the king, "bring me my wives, all of them who are here. I wish to see Rāghava with all my wives around me." The charioteer went straight into the inner apartments and told the women: "The noble king summons you; go to him at once." Told this by Sumantra at the king's command, all the women understood their husband's order and set out for his hall. Three hundred and fifty of them, their eyes red, faithful to their vows, gathered round Kausalyā and went slowly in. The king's purpose is plain: his son's departure was not the grief of a father alone but a matter for the whole family, so he summoned all his wives, with Kausalyā, the eldest, at their head, to see Rāma. Their red eyes show that they had already been weeping; "faithful to their vows" shows that even in grief they kept the bounds of a devoted wife; and "slowly" shows their heavy steps and burdened hearts. It was fitting too that they gathered round Kausalyā, for as Rāma's mother she was the first to share in the grief.
१४आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम्॥
१५स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तथा।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः॥
१६स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।
उत्पपातासनात्तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः॥
१७सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्च्छितः॥
१८तं रामोऽभ्यपतत्क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।
विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तथा॥
दारेषु आगतेषु महीपतिः तान् समवेक्ष्य पुनः सूतम् उवाच — ‘सुमन्त्र, मे सुतम् आनय।’ सः सूतः रामं लक्ष्मणं मैथिलीं च आदाय तूर्णं जगतीपतेः सकाशम् अभिमुखः जगाम। दूरात् एव कृताञ्जलिम् आयान्तं पुत्रं दृष्ट्वा स्त्रीजनसंवृतः आर्तः सः राजा सहसा आसनात् उत्पपात। रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः वेगेन तम् अभिदुद्राव, किन्तु तम् असम्प्राप्य एव दुःखार्तः भुवि मूर्च्छितः पपात। तदा रामः महारथः लक्ष्मणः च दुःखेन विसंज्ञम् इव सशोकं नृपतिं क्षिप्रम् अभ्यपतताम्। अत्र वात्सल्यस्य पराकाष्ठा दृश्यते — वृद्धः राजा सिंहासनात् उत्थाय पुत्रं प्रति धावति, न तु पुत्रः पितरं प्रति; किन्तु स्नेहभारेण सः मार्गे एव पतति। ‘तम् असम्प्राप्य’ इति पदद्वयं करुणरसस्य मूलम् — यम् आलिङ्गितुं सः धावति तं स्प्रष्टुम् अपि न शक्नोति। एषा एव तस्य समग्रस्य प्रयत्नस्य उपमा — पुत्रं रक्षितुम् इच्छन् अपि सः वरद्वयबन्धेन तं न प्राप्नोति। ‘स्त्रीजनसंवृतः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् राजा अद्य न सभायां मन्त्रिभिः परिवृतः, अपि तु अन्तःपुरे स्त्रीभिः परिवृतः तिष्ठति — राजत्वं गतम्, पितृत्वम् एव अवशिष्टम्। पुत्रस्य आनयने पुनः पुनः सूतस्य नियोगः अपि राज्ञः अस्थिरं चित्तं दर्शयति; यं द्रष्टुं सः उत्कण्ठते तम् एव दृष्ट्वा सः संज्ञां हारयति।
When his wives had come, the king looked at them and said again to the charioteer, "Sumantra, bring me my son." The charioteer took Rāma, Lakṣmaṇa and Maithilī and went quickly back into the presence of the lord of the world. Seeing his son coming from far off with folded hands, the stricken king, surrounded by the women, suddenly sprang up from his seat. At the sight of Rāma the lord of the people rushed towards him, but before he could reach him he fell to the ground in a faint, overcome with grief. Rāma and the great warrior Lakṣmaṇa rushed at once to the king, who lay grieving and all but senseless with pain. Here we see the height of a father's love: the old king rises from his throne and runs to his son, not the son to the father, but under the weight of his love he falls on the way. "Before he could reach him" is the source of the pathos: he could not even touch the son he ran to embrace. That is an image of all his efforts, for he longed to save his son and yet, bound by the two boons, could never reach him. "Surrounded by the women" hints that the king was no longer seated in council among his ministers but in the inner palace among women: the kingship was gone and only the fatherhood remained. And his sending the charioteer again and again to bring his son shows how unsteady his mind was; the very sight he longed for robbed him of his senses.
१९स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमिश्रितः॥
२०तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्॥
२१अथ रामो मुहूर्तस्य लब्धसंज्ञं महीपतिम्।
उवाच प्राञ्जलिर्बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम्॥
तदा राजवेश्मनि स्त्रीसहस्राणां निनादः संजज्ञे; ‘हा हा राम’ इति आर्तनादः भूषणध्वनिना मिश्रितः सहसा उदभवत्। तौ उभौ रामलक्ष्मणौ सीतया सार्धं रुदन्तः बाहुभ्यां तं परिष्वज्य पर्यङ्के समवेशयन्। मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतं महीपतिम् अथ रामः प्राञ्जलिः उवाच। आभरणानां झणत्कारेण मिश्रितः आक्रन्दः इति वर्णनेन कविः सूचयति यत् यानि भूषणानि उत्सवेषु मङ्गलध्वनिं जनयन्ति तानि एव अद्य शोकस्य साधनानि जातानि। ‘बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम्’ इति रूपकेण राज्ञः अवस्था सूच्यते — सः शोकसमुद्रे निमग्नः, तत्र च रामः एव एका नौका। रुदन्तः अपि रामलक्ष्मणौ सीता च पितरम् उत्थाप्य पर्यङ्के स्थापयन्ति; शोके अपि सेवाधर्मः न विस्मृतः। ‘मुहूर्तेन लब्धसंज्ञम्’ इति पदेन च मूर्च्छायाः अल्पकालिकत्वं दर्श्यते, येन कथा अग्रे प्रवर्तते।
Then a cry went up from the thousands of women in the palace, a sudden wail of "Alas, Rāma!" mingled with the jingling of their ornaments. Weeping, the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, with Sītā, took him in their arms and laid him on his couch. After a moment the king came to himself, drowned in a sea of tears and grief, and Rāma, with folded hands, spoke to him. By describing a wail mingled with the jingle of ornaments, the poet suggests that the very jewels that make an auspicious sound at festivals had become instruments of grief. The "sea of tears and grief" shows the king's state: he was sunk in an ocean of sorrow, and Rāma was his only boat. Though they were weeping themselves, Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā lifted their father and laid him on the couch; even in grief the duty of service was not forgotten. And that he came to himself after a moment shows that the faint was brief, so the story moves on.
२२आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्॥
२३लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेतु मां वनम्।
कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः॥
२४अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिवात्मजान्॥
२५प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्॥
२६अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।
अयोध्यायां त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्॥
रामः अवदत् — ‘महाराज, त्वाम् आपृच्छे; त्वम् अस्माकं सर्वेषाम् ईश्वरः असि। दण्डकारण्यं प्रस्थितं मां कुशलेन पश्य। लक्ष्मणं च अनुजानीहि, सीता च मां वनम् अन्वेतु; बहुभिः तथ्यैः कारणैः वार्यमाणौ अपि तौ न इच्छतः। हे मानद, शोकम् उत्सृज्य प्रजापतिः आत्मजान् इव अस्मान् सर्वान् — लक्ष्मणं मां सीतां च — अनुजानीहि।’ जगतीपतेः अनुज्ञाम् अव्यग्रं प्रतीक्षमाणं वनवासाय उद्यतं राघवं सम्प्रेक्ष्य राजा उवाच — ‘राघव, अहं कैकेय्याः वरदानेन मोहितः; अद्य माम् एव निगृह्य त्वम् अयोध्यायां राजा भव।’ अत्र रामस्य प्रार्थनायां त्रीणि पदानि सन्ति — प्रस्थानस्य निवेदनम्, लक्ष्मणसीतयोः कृते अनुज्ञा, शोकत्यागस्य च याचना। प्रजापतेः दृष्टान्तः अपि सार्थकः — पिता पुत्रान् तपसे वनं प्रेषयति, न तु द्वेषात्; तथा एव त्वम् अस्मान् प्रेषय इति रामस्य आशयः। राज्ञः प्रस्तावः तु अन्तिमा चेष्टा — यदि पुत्रः पितरं निगृह्य राज्यं गृह्णीयात्, तर्हि पितुः वचनं न भज्येत, रामः च न गच्छेत्; किन्तु एषा युक्तिः धर्मविरुद्धा, अतः रामः तां न स्वीकरोति।
"Great king," said Rāma, "I take leave of you; you are lord of us all. Look kindly on me as I set out for the Daṇḍaka forest. Give Lakṣmaṇa your leave too, and let Sītā follow me to the forest. I have tried to hold them back with many good reasons, but they will not stay. Put aside your grief, you who honour others, and give all of us leave, Lakṣmaṇa, me and Sītā, as Prajāpati gave leave to his own sons." Seeing Rāghava waiting calmly for his permission, ready to go and live in the forest, the king said: "Rāghava, I have been deluded by the boon I gave Kaikeyī. Seize me yourself today and become king in Ayodhyā." Rāma's request has three parts: the announcement of his departure, permission for Lakṣmaṇa and Sītā, and a plea that his father set aside his grief. The example of Prajāpati is apt: the father of creatures sent his sons to the forest for austerity, not out of hatred, and so Rāma asks his father to send them. The king's suggestion was his last attempt: if the son seized the kingdom by restraining his father, the father's word would not be broken and Rāma would not have to go. But the plan was against dharma, and Rāma would not accept it.
२७एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः॥
२८भवान्वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राज्यस्य कांक्षिता॥
२९नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।
पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप॥
३०रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयुतः।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्॥
३१श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्॥
नृपतिना एवम् उक्तः धर्मभृतां वरः वाक्यकोविदः रामः अञ्जलिं कृत्वा पितरं प्रत्युवाच — ‘नृपते, भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्याः पतिः भवतु; अहं तु अरण्ये वत्स्यामि, मम राज्यस्य काङ्क्षिता नास्ति। नराधिप, नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य प्रतिज्ञायाः अन्ते पुनः ते पादौ ग्रहीष्यामि।’ ‘नव पञ्च च’ इति गणनया कविः चतुर्दश इति संख्यां रमणीयतया निर्दिशति; ‘पादौ ग्रहीष्यामि’ इति पदेन च रामः सूचयति यत् वनवासः न त्यागः, अपि तु पुनरागमनान्तः कालावधिः। सत्यपाशेन संयुतः, रहसि कैकेय्या च चोद्यमानः, रुदन् आर्तः च राजा प्रियं पुत्रं तम् अब्रवीत् — ‘तात, श्रेयसे वृद्धये पुनरागमनाय च अव्यग्रः गच्छ; ते पन्थाः अरिष्टः अकुतोभयः च भवतु।’ अत्र पितुः द्वैधं प्रकटम् — मुखेन आशिषं ददाति, हृदयेन च विरहम् असहमानः रोदिति। ‘मिथः’ इति पदेन सूच्यते यत् कैकेयी जनसमक्षं न वदति, रहसि एव राजानं त्वरयति; तस्याः एषा गूढा चेष्टा अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रस्य भर्त्सनायाः बीजम्। ‘सत्यपाशेन संयुतः’ इति रूपकम् अपि मननीयम् — यः पाशः अन्यं बध्नाति सः एव अत्र राजानं बध्नाति; स्वयम् एव दत्तेन वरेण सः स्वयम् एव बद्धः।
Spoken to in this way by the king, Rāma, best of the upholders of dharma and skilled in speech, folded his hands and answered his father. "Your majesty, may you be lord of the earth for a thousand years. I will live in the forest; I have no desire for the kingdom. When I have spent nine years and five in the forest, ruler of men, I will clasp your feet again at the end of my vow." With "nine years and five" the poet names the fourteen gracefully, and with "I will clasp your feet again" Rāma shows that the exile was not an abandonment but a fixed term ending in his return. Bound by the noose of his own promise and urged on in private by Kaikeyī, the king wept in his distress and said to his beloved son: "Go, my child, for your good, for your prosperity and for your return. Go calmly; may your road be safe and free from every fear." Here the father is divided in two: his lips give a blessing while his heart, unable to bear the parting, weeps. "In private" shows that Kaikeyī did not speak before the others but hurried the king on in secret, and that hidden pressure is the seed of Sumantra's rebuke in the next sarga. The "noose of his promise" is worth pondering too: the noose that binds others here binds the king, tied by the very boon he himself had given.
३२नहि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव।
संनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन॥
३३अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।
एकाहं दर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्॥
३४मातरं मां च सम्पश्यन्वसेमामद्य शर्वरीम्।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वः काल्ये साधयिष्यसि॥
३५दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव प्रिय।
त्वया हि मत्प्रियार्थं तु वनमेवमुपाश्रितम्॥
३६न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया भस्माग्निकल्पया॥
३७वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याभिप्रचोदितः॥
३८न चैतदाश्चर्यतमं यत्त्वं ज्येष्ठः सुतो मम।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि॥
राजा पुनः अवदत् — ‘रघुनन्दन, सत्यात्मनः धर्माभिमनसः तव बुद्धिः संनिवर्तयितुं न शक्यते। तथापि अद्य इमां रजनीं सर्वथा मा गच्छ; एकाहम् अपि दर्शनेन अहं साधु चरामि। मातरं मां च सम्पश्यन् अद्य इमां शर्वरीं वस; सर्वकामैः तर्पितः त्वं श्वःकाल्ये साधयिष्यसि। पुत्र, त्वया सर्वथा दुष्करं क्रियते; मत्प्रियार्थम् एव त्वया वनम् उपाश्रितम्। सत्येन शपे — एतत् मे प्रियं न; छन्नया भस्माग्निकल्पया स्त्रिया अहं चलितः। या वञ्चना मया लब्धा ताम् एव त्वं निस्तर्तुम् इच्छसि; अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्या अहं प्रचोदितः। यत् त्वं मम ज्येष्ठः सुतः, पितरं च अपानृतकथं कर्तुम् इच्छसि — एतत् न आश्चर्यतमम्।’ अत्र राज्ञः वचनं द्विधा विभक्तम् — पूर्वार्धे सः एकस्याः रात्रेः याचनां करोति, उत्तरार्धे च आत्मनः निर्दोषतां प्रकटयति। ‘भस्माग्निकल्पा’ इति उपमया कविः दर्शयति — कैकेय्याः दौर्जन्यं बहुकालं छन्नम् आसीत्, वरदानप्रसङ्गे एव प्रज्वलितम्; यः भस्मनि पादं निदधाति सः दग्धः भवति। ‘वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुम् इच्छसि’ इति वचनेन राजा स्वीकरोति यत् स्वकृतस्य दोषस्य फलं पुत्रः वहति। अन्ते तु पितृवात्सल्यं गौरवेण परिणमते — ‘पितरं सत्यवादिनं कर्तुम् इच्छसि, एतत् तव न आश्चर्यम्’ इति वदन् सः पुत्रस्य धर्मनिष्ठाम् एव स्तौति।
"Your resolve cannot be turned back, joy of the Raghus," the king went on, "for your soul is truth and your mind is set on dharma. Yet do not go tonight, not today at all; let me have the sight of you for even one more day, that would do me good. Stay this one night, looking at your mother and at me; tomorrow at daybreak, with every wish of yours satisfied, you may go. What you are doing is hard indeed, my son; it is for my sake that you have taken to the forest. And I swear by truth that this is not what I want. I have been shaken by a woman who kept her nature hidden, like fire under ashes. The deception that has overtaken me is what you mean to see through, and it was Kaikeyī, who has wrecked the good conduct of our house, who drove me to it. It is no great wonder that you, my eldest son, should want to keep your father's word from proving false." The king's speech falls into two halves: in the first he begs for one more night, in the second he declares his own innocence. The fire under ashes shows that Kaikeyī's wickedness had long lain hidden and blazed up only at the granting of the boons; whoever steps on such ashes is burned. In saying that Rāma meant to see the deception through, the king admits that his son was bearing the fruit of his father's fault. At the end his fatherly love turns into respect: in saying it was no wonder that Rāma wished to keep his father truthful, he praises his son's devotion to dharma.
३९अथ रामस्तदा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्॥
४०प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान्प्रदास्यति।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे॥
४१इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्॥
४२वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।
यस्तु युद्धे वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया॥
४३दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्॥
४४चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्॥
आर्तस्य पितुः भाषितं श्रुत्वा भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह दीनः रामः वचनम् अब्रवीत् — ‘अद्य यान् गुणान् प्राप्स्यामि, तान् श्वः कः मे दास्यति? अतः सर्वकामेभ्यः अपक्रमणम् एव अहं वृणे। सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला इयं वसुधा मया विसृष्टा; सा भरताय प्रदीयताम्। मम वनवासकृता बुद्धिः अद्य न चलिष्यति। हे वरद, यः वरः त्वया युद्धे कैकेय्यै दत्तः सः निखिलेन एव दीयताम्; त्वं च सत्यः पार्थिवः भव। अहं भवतः निदेशं यथोक्तम् अनुपालयन् चतुर्दश समाः वनचरैः सह वने वत्स्ये। अत्र विमर्शः न कार्यः; वसुमती भरताय प्रदीयताम्।’ प्रथमे वाक्ये रामस्य वैराग्यस्य मूलं दृश्यते — यत् अद्य सुलभं तत् श्वः न निश्चितम्; अतः क्षणिकानां भोगानां कृते धर्मः न त्याज्यः। ‘निखिलेन एव दीयताम्’ इति पदेन सः सूचयति यत् वरः अर्धतः पालितः चेत् सः एव अनृतम्; सत्यं हि न विभज्यते। ‘वनचरैः सह वत्स्ये’ इति वचनेन च सः वनवासं दण्डम् इव न, अपि तु स्वीकृतं व्रतम् इव वर्णयति। ‘मा विमर्शः’ इति पदेन सः पितुः पुनःपुनः उत्पद्यमानं संशयम् एव निवारयति; द्विधाभावः हि सत्यस्य महान् शत्रुः।
Hearing his stricken father's words, Rāma, downcast, spoke with his brother Lakṣmaṇa beside him. "Who will give me tomorrow the good things I could have today? Rather than all these pleasures, I choose to depart. I have given up this earth, with its kingdom, its people, its wealth and its grain; let it be handed over to Bharata. My mind is set on living in the forest, and today it will not change. Let the boon you gave Kaikeyī in battle be granted in full, giver of boons, and be a truthful king. I will keep your command exactly as you gave it and live fourteen years in the forest among its creatures. Have no second thoughts; let the earth be given to Bharata." In his first words we see the root of Rāma's detachment: what is easy to have today is not certain tomorrow, so dharma must not be given up for passing pleasures. "Granted in full" means that a boon kept only halfway is itself a falsehood, for truth cannot be divided. By saying he would live among the creatures of the forest, he described his exile not as a punishment but as a vow he had taken on. And "have no second thoughts" was meant to quiet the doubts that kept rising in his father's mind, for wavering is the great enemy of truth.
४५नहि मे कांक्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन॥
४६अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः।
नहि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः॥
४७नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।
नैव सर्वानिमान्कामान्न स्वर्गं न च जीवितुम्॥
४८त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे॥
४९न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।
स शोकं धारयस्वेमं नहि मेऽस्ति विपर्ययः॥
रामः अवदत् — ‘रघुनन्दन, मम राज्यं न काङ्क्षितम्, आत्मनि सुखं वा प्रियं वा न काङ्क्षितम्; तव निदेशं यथावत् कर्तुम् एव मे इच्छा। ते दुःखम् अपगच्छतु; बाष्पपरिप्लुतः मा भूः। दुर्धर्षः सरितां पतिः समुद्रः यथा न क्षुभ्यति तथा त्वम् अपि स्थिरः भव। हे पुरुषर्षभ, अहं राज्यं न इच्छामि, न सुखं, न मेदिनीम्, न इमान् सर्वान् कामान्, न स्वर्गं, न च जीवितुम्; त्वाम् एव सत्यम् इच्छामि, न अनृतम्। तव प्रत्यक्षं सत्येन सुकृतेन च ते शपे। तात प्रभो, मया क्षणम् अपि स्थातुं न शक्यम्; इमं शोकं धारयस्व, मम विपर्ययः नास्ति।’ समुद्रोपमया रामः सूचयति — महतः पुरुषस्य मर्यादा एव बलम्; समुद्रः नदीभिः पूर्यमाणः अपि वेलाम् अतिक्रम्य न प्रवर्तते, तथा एव राजा शोकेन पूर्णः अपि सत्यस्य वेलां न अतिक्रामेत्। ‘न स्वर्गं न च जीवितुम्’ इति वचने रामस्य निष्ठायाः परा सीमा दृश्यते — सः जीवितम् अपि सत्यस्य मूल्यं न मन्यते। अन्ते ‘मम विपर्ययः नास्ति’ इति दृढं वदन् सः पितुः आशाम् अन्तिमां छिनत्ति।
"I never longed for the kingdom, joy of the Raghus," Rāma said, "nor for my own happiness or pleasure; I want only to carry out your command as it was given. Let your grief go, and do not be drowned in tears. The ocean, lord of rivers, is not shaken and cannot be overwhelmed; be as steady as the ocean. I do not want the kingdom, bull among men, nor happiness, nor the earth, nor all these pleasures, nor heaven, nor even life; I want you to be true, not false. I swear it before your eyes by truth and by all my good deeds. I cannot stay even a moment longer, father, my lord. Hold this grief within you; I will not change my mind." With the image of the ocean Rāma suggests that a great man's strength lies in keeping his bounds: the ocean, though rivers pour into it, does not overflow its shore, and so a king, however full of grief, should not overstep the bounds of truth. "Not heaven, nor even life" shows the furthest reach of his devotion: he did not count even life worth as much as truth. And by saying firmly that he would not change, he cut off his father's last hope.
५०अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये॥
५१मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते॥
५२पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।
तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः॥
५३चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नृपसत्तम।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं संतापोऽयं विमुच्यताम्॥
५४येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पकलो जनः।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः॥
रामः आह — ‘राघव इति सम्बोध्य कैकेय्या अहम् अर्थितः — वनं गच्छ इति; मया च उक्तं — व्रजामि इति। तत् सत्यम् अनुपालये। देव, उत्कण्ठां मा कृथाः; प्रशान्तैः हरिणैः आकीर्णे नानाशकुनिभिः नादिते वने वयं रंस्यामहे। तात, पिता देवतानाम् अपि दैवतं स्मृतः; तस्मात् दैवतम् इति एव मत्वा पितुः वचः करिष्यामि। नृपसत्तम, चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु पुनः मां प्राप्तं द्रक्ष्यसि; अयं संतापः विमुच्यताम्। येन अयं सर्वः बाष्पकलः जनः संस्तम्भनीयः, सः त्वं पुरुषशार्दूलः किमर्थं विक्रियां गतः?’ अत्र रामः चत्वारि कारणानि उपन्यस्यति — स्वप्रतिज्ञा, वनस्य रमणीयता, पितुः दैवतत्वम्, अवधेः परिमितत्वं च। वनवर्णनं विशेषतः मननीयम् — सः वनं भयस्थानम् इव न, अपि तु शान्तमृगैः नानापक्षिनादैः च रमणीयम् उद्यानम् इव दर्शयति, येन पितुः उत्कण्ठा शाम्येत्। अन्तिमे वाक्ये सः पितुः स्वधर्मं स्मारयति — राजा हि प्रजायाः धैर्यस्य मूलम्; यदि सः एव विक्रियां गच्छेत्, तर्हि रुदतां जनानां को धैर्यं दद्यात्। ‘पिता देवतानाम् अपि दैवतम्’ इति वचनं च समग्रस्य रामायणस्य एकं सारसूत्रम् — देवाराधनम् अपि पितुः आज्ञाभङ्गेन न सिध्यति।
"When Kaikeyī asked me, calling me Rāghava, to go to the forest, I said, 'I will go.' I will keep that promise. Do not grieve for us, my lord; we will be happy in the forest, full of gentle deer and ringing with the calls of many birds. A father is said to be a god even to the gods, father; so I will carry out your word as a god's. When fourteen years have passed, best of kings, you will see me back again; let this anguish go. You are the one who should steady all these people choked with tears; why then, tiger among men, are you so shaken yourself?" Rāma offers four reasons here: his own promise, the pleasantness of the forest, his father's divinity, and the fixed length of the exile. His description of the forest is especially worth noting: he shows it not as a place of fear but as a lovely garden full of gentle deer and birdsong, so that his father's anxiety might ease. In his last words he reminds his father of his own duty: a king is the source of his people's courage, and if he himself gives way, who will give courage to the weeping crowd? "A father is a god even to the gods" is one of the guiding threads of the whole Rāmāyaṇa: not even the worship of the gods succeeds if a father's command is broken.
५५पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया विसृष्टा भरताय दीयताम्।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्॥
५६मया विसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलखण्डां सपुरोपकाननाम्।
शिवासु सीमास्वनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्॥
५७न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपेतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ॥
५८तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्वसुधां न मैथिलीम्।
न चिन्तितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा॥
५९फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन्सरितः सरांसि च।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः॥
इतः परं रामस्य वचनं दीर्घवृत्तेषु निबद्धम्; छन्दसः परिवर्तनेन एव कविः भावस्य गाम्भीर्यं सूचयति। ‘पुरं राष्ट्रं केवला मही च मया विसृष्टा, सा भरताय दीयताम्; अहं भवतः निदेशम् अनुपालयन् चिराय सेवितुं वनं गमिष्यामि। मया विसृष्टां सशैलखण्डां सपुरोपकाननां च इमां महीं भरतः शिवासु सीमासु केवलम् अनुशास्तु; नृपते, त्वया यत् उक्तं तत् तथा अस्तु। पार्थिव, महत्सु कामेषु आत्मनः प्रिये वा मे मनः तथा न धीयते यथा शिष्टसम्मते तव निदेशे; हे अनघ, मत्कृते तव दुःखं व्यपैतु। अनघ, अद्य त्वाम् अनृतेन योजयन् अहं न अव्ययं राज्यं, न सर्वकामान्, न वसुधां, न मैथिलीं, न किञ्चित् चिन्तितं वृणीयाम्; सत्यम् एव वृणे, तव व्रतं तथा अस्तु। वने फलानि मूलानि च भक्षयन्, गिरीन् सरितः सरांसि च पश्यन्, विचित्रपादपं वनं प्रविश्य एव अहं सुखी भविष्यामि; तव निर्वृतिः अस्तु।’ चतुर्षु एतेषु श्लोकेषु रामस्य चत्वारः अभिप्रायाः क्रमेण प्रकटिताः — राज्यत्यागः, भरतस्य अभिषेकानुमोदनम्, पितुः निदेशे एव आत्मनः रतिः, अन्ते च वनजीवनस्य सौख्यवर्णनम्। ‘शिवासु सीमासु’ इति पदेन सः भरताय शुभं राज्यम् आशास्ते, न तु ईर्ष्यां प्रकटयति।
From here Rāma's words are set in longer metres, the change of verse itself marking the depth of feeling. "The city, the kingdom and the whole earth I have given up; let them be given to Bharata. Keeping your command, I will go to the forest to live there a long time. Let Bharata alone rule this earth that I have given up, with its mountain lands, its cities and its woodlands, within safe and auspicious borders; let what you have said, my king, stand as you said it. My mind is not set on great pleasures or on what I myself would like so much as on your command, which the good approve; let your grief for my sake be gone, sinless one. Today, blameless king, I would not choose an everlasting kingdom, nor every pleasure, nor the earth, nor Maithilī, nor anything I could imagine, if it meant making you false; I choose truth, and let your vow stand. Eating fruit and roots in the forest, seeing its hills, rivers and lakes, going into that forest of wonderful trees, I will be happy. May you have peace." In these four verses Rāma's four intentions appear in order: his renunciation of the kingdom, his approval of Bharata's consecration, his delight in his father's command, and finally a picture of the happiness of forest life. By wishing Bharata "safe and auspicious borders" he wished him a good reign and showed no envy.
६०एवं स राजा व्यसनाभिपन्नस्तापेन दुःखेन च पीड्यमानः।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो भूमिं गतो नैव चिचेष्ट किंचित्॥
६१देव्यः समस्ता रुरुदुः समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।
रुदन्सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्च्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्॥
एवं व्यसनाभिपन्नः तापेन दुःखेन च पीड्यमानः सः राजा पुत्रम् आलिङ्ग्य सुविनष्टसंज्ञः भूमिं गतः किञ्चित् अपि न चिचेष्ट; जडवत् निश्चेष्टः सः शय्यायाम् इव पृथिव्याम् एव अशेत। तां नरदेवपत्नीं कैकेयीं वर्जयित्वा समस्ताः देव्यः समेताः रुरुदुः; सुमन्त्रः अपि रुदन् मूर्च्छां जगाम; तत्र सर्वं हाहाकृतम् अभवत्। ‘तां वर्जयित्वा’ इति एकेन पदेन कविः कैकेय्याः एकाकित्वं दर्शयति — सर्वेषां शोके सा एव अस्पृष्टा। एतेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सुमन्त्रः ताम् एव कठोरैः वचनैः भर्त्सयिष्यति।
Then the king, overwhelmed by calamity and tormented by burning grief, embraced his son, lost all his senses and sank to the ground, where he lay without stirring, as motionless as if he were asleep on a bed. All the queens together wept, except the king's wife Kaikeyī; Sumantra too wept and fainted, and everything there became one cry of woe. With the single phrase "except Kaikeyī" the poet shows her isolation: in the grief of everyone else she alone was untouched. So the sarga ends, and in the next Sumantra will rebuke her with harsh words.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।