अयोध्याकाण्डम् — षट्त्रिंशः सर्गः

सिद्धार्थस्यासमञ्जोपाख्यानम्

राज्ञा रामेण सह सेनायाः कोशस्य च प्रेषणादेशः, कैकेय्याः प्रतिषेधः, सिद्धार्थेन असमञ्जोपाख्यानेन कैकेय्याः प्रतिबोधनम्, राज्ञः स्वयम् अनुगमनेच्छा

अस्मिन् सर्गे दशरथः प्रतिज्ञाबद्धः अपि रामस्य वनवासं सुखमयं कर्तुम् इच्छति। सः सुमन्त्रम् आदिशति — चतुर्विधबला चमूः, रूपाजीवाः वादिन्यः, महाधनाः वणिजः, मुख्यानि आयुधानि, नागराः, शकटानि, आरण्यकोविदाः व्याधाः च रामम् अनुगच्छन्तु; मम धान्यकोशः धनकोशः च तेन सह यातु; भरतः अयोध्यां पालयतु। एतत् श्रुत्वा कैकेयी भीता, शुष्कमुखी, रुद्धस्वरा च सती वदति — ‘पीतमण्डां सुराम् इव गतधनं शून्यं राज्यं भरतः न ग्रहीष्यति।’ कुपितः राजा तां ‘माहिते, धुरि नियुज्य वहन्तं मां किं तुदसि’ इति भर्त्सयति; सा तु द्विगुणं क्रुद्धा सगरेण असमञ्जस्य निर्वासनं दृष्टान्तयति। तदा वृद्धः महामात्रः सिद्धार्थः असमञ्जस्य उपाख्यानं विस्तरेण कथयति — सः बालान् सरय्वां प्रक्षिपन् रमते स्म, पौराः च राजानम् उपगम्य ‘असमञ्जं वृणीष्व अस्मान् वा’ इति अब्रुवन्, अतः सगरः तं यावज्जीवं निर्वासितवान्। ततः सः पृच्छति — रामः तु किं पापम् अकरोत्? शशाङ्के कल्मषम् इव रामे दोषः दुर्लभः; अदुष्टस्य त्यागः शक्रस्य अपि द्युतिं दहेत्। अन्ते श्रान्तस्वरः राजा कैकेयीम् ‘पापरूपे’ इति सम्बोध्य वदति — ‘अहम् एव राज्यं सुखं धनं च त्यक्त्वा रामम् अनुव्रजिष्यामि; त्वं भरतेन सह चिराय राज्यं भुङ्क्ष्व।’

१राज्ञा रामानुयात्रार्थं चतुरङ्गिण्याः सेनायाः आदेशः

१ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनर्वचः॥

२सूत रत्नसुसम्पूर्णां चतुर्विधबला चमूः।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्॥

३रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीः सुप्रसारिताः॥

४ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय॥

५आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्यकोविदाः॥

पूर्वसर्गे सुमन्त्रस्य भर्त्सना निष्फला जाता। अत्र स्वयं प्रतिज्ञया पीडितः ऐक्ष्वाकः राजा सबाष्पम् अतिनिःश्वस्य पुनः सुमन्त्रम् एव जगाद — ‘सूत, रत्नैः सुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः राघवस्य अनुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्। रूपाजीवाः वादिन्यः स्त्रियः, महाधनाः वणिजः च सुप्रसारिताः सन्तः कुमारस्य वाहिनीः शोभयन्तु। ये च एनं रामम् उपजीवन्ति, यैः च सः वीर्यतः रमते, तेभ्यः बहुविधं धनं दत्त्वा तान् अपि अत्र नियोजय। मुख्यानि आयुधानि, नागराः, शकटानि, अरण्यकोविदाः व्याधाः च काकुत्स्थम् अनुगच्छन्तु।’ अत्र राज्ञः आशयः मननीयः — कैकेय्याः वरे ‘रामः वनं गच्छतु’ इति एव उक्तम्, न तु ‘एकाकी दरिद्रः वा गच्छतु’ इति; अतः वरस्य अक्षरं पालयन् अपि सः पुत्रस्य सुखं रक्षितुम् इच्छति। एषा युक्तिः धर्मेण अविरुद्धा, किन्तु कैकेयी तां सहितुं न शक्नोति। सेनायाः चातुरङ्ग्यम्, गणिकानां वणिजां च गमनम्, आयुधानां शकटानां च प्रेषणम् — एतैः सर्वैः राजा वनवासं वनयात्राम् इव परिणमयितुम् इच्छति। व्याधानाम् उल्लेखः विशेषतः सार्थकः, यतः ते एव वनस्य मार्गान् जलस्थानानि च जानन्ति।

In the previous sarga Sumantra's rebuke had come to nothing. Now the Ikṣvāku king, tormented by his own promise, drew a long, tearful breath and spoke to Sumantra again. "Charioteer, have an army of all four divisions, well supplied with treasure, made ready at once to go with Rāghava. Let courtesans and women of pleasant speech, and wealthy merchants with their goods well displayed, make the prince's columns splendid. Give generous gifts to all who depend on him and to those who delight in his courage, and assign them to the train as well. Let the best weapons go with Kākutstha, and townspeople, carts, and hunters who know the forest well." The king's reasoning deserves thought: Kaikeyī's boon had said only that Rāma should go to the forest, not that he should go alone or penniless, so while keeping to the letter of the boon he hoped to secure his son's comfort. The plan did not violate dharma, but Kaikeyī could not bear it. With an army of four divisions, courtesans and merchants, weapons and carts, the king wanted to turn the exile into something like a royal progress through the forest. Mentioning the hunters is especially apt, for they are the ones who know the forest paths and where water is to be found.

२वने राज्यस्मरणाभावः, कोशस्य प्रेषणम्, भरतस्य राज्यम्

६निघ्नन्मृगान्कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु।
नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यं संस्मरिष्यति॥

७धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने॥

८यजन्पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः।
ऋषिभिश्चापि संगम्य प्रवत्स्यति सुखं वने॥

९भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति।
सर्वकामैः पुनः श्रीमान्रामः संसाध्यतामिति॥

राजा वदति — ‘मृगान् कुञ्जरान् च निघ्नन्, आरण्यकं मधु पिबन्, विविधाः नदीः च पश्यन् सः राज्यं न संस्मरिष्यति। यः कश्चित् मम धान्यकोशः धनकोशः च अस्ति, तौ निर्जने वने वसन्तं राममेव अनुगच्छेताम्। पुण्येषु देशेषु यजन्, आप्तदक्षिणाः विसृजन्, ऋषिभिः च संगम्य सः वने सुखं प्रवत्स्यति। महाबाहुः भरतः अयोध्यां पालयिष्यति; श्रीमान् रामः तु पुनः सर्वकामैः संसाध्यताम्।’ अत्र राज्ञः चित्तस्य द्वैधं प्रकटम् — मुखेन सः वनवासम् अङ्गीकरोति, हृदयेन तु तं वनवासम् एव उत्सवम् इव कर्तुम् इच्छति। ‘राज्यं न संस्मरिष्यति’ इति वचनं तु वस्तुतः पितुः एव सान्त्वनम्, न रामस्य; रामः हि राज्यं पूर्वम् एव विस्मृतवान्। ‘यजन् आप्तदक्षिणाः विसृजन्’ इति पदाभ्यां राजा सूचयति — कोशः तत्र भोगाय न, अपि तु यज्ञदानाभ्यां धर्माय उपयुज्येत; एवं वनवासः अपि राजधर्मस्य एकः प्रकारः एव स्यात्।

"Hunting deer and elephants, drinking the honey of the woods and seeing all kinds of rivers, he will not remember the kingdom," the king said. "Let whatever granary and treasury I have follow Rāma as he lives in the lonely forest. Sacrificing in holy places, giving proper fees to the priests and meeting with the seers, he will live happily in the forest. Mighty-armed Bharata will look after Ayodhyā, but let glorious Rāma be supplied with everything he could wish for." The king's divided mind is plain here: with his lips he accepts the exile, but in his heart he wants to turn it into a festival. "He will not remember the kingdom" is really a comfort to the father rather than to Rāma, for Rāma had already put the kingdom out of his mind. And by speaking of sacrifices and priests' fees, the king suggests that the treasure would be used there not for pleasure but for dharma, through sacrifice and giving, so that even the exile would become a form of royal duty.

३कैकेय्याः भयम्, ‘गतधनं राज्यं भरतः न ग्रहीष्यति’ इति प्रतिषेधः, राज्ञः कोपः

१०एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम्।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि व्यरुध्यत॥

११सा विषण्णा च संत्रस्ता मुखेन परिशुष्यता।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥

१२राज्यं गतधनं साधो पीतमण्डां सुरामिव।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते॥

१३कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम्।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्॥

१४वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः॥

काकुत्स्थे एवं ब्रुवति सति कैकेय्याः भयम् आगतम्; तस्याः मुखं शोषं गतम्, स्वरः च व्यरुध्यत। विषण्णा संत्रस्ता परिशुष्यता मुखेन च सा राजानम् एव अभिमुखी सती वाक्यम् अब्रवीत् — ‘साधो, पीतमण्डां सुराम् इव गतधनं निरास्वाद्यतमं शून्यं च राज्यं भरतः न अभिपत्स्यते।’ मुक्तलज्जायां कैकेय्याम् अतिदारुणं वदन्त्यां सति राजा दशरथः तां आयतलोचनां वाक्यम् उवाच — ‘हे अहिते, धुरि नियुज्य वहन्तं माम् एव किं तुदसि? अनार्यम् इदं कृत्यम् आरब्धम्; तत् पूर्वम् एव किं न उपारुधः?’ अत्र कैकेय्याः त्रीणि शारीरिकाणि चिह्नानि कविना निर्दिष्टानि — भयम्, मुखशोषः, स्वरभङ्गः; लोभस्य हि सीमा नास्ति, अतः वरद्वयं लब्ध्वा अपि सा शङ्कते। राज्ञः उपालम्भे च रथस्य रूपकम् — यः धुरि नियुक्तः सः एव वहति; तं पुनः कशया ताडयितुं क्रौर्यम् एव। ‘पूर्वम् एव किं न उपारुधः’ इति प्रश्नेन च सः दर्शयति — यदि निषेधः एव अभिप्रेतः आसीत्, तर्हि वरग्रहणकाले एव सः वक्तव्यः आसीत्; अधुना भारं दत्त्वा पुनः बाधा न युक्ता।

While Kākutstha was saying this, fear came over Kaikeyī; her mouth went dry and her voice choked. Dejected and frightened, her face parched, she turned to the king and said: "Good sir, Bharata will not accept a kingdom stripped of its wealth, as empty and tasteless as liquor whose strength has been drunk off." When Kaikeyī, all shame thrown aside, had spoken so cruelly, King Daśaratha said to the large-eyed woman: "Hostile woman, why do you goad me when you have yoked me to the load and I am already pulling it? Why did you not stop this ignoble thing before you began it?" The poet names three bodily signs in Kaikeyī, fear, a dry mouth and a broken voice; greed knows no limit, so even with her two boons granted she was afraid. The king's reproach uses the image of a cart: the one yoked to the load is already pulling, and to whip him as well is sheer cruelty. And by asking why she did not object before, he shows that if she meant to forbid this, she should have said so when she took her boons; now that she had laid the burden on him, it was wrong to hinder him again.

४कैकेय्याः प्रत्युत्तरम् — सगरस्य दृष्टान्तः, सभायाः लज्जा

१५तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत्॥

१६तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठपुत्रमुपारुधत्।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति॥

१७एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्।
व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत॥

तस्य तत् क्रोधसंयुक्तम् उक्तं श्रुत्वा सा वराङ्गना कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा सती राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘तव एव वंशे सगरः ज्येष्ठं पुत्रम् उपारुधत्, यः असमञ्जः इति ख्यातः; तथा अयम् अपि गन्तुम् अर्हति।’ एवम् उक्तः राजा दशरथः ‘धिक्’ इति एव अब्रवीत्; सर्वः जनः व्रीडितः अभवत्, सा तु तत् न अवबुध्यत। ‘न अवबुध्यत’ इति पदद्वयेन कविः तस्याः मोहस्य गाढतां दर्शयति — धिक्कारस्य अर्थम् अपि सा न गृह्णाति। सगरस्य दृष्टान्तः च तस्याः कुतर्कः, यतः असमञ्जः दुष्कर्मणा त्यक्तः, रामः तु निर्दोषः; एतम् एव भेदं सिद्धार्थः अग्रे स्पष्टीकरिष्यति। ‘धिक्’ इति एकाक्षरम् एव राज्ञः उत्तरम् — शोकेन वाणी क्षीणा, कोपेन च वाक्यं रुद्धम्; एतावता एव कविः तस्य निःसहायताम् अभिव्यनक्ति।

Hearing the angry words he spoke, the lovely Kaikeyī grew twice as angry and said to the king: "In your own family Sagara shut out his eldest son, the one called Asamañja; this one should go in just the same way." At this King Daśaratha said only "Shame!" Everyone there was ashamed, but she did not understand. "She did not understand" shows how deep her delusion was: she did not even grasp what the cry of shame meant. The example of Sagara was faulty reasoning, for Asamañja was cast out for his crimes while Rāma was blameless, and this is the very difference Siddhārtha will make clear. "Shame!" was the king's whole reply: grief had drained his voice and anger choked his words, and with that single word the poet conveys his helplessness.

५सिद्धार्थस्य वचनम् — असमञ्जस्य क्रौर्यं पौराणां निवेदनं च

१८तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

१९असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि दारकान्।
सरय्वां प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः॥

२०तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन्।
असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन॥

२१तानुवाच ततो राजा किंनिमित्तमिदं भयम्।
ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन्॥

२२क्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान्बालानुद्भ्रान्तचेतसः।
सरय्वां प्रक्षिपन्मौख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते॥

तत्र सिद्धार्थः नाम वृद्धः महामात्रः आसीत् — शुचिः, राज्ञः बहुमतः च; सः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘असमञ्जः मार्गे क्रीडतः दारकान् गृहीत्वा सरय्वां प्रक्षिपन् रमते स्म; तेन सः दुर्मतिः। तं दृष्ट्वा सर्वे नागराः क्रुद्धाः सन्तः राजानम् अब्रुवन् — राष्ट्रवर्धन, असमञ्जम् एकं वृणीष्व अस्मान् वा। ततः राजा तान् उवाच — किंनिमित्तम् इदं भयम्? राज्ञा सम्पृष्टाः ताः प्रकृतयः अपि वाक्यम् अब्रुवन् — एषः क्रीडतः नः पुत्रान् उद्भ्रान्तचेतसः बालान् सरय्वां प्रक्षिपन् मौख्यात् अतुलां प्रीतिम् अश्नुते।’ अत्र सिद्धार्थस्य कौशलं द्रष्टव्यम् — सः कैकेयीं न निन्दति, अपि तु तस्याः एव दृष्टान्तं विस्तरेण कथयति, येन सा स्वयम् एव तस्य अनौचित्यं पश्येत्। वृद्धत्वं, शौचम्, राज्ञः बहुमतत्वं च — त्रीणि एतानि विशेषणानि सिद्धार्थस्य वचनस्य प्रामाण्यं स्थापयन्ति। पौराणां वचनम् अपि मननीयम् — ते न स्वार्थं वदन्ति, अपि तु पुत्रवधात् रक्षणं याचन्ते।

There was an aged minister there named Siddhārtha, upright and highly respected by the king, and he said to Kaikeyī: "Asamañja used to seize children playing in the road and throw them into the Sarayū, and enjoyed doing it; he was an evil-minded man. When they saw this, all the townspeople went angrily to the king and said, 'You who make the kingdom prosper, choose: Asamañja alone, or us.' The king asked them, 'What is the cause of this fear?' And when the king questioned them, the people answered: 'He seizes our little sons at their play and, when they are wild with terror, throws them into the Sarayū, and in his folly he takes the greatest pleasure in it.'" Siddhārtha's skill is worth seeing here: he does not condemn Kaikeyī, but tells her own example in full, so that she might see for herself how unfitting it was. His age, his integrity and the king's high regard for him, three qualities, establish the authority of his words. And notice what the townspeople said: they were not asking for anything for themselves, only for protection for their children's lives.

६असमञ्जस्य निर्वासनम्, ‘रामः किम् अकरोत् पापम्’ इति प्रश्नः

२३स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः।
तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया॥

२४तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्।
यावज्जीवं विवास्योऽयमिति तानन्वशात्पिता॥

२५स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोकयत्।
दिशः सर्वास्त्वनुचरन्स यथा पापकर्मकृत्॥

२६इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः।
रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते॥

‘प्रकृतीनां तत् वचनं श्रुत्वा सः नराधिपः तासां प्रियचिकीर्षया तम् अहितं पुत्रं तत्याज। तं सभार्यं सपरिच्छदं शीघ्रं यानम् आरोप्य ‘अयं यावज्जीवं विवास्यः’ इति पिता तान् अन्वशात्। सः असमञ्जः फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाणि अलोकयत्, पापकर्मकृत् इव सर्वाः दिशः अनुचरन् बभ्राम। इत्थम् एनं सुधार्मिकः राजा सगरः अत्यजत्। रामः तु किं पापम् अकरोत्, येन एवम् उपरुध्यते?’ अत्र सिद्धार्थस्य तर्कः पूर्णः — त्यागस्य हेतुः पापम् एव, न पितुः इच्छा; असमञ्जः बालहत्यया त्यक्तः, रामे च तादृशः कोऽपि दोषः नास्ति। ‘सुधार्मिकः’ इति सगरस्य विशेषणं च अर्थवत् — धार्मिकः अपि राजा पुत्रं त्यजति, किन्तु कारणेन एव। ‘फालपिटकं गृह्य’ इति पदेन असमञ्जस्य दीनता दर्श्यते — राजपुत्रः अपि सः केवलं खनित्रपिटकमात्रं गृहीत्वा गिरिदुर्गेषु भ्रमति; एषा एव निर्वासनस्य यथार्था छाया।

"Hearing what his people said, the king, wishing to do what they wanted, cast off his wicked son. He had him quickly put in a carriage with his wife and belongings and ordered, 'Let him be banished for as long as he lives.' Asamañja took a spade and a basket and roamed the mountain wilds, wandering in every direction like the evildoer he was. That is how the most righteous King Sagara cast him off. But what sin has Rāma committed, that he should be shut out like this?" Here Siddhārtha's argument is complete: the reason for casting out a son must be sin, not a father's whim; Asamañja was cast out for killing children, and there was no such fault in Rāma. Calling Sagara "most righteous" carries weight too: even a righteous king casts off a son, but only for cause. And the spade and basket show Asamañja's wretchedness, a prince wandering the mountain wilds with nothing but a spade and a basket; that is what banishment really looks like.

७रामस्य निर्दोषता, अदुष्टत्यागस्य दोषः

२७नहि कंचन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्।
दुर्लभो ह्यस्य निरयः शशाङ्कस्येव कल्मषम्॥

२८अथवा देवि त्वं कंचिद्दोषं पश्यसि राघवे।
तमद्य ब्रूहि तत्त्वेन तदा रामो विवास्यते॥

२९अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च।
निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मविरोधवान्॥

३०तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया।
लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने॥

सिद्धार्थः आह — ‘राघवस्य कञ्चन अपि अगुणं वयं न पश्यामः; शशाङ्कस्य कल्मषम् इव अस्य निरयः दुर्लभः। अथवा हे देवि, यदि त्वं राघवे कञ्चित् दोषं पश्यसि, तं तत्त्वेन अद्य ब्रूहि; तदा रामः विवास्यते। अदुष्टस्य सत्पथे निरतस्य च संत्यागः धर्मविरोधवान् सन् शक्रस्य अपि द्युतिं निर्दहेत्। तस्मात् हे शुभानने, रामस्य श्रिया त्वया विहतया अलम्; लोकतः अपि ते परिवादः रक्ष्यः।’ शशाङ्कोपमा अत्र सूक्ष्मा — चन्द्रे यत् कलङ्कम् इव दृश्यते तत् अपि तस्य सौन्दर्यम् एव; तथा रामे दोषः अन्वेष्टुम् अपि न शक्यते। ‘शक्रस्य अपि द्युतिं निर्दहेत्’ इति वचनेन च सिद्धार्थः भीषयति — निर्दोषस्य त्यागः अधर्मः, अधर्मः च देवराजस्य अपि तेजः दहति, किम् उत मर्त्यस्य राज्ञः। ‘दोषं ब्रूहि, तदा रामः विवास्यताम्’ इति च सः न्यायस्य एव मार्गं दर्शयति — आरोपः विना निर्णयः न कर्तव्यः; एषा वाक्यरचना सभायां प्रमाणपूर्वकस्य विचारस्य आह्वानम्।

"We can see no fault at all in Rāghava," Siddhārtha said. "Sin is as hard to find in him as a stain on the moon. Or, my lady, if you do see some fault in Rāghava, tell us truly today what it is, and then let Rāma be banished. To cast off a man who has done no wrong and keeps to the good path is against dharma, and it would burn away the splendour even of Indra. So give up, lovely one, this attack on Rāma's fortune, and guard yourself against the world's condemnation." The image of the moon is subtle: even what looks like a stain on the moon is part of its beauty, and in the same way no fault can even be found in Rāma. "It would burn away even Indra's splendour" is a warning: casting off an innocent man is unrighteous, and unrighteousness scorches even the king of the gods, let alone a mortal king. And "name the fault, then let Rāma be banished" points to the way of justice: no verdict without a charge. His words are a call, before the whole assembly, for a judgement based on proof.

८राज्ञः अन्तिमम् उत्तरम् — ‘अहम् एव रामम् अनुव्रजिष्यामि’

३१श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वरः।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्॥

३२एतद्वचो नेच्छसि पापरूपे हितं न जानासि ममात्मनोऽथवा।
आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता॥

३३अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च।
सर्वे च राज्ञा भरतेन च त्वं यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्॥

सिद्धार्थस्य वचः श्रुत्वा श्रान्ततरस्वरः राजा शोकोपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे पापरूपे, त्वम् एतत् वचः न इच्छसि; मम आत्मनः अथवा हितं न जानासि। कृपणं मार्गम् आस्थाय त्वं कुचेष्टा जाता; तव चेष्टा साधुपथात् अपेता। अद्य अहम् एव राज्यं सुखं धनं च परित्यज्य रामम् अनुव्रजिष्यामि; सर्वे च अस्माभिः सह यास्यन्ति। त्वं तु राज्ञा भरतेन सह चिराय यथासुखं राज्यं भुङ्क्ष्व।’ एतेन सर्गः समाप्यते। अस्मिन् सर्गे राज्ञः त्रयः क्रमिकाः प्रयत्नाः दृष्टाः — प्रथमं सेनया कोशेन च रामस्य वनवासं सुखमयं कर्तुम्, द्वितीयं सिद्धार्थमुखेन कैकेयीं निवर्तयितुम्, तृतीयं च स्वयम् एव रामम् अनुगन्तुम्; त्रयः अपि निष्फलाः भविष्यन्ति, यतः रामः एव तान् प्रतिषेधिष्यति। अन्तिमे वाक्ये ‘यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्’ इति वचनं व्याजस्तुतिरूपेण कटुतमम् — यत् सा इच्छति तत् एव दत्त्वा राजा तस्याः एकाकित्वम् एव तस्यै ददाति।

Hearing Siddhārtha's words, the king, his voice grown very weary, spoke to Kaikeyī in words broken with grief. "You will have none of this, wicked woman; you know neither my good nor your own. You have taken a wretched road and your conduct is vile; it has strayed from the path of the good. Today I will give up my kingdom, my happiness and my wealth, and follow Rāma myself, and all these people will go with us. You alone, with Bharata as king, may enjoy the kingdom at your ease for as long as you like." With this the sarga ends. Three efforts of the king are seen one after another in this sarga: first to make Rāma's exile comfortable with an army and treasure, then to turn Kaikeyī back through Siddhārtha, and finally to follow Rāma himself. All three will fail, because Rāma himself will refuse them. The last words, "enjoy the kingdom at your ease for as long as you like", are bitterest of all, praise that is really reproach: by giving her exactly what she wanted, the king was giving her nothing but her own loneliness.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः॥ ३६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि

ऐक्ष्वाक ३६.१ इक्ष्वाकुवंशजः — दशरथः

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — ‘इक्ष्वाकु’ शब्दात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः (इ → ऐ), उकारलोपः च
समासः: समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितः (इक्ष्वाकोः अपत्यम् ऐक्ष्वाकः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्, दशरथः)

अनुयात्रार्थ ३६.२ पश्चाद्गमनस्य प्रयोजनाय — रामम् अनुसर्तुम्

सन्धिः: अनुयात्रा + अर्थ → अनुयात्रार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: अनुयात्रायाः अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)

रूपाजीवा ३६.३ रूपेण जीविकां कुर्वत्यः, वाराङ्गनाः

सन्धिः: रूप + आजीवा → रूपाजीवा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: रूपेण आजीवति इति रूपाजीवा — उपपदतत्पुरुषः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (कर्तृपदम्)

चतुर्विधबला ३६.२ चतुरङ्गिणी सेना

सन्धिः: चतुर् + विध — रेफस्य स्थितिः; स्वरसन्धिः अत्र नास्ति
समासः: चतुर्विधं बलं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (हस्त्यश्वरथपदातिरूपं चतुरङ्गम्)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘चमूः’ इत्यस्य विशेषणम्)

आरण्यकोविद ३६.५ वनस्य रहस्यं जानन्तः, अरण्यकुशलाः

सन्धिः: ‘अरण्य’ शब्दात् वुञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (अ → आ), ततः आरण्यक + कोविद; मुद्रणे ‘व्याधाश्चारण्यकोविदाः’ इति विसर्गस्य शकारेण योजितम्
समासः: अरण्ये कोविदाः (कुशलाः) — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘व्याधाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

आप्तदक्षिणा ३६.८ यथोचिताः पूर्णाः च यज्ञदक्षिणाः

सन्धिः: मुद्रणे ‘विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः’ — अत्र ‘च’ इत्यस्य अकारः आप्त-इत्यस्य आकारेण सह सवर्णदीर्घे लीनः (अ + आ = आ)
समासः: आप्ताः (पर्याप्ताः) दक्षिणाः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘विसृजन्’ इत्यस्य कर्म)

व्यरुध्यत ३६.१० अवरुद्धः अभवत् — स्वरः कण्ठे रुद्धः इत्यर्थः

सन्धिः: वि + अरुध्यत → व्यरुध्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: समासः नास्ति — ‘रुध्’ धातोः लङ् कर्मणि, ‘वि’ उपसर्गपूर्वकम्
विभक्तिः: प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लङ् (कर्मणि)

विषण्ण ३६.११ खिन्ना, अवसन्ना

सन्धिः: वि + सण्ण → विषण्ण — ‘सद्’ धातोः सकारस्य षत्वम् (इण्-परत्वात्), दकारस्य च नत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + सद्’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कैकेय्याः विशेषणम्)

पीतमण्डा ३६.१२ यस्याः सारः पूर्वम् एव पीतः — निःसारा

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — हलादिपदयोः समासमात्रम्
समासः: पीतः मण्डः (सारभागः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सुराम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

निरास्वाद्यतम ३६.१२ सर्वथा आस्वादरहितम्, नीरसतमम्

सन्धिः: निर् + आस्वाद्य → निरास्वाद्य — रेफस्य स्थितिः, ततः तमप्प्रत्ययः
समासः: न आस्वादयितुं योग्यम् इति निरास्वाद्यम्, तेषु अतिशयेन — नञर्थकप्रादिसमासात् तमप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

आयतलोचना ३६.१३ विशाललोचना

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — ‘आ + यम्’ धातोः क्तान्तम् ‘आयत’
समासः: आयते (विस्तीर्णे) लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (कैकेय्याः विशेषणम्)

माहित ३६.१४ हे अहितकारिणि — ‘मा’ इति निषेधात्मकं सम्बोधनम्

सन्धिः: मा + अहिते → माहिते — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अत्र ‘मा’ इति सम्बोधनाव्ययम्, ‘अहिते’ इति च सम्बोधनम्
समासः: न हितम् इति अहितम्, तद्वती अहिता — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (कैकेय्याः सम्बोधनम्)

उपारुधत् ३६.१६ अवारुधत्, राज्यात् निवारितवान्, निष्कासितवान्

सन्धिः: उप + आरुधत् → उपारुधत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘उप + आ + रुध्’ धातोः लङ्
विभक्तिः: प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लङ्

वराङ्गना ३६.१५ श्रेष्ठा स्त्री, सुन्दरी

सन्धिः: वर + अङ्गना → वराङ्गना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: वरा अङ्गना — कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कैकेय्याः विशेषणम्)

व्रीडित ३६.१७ लज्जितः, ह्रीयुक्तः

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — ‘व्रीड्’ धातोः क्तप्रत्ययः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)

महामात्र ३६.१८ प्रधानः अमात्यः, महामन्त्री

सन्धिः: महा + मात्र — अत्र स्वरसन्धिः नास्ति; ‘महत्’ शब्दस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
समासः: महती मात्रा (पदवी) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (सिद्धार्थस्य विशेषणम्)

सिद्धार्थ ३६.१८ सिद्धार्थनामकः दशरथस्य वृद्धः महामात्रः

सन्धिः: सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सिद्धः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः; अत्र तु संज्ञात्वेन रूढः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)

दुर्मति ३६.१९ दुष्टबुद्धिः

सन्धिः: दुर् + मति — रेफस्य स्थितिः; स्वरसन्धिः अत्र नास्ति
समासः: दुष्टा मतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (असमञ्जस्य विशेषणम्)

राष्ट्रवर्धन ३६.२० राष्ट्रस्य वृद्धिकारकः — हे राजन्

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — हलादिपदयोः समासमात्रम्
समासः: राष्ट्रं वर्धयति इति राष्ट्रवर्धनः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (सगरस्य सम्बोधनम्)

किंनिमित्त ३६.२१ केन कारणेन, किमर्थम्

सन्धिः: किम् + निमित्त → किंनिमित्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः (मोऽनुस्वारः)
समासः: किं निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (क्रियाविशेषणवत्)

उद्भ्रान्तचेतस् ३६.२२ भयेन विह्वलचित्ताः, घबराये हुए

सन्धिः: उद् + भ्रान्त → उद्भ्रान्त — अत्र स्वरसन्धिः नास्ति, दकारः स्थितः एव
समासः: उद्भ्रान्तं चेतः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘बालान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

मौख्य ३६.२२ मूर्खतया, अविवेकात्

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — ‘मूर्ख’ शब्दात् ष्यञ्प्रत्यये आदिवृद्धिः (ऊ → औ), रेफलोपश्च
समासः: समासः नास्ति — भावे ष्यञ्प्रत्ययः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)

नराधिप ३६.२३ मनुष्याणां स्वामी, राजा

सन्धिः: नर + अधिप → नराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: नराणाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्, सगरः)

सपरिच्छद ३६.२४ परिवारेण सामग्र्या च सहितः

सन्धिः: परि + छद → परिच्छद — ह्रस्वात् परे छकारे तुगागमः (‘छे च’), तेन द्वित्वम्; ततः ‘सह’ इत्यर्थे ‘स’
समासः: परिच्छदेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अन्वशात् ३६.२४ आदिष्टवान्, आज्ञां दत्तवान्

सन्धिः: अनु + अशात् → अन्वशात् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + शास्’ धातोः लुङ्
विभक्तिः: प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, लुङ्

फालपिटक ३६.२५ खनित्रं पिटकं च — निर्वासितस्य परिग्रहमात्रम्

सन्धिः: स्वरसन्धिः अत्र नास्ति — हलादिपदयोः समासमात्रम्
समासः: फालः (लाङ्गलफलकः, कुद्दालः) च पिटकः (पेटा) च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘गृह्य’ इत्यस्य कर्म)

निरय ३६.२७ नरकः, अधःपातः — ‘अस्य नरकगमनं दुर्लभम्’ इत्यर्थः

सन्धिः: निर् + अय → निरय — रेफस्य स्वरे परे स्थितिः, विसर्गस्य रेफादेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘निर् + इ’ धातोः अच्प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘दुर्लभः’ इत्यस्य विधेयम्)

शशाङ्क ३६.२७ चन्द्रः — यस्य मण्डले शशचिह्नम् इव कलङ्कः दृश्यते

सन्धिः: शश + अङ्क → शशाङ्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: शशः अङ्के यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘कल्मषम्’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

संत्याग ३६.२९ सर्वथा परित्यागः

सन्धिः: सम् + त्याग → संत्याग — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + त्यज्’ धातोः घञ्प्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)

शुभानन ३६.३० सुमुखि — अत्र व्याजस्तुतिः

सन्धिः: शुभ + आनना → शुभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: शुभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गे ‘शुभानने’ (कैकेय्याः सम्बोधनम्)

शोकोपहत ३६.३१ शोकेन हता, शोकेन क्षीणा (वाणी)

सन्धिः: शोक + उपहत → शोकोपहत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: शोकेन उपहता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)

अपेत ३६.३२ दूरम् अपगता, भ्रष्टा

सन्धिः: अप + इत → अपेत — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); मुद्रणे ‘साधुपथादपेता’ इति पञ्चम्या सह योजितम्
समासः: समासः नास्ति — ‘अप + इ’ धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गे ‘अपेता’ (‘चेष्टा’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुव्रजिष्याम्यहम् ३६.३३ अहम् अनुगमिष्यामि — ‘रामम् अहम् एव अनुव्रजिष्यामि’

सन्धिः: अत्र सन्धिः बाह्यः एव, किन्तु सः एव अस्य स्थलस्य कठिनता — अनुव्रजिष्यामि + अहम् → अनुव्रजिष्याम्यहम्, यण्सन्धिना (इ + अ = य्) पदद्वयं मुद्रणे एकपदवत् लिखितम्, तेन पदच्छेदः दुर्ज्ञेयः
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + व्रज्’ धातोः लृट् उत्तमपुरुषैकवचनम्, ततः ‘अहम्’ इति सर्वनाम
विभक्तिः: क्रियापदम् (लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्) सह कर्तृपदेन ‘अहम्’