अयोध्याकाण्डम् — पञ्चत्रिंशः सर्गः
सुमन्त्रेण सान्त्वैः तीक्ष्णैश्च वचनैः कैकेय्याः भर्त्सना, केकयराजस्य वरोपाख्यानम्, तथापि कैकेय्याः अविचलता
अस्मिन् सर्गे राज्ञः सारथिः मन्त्री च सुमन्त्रः कैकेयीं राजसंसदि भर्त्सयति। मूर्च्छातः प्रबुद्धः सः क्रोधेन संरक्तलोचनः दन्तान् कटकटाय्य पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य च वाक्शरैः वाक्यवज्रैः च तस्याः मर्माणि भिनत्ति। ‘येन त्वया जगतः भर्ता स्वयं त्यक्तः, तस्याः तव अकार्यं किमपि नास्ति; अहं त्वां पतिघ्नीं कुलघ्नीं च मन्ये’ इति सः वदति। ततः सः भीषयति — भरतः राजा भवतु, किन्तु वयं सर्वे रामेण सह गमिष्यामः; ते विषये ब्राह्मणः कोऽपि न वत्स्यति। आम्रं छित्त्वा निम्बं कः परिचरेत्, निम्बात् च क्षौद्रं न स्रवति इति दृष्टान्तेन सः तस्याः जन्मगतं स्वभावं निन्दति, ततः च केकयराजस्य उपाख्यानं कथयति — सर्वभूतरुतज्ञानस्य वरं लब्ध्वा सः जृम्भपक्षिणः विरुतात् अहसत्, तस्य कारणं पृच्छन्ती तस्य पत्नी मृत्युपाशम् एव अभीप्सती, अन्ते च साधोः वचनेन सा निरस्ता। ‘नराः पितॄन् अनुजायन्ते, अङ्गनाः मातरम्’ इति प्रवादं सत्यम् इति सः मन्यते। अन्ते सः प्रार्थयते — भर्तुः इच्छाम् उपास्व, रामः अभिषिच्यताम्, रामे यौवराज्यस्थे राजा स्वयं वनं प्रवेक्ष्यति इति। तथापि कैकेयी न क्षुभ्यति, न परिदूयते, तस्याः मुखवर्णस्य अपि विक्रिया न लक्ष्यते।
१ततो निधूय सहसा शिरो निःश्वस्य चासकृत्।
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च॥
२लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्।
कोपाभिभूतः सहसा संतापमशुभं गतः॥
३मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य च।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्शरैः शितैः॥
४वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः।
कैकेय्याः सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत॥
पूर्वसर्गे राजा मूर्च्छितः पतितः, सुमन्त्रः अपि मूर्च्छां गतः। अत्र सः लब्धसंज्ञः उत्थाय सहसा शिरः निधूय पुनः पुनः निःश्वस्य, पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य, दन्तान् च कटकटाय्य स्थितः। तस्य लोचने कोपेन संरक्ते जाते, मुखस्य पूर्वोचितः वर्णः च जहत्। कोपाभिभूतः सः सहसा अशुभं संतापं गतः। दशरथस्य मनःस्थितिं समीक्षमाणः सः सूतः तीक्ष्णैः वाक्शरैः कैकेय्याः हृदयं कम्पयन् इव, अनुपमैः अशुभैः वाक्यवज्रैः तस्याः सर्वाणि मर्माणि निर्भिन्दन् इव प्रत्यभाषत। अत्र कविः त्रीणि आयुधानि रूपकेण दर्शयति — शराः, वज्राणि, मर्मभेदः इति; वाणी हि अस्त्रात् तीक्ष्णतरा। ज्ञातव्यं च यत् सुमन्त्रः सारथिमात्रं न, अपि तु राज्ञः अन्तरङ्गः मन्त्री; अतः तस्य भर्त्सनायां राजभक्तेः अधिकारः विद्यते। ‘दशरथस्य मनः समीक्षमाणः’ इति पदेन सूच्यते — सः स्वयं न क्रुध्यति, स्वामिनः अनुक्तं दुःखम् एव वाचा प्रकटयति। मुखवर्णस्य परिवर्तनं, नेत्रयोः रक्तता, दन्तघर्षणम्, हस्तमर्दनम् इति चत्वारि क्रोधचिह्नानि कविना क्रमेण गणितानि; एतैः एव सूच्यते यत् सुमन्त्रस्य वचनं न सहसा उत्थितम्, अपि तु दीर्घकालं संचितस्य आक्रोशस्य स्फोटः।
In the previous sarga the king had fallen in a faint, and Sumantra too had swooned. Now Sumantra came to himself and rose; he suddenly shook his head, sighed again and again, ground one hand into the other and gnashed his teeth. His eyes went red with anger and his face lost its usual colour; overcome with rage, he fell all at once into a grim distress. Weighing the state Daśaratha was in, the charioteer answered Kaikeyī, as though making her heart tremble with the sharp arrows of his words and splitting every tender spot in her with the matchless, cruel thunderbolts of his speech. The poet uses the figures of arrows, thunderbolts and wounds to the vital parts, for words are sharper than any weapon. We should remember that Sumantra was not a mere charioteer but the king's closest counsellor, so his loyalty to the king gave him the right to rebuke her. "Weighing the state Daśaratha was in" suggests that his anger was not for himself: he was giving voice to the grief his master could not speak. The poet names four signs of anger in turn, the change of colour, the reddened eyes, the gnashing of teeth and the wringing of hands, and they show that his words did not spring up in a moment but were the bursting of long-gathered outrage.
५यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्।
भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च॥
६नह्यकार्यतमं किंचित्तव देवीह विद्यते।
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः॥
७यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।
महोदधिमिवाक्षोभ्यं संतापयसि कर्मभिः॥
८मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्।
भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते॥
९यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये।
इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तं लोपयितुमिच्छसि॥
सुमन्त्रः अवदत् — ‘यया त्वया स्थावरस्य चरस्य च सर्वस्य जगतः भर्ता राजा दशरथः स्वयम् एव त्यक्तः, तस्याः तव देवि इह किञ्चित् अपि अकार्यतमं नास्ति; अतः अहं त्वां पतिघ्नीम्, अन्ततः कुलघ्नीम् अपि मन्ये। यः महेन्द्रः इव अजय्यः, अचलः इव दुष्प्रकम्प्यः, महोदधिः इव अक्षोभ्यः, तं त्वं स्वैः कर्मभिः संतापयसि। भर्तारं वरदं पतिं दशरथं मा अवमंस्थाः; नारीणां भर्तुः इच्छा हि पुत्रकोट्याः अपि विशिष्यते। नृपक्षये वयसा एव पुत्राः राज्यानि प्राप्नुवन्ति — एषा कुलपरम्परा; तां त्वम् अस्मिन् इक्ष्वाकुकुलनाथे जीवति एव लोपयितुम् इच्छसि।’ अत्र उपमात्रयेण राज्ञः अजेयत्वं, स्थैर्यं, गाम्भीर्यं च सूचितम्; तथाविधः अपि सः स्त्रियाः एकेन वरेण संतप्तः इति दोषस्य गुरुता दर्श्यते। ‘भर्तुः इच्छा पुत्रकोट्याः विशिष्यते’ इति वचनेन च सुमन्त्रः कैकेय्याः मूलं भ्रमं स्पृशति — सा पुत्रस्य राज्यं पत्युः वचनात् अधिकं मन्यते। ‘इक्ष्वाकुकुलनाथे’ इति सम्बोधनेन च सः सूचयति — यं त्वं पीडयसि सः न केवलं तव पतिः, अपि तु समग्रस्य कुलस्य नाथः; तस्य अपमानः कुलस्य एव अपमानः।
"You have cast off your own husband, King Daśaratha, lord of this whole world of moving and unmoving things," said Sumantra. "There is nothing too wicked for you to do, my lady. I take you for your husband's murderer, and in the end the murderer of your family too. He is as unconquerable as great Indra, as unshakeable as a mountain, as unruffled as the great ocean, and you torment him with what you do. Do not slight Daśaratha, your husband and lord, who gave you your boon; for a woman, her husband's wish counts for more than ten million sons. When a king dies, his sons come into their kingdoms by order of age; that is the custom of our house, and you want to break it while the lord of the Ikṣvākus is still alive." The three images show the king's invincibility, steadiness and depth, and that even such a man should be tormented by one boon from a woman shows how grave her wrong was. With "a husband's wish counts for more than ten million sons" Sumantra touches the root of Kaikeyī's error: she valued her son's kingdom above her husband's word. And by calling the king "lord of the Ikṣvākus" he suggests that the man she was hurting was not only her husband but the head of the whole family, so that dishonouring him dishonoured the whole house.
१०राजा भवतु ते पुत्रो भरतः शास्तु मेदिनीम्।
वयं तत्र गमिष्यामो यत्र रामो गमिष्यति॥
११न च ते विषये कश्चिद्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति।
तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म करिष्यसि॥
१२नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।
त्यक्ता या बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा॥
१३का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति।
तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि॥
सुमन्त्रः आह — ‘ते पुत्रः भरतः राजा भवतु, सः एव मेदिनीं शास्तु; वयं तु तत्र गमिष्यामः यत्र रामः गमिष्यति। ते विषये कश्चित् अपि ब्राह्मणः वस्तुं न अर्हति — तादृशम् अमर्यादं कर्म त्वम् अद्य करिष्यसि। नूनं सर्वे वयं रामनिषेवितम् एव मार्गं गमिष्यामः। सर्वैः बान्धवैः साधुभिः ब्राह्मणैः च सदा त्यक्ता या त्वम्, तस्याः तव देवि राज्यलाभेन का प्रीतिः भविष्यति? तथाविधम् अमर्यादं कर्म त्वं कर्तुं चिकीर्षसि।’ अत्र सुमन्त्रः कैकेयीं तर्केण एव पराजेतुम् इच्छति — राज्यं हि प्रजाभिः सह एव राज्यम्; यदि प्रजा ब्राह्मणाः बान्धवाः च सर्वे रामम् अनुगच्छेयुः, तर्हि भरतस्य हस्ते शून्यं नगरम् एव अवशिष्येत। एषा एव भीषणा अग्रिमे सर्गे कैकेय्याः ‘पीतमण्डां सुराम् इव राज्यं भरतः न अभिपत्स्यते’ इति उत्तरस्य पूर्वरूपम्। ब्राह्मणानां निवासाभावः अपि महान् दोषः — यस्मिन् देशे ब्राह्मणाः न वसन्ति तत्र यज्ञाः स्वाध्यायः धर्मश्च निवर्तन्ते; अतः सुमन्त्रस्य वचनं न केवलं भर्त्सनम्, अपि तु राष्ट्रस्य विनाशस्य पूर्वसूचना।
"Let your son Bharata be king and rule the earth; we will go where Rāma goes. No brahmin will be willing to live in your kingdom, such is the outrage you are committing today. Surely we will all take the road Rāma has taken. Abandoned for ever by all your kinsmen, by all good people and brahmins, what pleasure will you have in gaining a kingdom, my lady? Such is the outrage you are bent on." Here Sumantra tries to defeat Kaikeyī by reason alone: a kingdom is only a kingdom with its people; if the people, the brahmins and the kinsmen all followed Rāma, only an empty city would be left in Bharata's hands. This threat foreshadows Kaikeyī's answer in the next sarga, that Bharata would not accept a kingdom drained like liquor whose strength has been drunk off. That no brahmins would live there is a great evil too, for in a land where brahmins do not live, sacrifice, sacred study and dharma all come to an end; so Sumantra's words were not just a rebuke but a warning of the kingdom's ruin.
१४आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।
आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी॥
१५महाब्रह्मर्षिसृष्टा वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।
धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्॥
१६आम्रं छित्त्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु कः।
यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्॥
१७आभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।
न हि निम्बात्स्रवेत्क्षौद्रं लोके निगदितं वचः॥
सुमन्त्रः आह — ‘यस्याः ते वृत्तम् ईदृशम्, तस्याः एवम् आचरन्त्याः सत्याः सद्यः मेदिनी न विवृता भवति — एतत् आश्चर्यम् इव अहं पश्यामि। महाब्रह्मर्षिभिः सृष्टाः ज्वलन्तः भीमदर्शनाः धिक्कारपूर्णाः वाग्दण्डाः रामप्रव्राजने स्थितां त्वां न हिंसन्ति — एतत् अपि आश्चर्यम्। कुठारेण आम्रं छित्त्वा निम्बं कः परिचरेत्? यः च एनं निम्बं पयसा सिञ्चेत्, तथापि सः मधुरः न एव भवेत्। देवि, यथा मातुः तथा एव तव अभिजात्यम् इति अहं मन्ये; लोके निगदितं वचः अस्ति — निम्बात् क्षौद्रं न स्रवति।’ आम्रनिम्बदृष्टान्तेन सुमन्त्रः द्विधा अर्थं सूचयति — रामः आम्रः, भरतः न निम्बः; अपि तु कैकेय्याः बुद्धिः एव निम्बः। यस्य स्वभावः तिक्तः तं क्षीरेण सिक्त्वा अपि मधुरं कर्तुं न शक्यते; तथा एव कुलसंस्कारेण अपि दुर्वासना न नश्यति। एतेन च अग्रिमस्य केकयराजोपाख्यानस्य भूमिका बध्यते। ‘मेदिनी न विवृता’ इति वचनम् अपि मननीयम् — पुराणेषु महापापे कृते पृथिवी विदीर्यते इति प्रसिद्धिः; तस्याः अभावेन सुमन्त्रः स्वस्य विस्मयं, लोकस्य च असहायताम् एकदा एव प्रकटयति।
"It seems a wonder to me that the earth does not split open at once under a woman who behaves as you do. It is a wonder too that the blazing, terrible curses of the great brahmin seers, full of condemnation, do not strike you down as you stand there banishing Rāma. Who would cut down a mango tree with an axe and then tend a nimba? Even if he watered the nimba with milk, it would never turn sweet. I think your nature, my lady, is just your mother's; there is a saying in the world, that honey does not drip from a nimba tree." The image of the mango and the nimba carries a point: Rāma is the mango, and the bitter nimba is not Bharata but Kaikeyī's own mind. What is bitter by nature cannot be made sweet by watering it with milk, and in the same way an evil disposition is not destroyed even by the refinement of a good family. This prepares the story of the king of Kekaya that follows. "The earth does not split open" is worth noting as well: the old stories say the earth opens when a great sin is committed, and in its failing to do so Sumantra shows at once his own amazement and the world's helplessness.
१८तव मातुरसद्ग्राहं विद्म पूर्वं यथा श्रुतम्।
पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्॥
१९सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः।
तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः॥
२०ततो जम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।
पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाहसत्॥
२१तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।
हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्॥
२२नृपश्चोवाच तां देवीं हासं शंसामि ते यदि।
ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः॥
२३माता ते पितरं देवि पुनः केकयमब्रवीत्।
शंस मे जीव वा मा वा न मां त्वं प्रहसिष्यसि॥
२४प्रियया च तथोक्तः स केकयः पृथिवीपतिः।
तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः॥
सुमन्त्रः पुराणं वृत्तं कथयति — ‘तव मातुः असद्ग्राहं वयं पूर्वं यथाश्रुतं विद्मः। कश्चित् वरदः साधुः ते पितुः अनुत्तमं वरं ददौ; तेन वरेण सः वसुधाधिपः सर्वभूतरुतज्ञः अभवत्, तिर्यग्गतानां भूतानाम् अपि वचः तस्य विदितम् आसीत्। एकदा शयने भूरिवर्चसः जृम्भनामकस्य पक्षिणः विरुतात् तव पितुः तस्य अभिप्रायः विदितः; सः च तत्र बहुधा अहसत्। तदा ते जननी क्रुद्धा, मृत्युपाशम् एव अभीप्सती सती अवदत् — सौम्य नृपते, ते हासं जिज्ञासामि इति। नृपः तां देवीम् उवाच — यदि ते हासं शंसामि, ततः मे सद्यः मरणं भविष्यति, न संशयः। तथापि ते माता पुनः केकयम् अब्रवीत् — शंस मे; जीव वा मा वा, न त्वं मां प्रहसिष्यसि इति। प्रियया तथा उक्तः सः केकयः पृथिवीपतिः तस्मै वरदाय तम् अर्थं तत्त्वतः कथयामास।’ अत्र ‘मृत्युपाशम् अभीप्सती’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति — सा न अज्ञानात्, अपि तु दुराग्रहेण एव पत्युः मरणं याचते। एषा एव वृत्तिः कैकेय्यां पुनः उदिता इति सुमन्त्रस्य अभिप्रायः। उपाख्यानम् इदं कथामात्रं न — तत्र च अत्र च समानः क्रमः दृश्यते: पत्नी वरं ज्ञातुम् इच्छति, पतिः प्रतिषेधति, सा हठं न मुञ्चति, अन्ते च कुलस्य हानिः भवति।
Then Sumantra told an old story. "We know the wrong-headedness of your mother, as it was told long ago. A holy man who granted boons once gave your father a matchless boon, by which the king came to understand the speech of every creature, so that even the talk of animals and birds was plain to him. Once, lying on his bed, your father understood what a splendid bird called a jṛmbha meant by its cry, and he laughed out loud again and again. Your mother grew angry and, as if she were reaching for the noose of death, said: 'Gentle king, I want to know why you laughed.' The king told her: 'If I tell you why I laughed, I will die at once; there is no doubt of it.' But your mother said again to the king of Kekaya: 'Tell me. Live or die, you shall not laugh at me.' Pressed like this by his beloved wife, the king of Kekaya went to the one who had given him the boon and told him exactly what had happened." "Reaching for the noose of death" makes plain that she was not asking out of ignorance but was demanding her husband's death out of sheer obstinacy, and Sumantra's point is that the same nature had risen again in Kaikeyī. The story is not a mere tale: the same pattern appears there and here, a wife wanting something through a boon, the husband refusing, the wife refusing to give up her demand, and in the end harm to the family.
२५ततः स वरदः साधू राजानं प्रत्यभाषत।
म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा शंसीस्त्वं महीपते॥
२६स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः।
मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्॥
२७तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि।
असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनी॥
२८सत्यश्चात्र प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा।
पितॄन्समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः॥
‘ततः सः वरदः साधुः राजानं प्रत्यभाषत — महीपते, इयं म्रियतां वा ध्वंसतां वा, त्वं तु एनां मा शंसीः इति। तस्य प्रसन्नमनसः वचः श्रुत्वा सः नृपः ते मातरं शीघ्रम् एव निरस्य कुबेरवत् विजहार। तथा त्वम् अपि पापदर्शिनी सती मोहात् इमम् असद्ग्राहं दुर्जनाचरिते पथि राजानं प्रति करोषि। अत्र मे अयं लौकिकः प्रवादः सत्यः प्रतिभाति — नराः पितॄन् समनुजायन्ते, अङ्गनाः तु मातरम्।’ अत्र त्रयः अंशाः द्रष्टव्याः — प्रथमं साधोः निर्णयः, यत् दुराग्रहिणी पत्नी त्याज्या एव; द्वितीयं राज्ञः कर्म, यत् सः शोकं न कृत्वा कुबेरवत् सुखेन विजहार; तृतीयं च सुमन्त्रस्य अनुमानम्, यत् कैकेयी मातुः एव स्वभावं प्राप्ता। प्रवादः अयं भर्त्सनायाः शिखरम् — सा न केवलं दोषं करोति, अपि तु दोषः तस्याः जन्मसिद्धः इति। किन्तु सुमन्त्रः अत्र एव न विरमति; निन्दानन्तरं सः उपदेशं प्रति प्रवर्तते, यतः तस्य प्रयोजनं न कैकेय्याः पराजयः, अपि तु रामस्य रक्षणम्।
"Then the holy man who gave the boon told the king: 'Lord of the earth, let her die or be ruined, but do not tell her.' Hearing this, the king's mind was set at ease; he quickly drove your mother away and lived happily after that like Kubera. So you too, with your eye on what is wicked, are pressing this wrong-headed demand on the king out of folly, along the path the wicked walk. Now that common saying seems true to me: men take after their fathers, and women after their mothers." Three things are worth seeing here: the holy man's judgement, that an obstinate wife must be given up; the king's act, for he did not grieve but lived happily like Kubera; and Sumantra's conclusion, that Kaikeyī had inherited her mother's nature. The proverb is the peak of his rebuke: not only did she do wrong, but the wrong was in her from birth. Yet Sumantra does not stop there; after condemning her he turns to counsel, for his aim was not to defeat Kaikeyī but to save Rāma.
२९नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।
भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव॥
३०मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्।
भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः॥
३१नहि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः।
श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः॥
सुमन्त्रः वदति — ‘एवं मा भव; वसुधाधिपः यत् आह तत् गृहाण। इह भर्तुः इच्छाम् उपास्व, अस्य जनस्य च गतिः भव। पापैः प्रोत्साहिता त्वं देवराजसमप्रभं लोकभर्तारं भर्तारम् असद्धर्मे मा उपादधाः। हे देवि, राजीवलोचनः श्रीमान् दशरथः राजा अनघः; सः प्रतिज्ञातं मिथ्या न करिष्यति।’ ‘अस्य जनस्य गतिः भव’ इति वचनं विशेषतः मननीयम् — यत् स्थानं कैकेयी अद्य नाशयति तत् एव तस्याः वस्तुतः अधिकारः; राज्ञी हि प्रजायाः शरणम्, न तु तस्याः विपत्तिहेतुः। ‘पापैः प्रोत्साहिता’ इति पदेन सुमन्त्रः तस्यै मार्गम् अपि ददाति — यदि सा मन्थरादीनां दोषम् अङ्गीकुर्यात् तर्हि निवर्तितुं शक्नुयात्; किन्तु सा तम् अपि मार्गं न गृह्णाति।
"Do not be like that. Accept what the lord of the earth says. Follow your husband's wish here and be a refuge for these people. Do not, urged on by the wicked, set your husband, who shines like the king of the gods and sustains the world, on an unrighteous course. The lotus-eyed King Daśaratha, glorious and blameless, will not break his promise, my lady." "Be a refuge for these people" deserves special thought: the very place Kaikeyī was destroying was her true right, for a queen is the refuge of the people, not the cause of their misfortune. And by saying she had been "urged on by the wicked" Sumantra even offered her a way out: if she would lay the blame on Mantharā and the rest, she could turn back. But she did not take even that path.
३२ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मस्यापि रक्षिता।
रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्॥
३३परिवादो हि ते देवि महाँल्लोके चरिष्यति।
यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्॥
३४स्वराज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।
नहि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसन्॥
३५रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्।
प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्॥
सुमन्त्रः आह — ‘रामः ज्येष्ठः, वदान्यः, कर्मण्यः, स्वधर्मस्य रक्षिता, जीवलोकस्य च रक्षिता, बली च; सः अभिषिच्यताम्। देवि, यदि रामः पितरं नृपं विहाय वनं याति, तर्हि लोके ते महान् परिवादः चरिष्यति। राघवः स्वराज्यं पातु, त्वं च विगतज्वरा भव; राघवात् अन्यः कश्चित् अस्मिन् पुरवरे वसन् क्षमः नास्ति। रामे यौवराज्यस्थे सति महेष्वासः राजा दशरथः पूर्ववृत्तम् अनुस्मरन् स्वयम् एव वनं प्रवेक्ष्यति।’ अन्तिमम् एतत् वचनं सुमन्त्रस्य अन्तिमम् अस्त्रम् — यत् कैकेयी इच्छति, अर्थात् राज्ञः वानप्रस्थं तथा भरतस्य राज्यम्, तत् उभयम् अपि रामस्य अभिषेकेण एव स्वयम् आगमिष्यति; इक्ष्वाकूणां हि कुलधर्मः एषः, यत् वृद्धः राजा पुत्रे राज्यं निधाय वनं गच्छति। किन्तु सा एतत् अपि न शृणोति।
"Rāma is the eldest, generous and capable, the guardian of his own dharma and of the world of living beings, and he is strong; let him be consecrated. If Rāma goes to the forest and leaves his father the king, a great scandal about you will spread through the world, my lady. Let Rāghava rule his own kingdom, and let your fever be gone; no one else living in this fine city is equal to it. Once Rāma is installed as heir apparent, the great archer King Daśaratha, remembering the custom of his forefathers, will go to the forest himself." This last point was Sumantra's final weapon: everything Kaikeyī wanted, the king's retirement to the forest and a kingdom for her line, would come of itself through Rāma's consecration, for it was the custom of the Ikṣvākus that an old king should hand the kingdom to his son and go to the forest. But she would not listen even to this.
३६इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि।
भूयः संक्षोभयामास सुमन्त्रस्तु कृताञ्जलिः॥
३७नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते।
न चास्या मुखवर्णस्य लक्ष्यते विक्रिया तदा॥
इति राजसंसदि सान्त्वैः तीक्ष्णैः च वचनैः कृताञ्जलिः सुमन्त्रः कैकेयीं भूयः भूयः संक्षोभयामास। तथापि सा देवी नैव क्षुभ्यति स्म, न च परिदूयते स्म; तस्याः मुखवर्णस्य अपि तदा कापि विक्रिया न लक्ष्यते स्म। एतेन सर्गः समाप्यते — भर्त्सना निष्फला जाता, अग्रिमे च सर्गे स्वयं राजा सेनां कोशं च रामेण सह प्रेषयितुम् उद्यंस्यते। अन्तिमश्लोके त्रयाणां निषेधानां पुनरुक्तिः (न क्षुभ्यते, न परिदूयते, न विक्रिया लक्ष्यते) कैकेय्याः पाषाणसदृशं हृदयं दर्शयति।
So Sumantra, with folded hands, there in the king's own presence, tried again and again to move Kaikeyī with gentle words and harsh ones. Yet the queen was neither shaken nor pained; not even the colour of her face could be seen to change. With this the sarga ends: the rebuke had failed, and in the next sarga the king himself will try to send an army and his treasury with Rāma. The three denials in the last verse, not shaken, not pained, no change to be seen, show a heart as hard as stone.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।