सीतायाः वल्कलधारणम्, वसिष्ठेन कैकेय्याः निर्भर्त्सनम्

रामेण सेनायाः प्रत्याख्यानम्, रामलक्ष्मणसीतानां चीरधारणम्, अन्तःपुरस्त्रीणां खेदः, वसिष्ठस्य क्रोधवचनम्

अस्मिन् सर्गे रामः प्रधानामात्यस्य वचः श्रुत्वा सेनाम् अनुयात्रां च प्रत्याचक्षाणः केवलं चीराणि खनित्रपिटके च याचते। कैकेयी स्वयं चीराणि आहृत्य जनसमक्षं तान् धारयितुम् आदिशति; रामः लक्ष्मणश्च तानि अनायासेन धारयतः, किन्तु कौशेयवासिनी सीता चीरं दृष्ट्वा वागुराबद्धा पृषती इव त्रस्यति, बन्धनविधिम् अजानती मुहुर्मुहुः मुह्यति। ततः रामः स्वयम् एव तस्याः कौशेयस्य उपरि चीरं बध्नाति। तत् दृष्ट्वा अन्तःपुरस्त्रियः रुदन्त्यः सीतायाः निवारणं याचन्ते। अन्ते राजगुरुः वसिष्ठः सबाष्पः सीतां निवार्य कैकेयीं तीव्रं निर्भर्त्सयति — ‘सीता रामस्य आत्मैव, सा राजासनम् अधितिष्ठतु; यदि सा वनं यास्यति, पुरं राष्ट्रं भरतश्च सर्वे रामम् एव अनुयास्यन्ति; त्वम् एका शून्यां पृथिवीं शासिष्यसि।’ सः आभरणानि दातुम् आदिशति, वल्कलं च निवारयति; तथापि सीता भर्तुः वेषम् अनुकर्तुकामा न विनिवर्तते।

१रामेण अनुयात्रायाः सेनायाश्च प्रत्याख्यानम्

१महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा।
अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्॥

२त्यक्तभोगस्य मे राजन्वने वन्येन जीवतः।
किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः॥

३यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः।
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्॥

४तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते।
सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे॥

५खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छत।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम॥

पूर्वस्मिन् सर्गे राजा रामेण सह सेनां कोशं च प्रेषयितुम् आदिशत्, महामात्रः सिद्धार्थः च कैकेय्याः पुरतः रामस्य निर्दोषताम् अवदत्। महामात्रस्य तत् वचः श्रुत्वा विनयज्ञः रामः विनीतवत् एव दशरथम् अभ्यभाषत — ‘राजन्, मया भोगाः त्यक्ताः; वने वन्येन एव आहारेण मया जीवितव्यम्। सर्वतः त्यक्तसङ्गस्य मम अनुयात्रया किं प्रयोजनम्?’ ततः सः दृष्टान्तेन स्वम् आशयं स्पष्टीकरोति — यः पुरुषः द्विपश्रेष्ठं दत्त्वा पश्चात् तस्य कक्ष्यायां रज्जौ मनः करोति, तस्य कुञ्जरोत्तमं त्यजतः रज्जुस्नेहेन किं फलम्? तथा एव सतां श्रेष्ठ, जगत्पते, राज्यं परित्यक्तवतः मम ध्वजिन्या सेनया किम्? ‘सर्वम् एव अहम् अनुजानामि; चीराणि एव मे आनयन्तु’ इति सः स्पष्टं वदति। ततः सः दासीः प्रति खनित्रपिटके उभे समानयितुम् आदिशति, यतः चतुर्दश वर्षाणि तेन वने वस्तव्यानि — खनित्रेण मूलानि उद्धर्तव्यानि, पिटकेन च फलानि वोढव्यानि। अत्र द्रष्टव्यम् — रामस्य त्यागः न अर्धः, अपि तु पूर्णः; सः केवलं राज्यं न त्यजति, अपि तु राजवेषम् अपि त्यक्त्वा तापसवेषम् एव स्वीकर्तुम् इच्छति। एषः एव सङ्कल्पः अग्रिमानाम् घटनानां मूलम्। राज्ञा दत्तः कोशः, सेना, परिजनाः च — सर्वं तेन एकेन वाक्येन प्रत्याख्यातम्।

In the previous sarga the king had ordered an army and the treasury to go with Rāma, and the aged minister Siddhārtha had defended Rāma's innocence before Kaikeyī. Hearing the chief minister's words, Rāma, who knew what courtesy required, spoke to Daśaratha with all humility. "Your majesty, I have given up all pleasures; I must live in the forest on what the forest provides. What use is a following to a man who has cut every tie?" Then he made his meaning clear with an example. "If a man gives away his finest elephant and then sets his heart on its tethering rope, what good is his love of the rope when he is giving up the great beast itself? In the same way, best of the good, lord of the world, what use is an army with banners to me, when I have given up the kingdom? I give it all up; let them bring me only garments of bark." Then he asked for a spade and a basket to be brought, since he was to live fourteen years in the forest, the spade to dig roots and the basket to carry fruit. Notice that Rāma's renunciation is not half-hearted but complete: he gives up not only the kingdom but even the dress of a prince, and wishes to take the dress of an ascetic. This resolve lies at the root of what follows. The treasury, the army and the attendants the king had offered were all refused in a single sentence.

२चीरधारणम् — रामः, लक्ष्मणः, सीता च

६अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्।
उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा॥

७स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते।
सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह॥

८लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे।
तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः॥

९अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी।
सम्प्रेक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव॥

अथ कैकेयी न केवलम् अनुमतिं दत्तवती, अपि तु स्वयम् एव चीराणि आहृत्य, महति जनौघे निरपत्रपा सती, राघवम् उवाच — ‘परिधत्स्व’ इति। पुरुषव्याघ्रः रामः ते द्वे चीरे तस्याः हस्तात् प्रतिगृह्य, स्वस्य सूक्ष्मवस्त्रम् अवक्षिप्य, तत्क्षणम् एव मुनिवस्त्राणि अवस्त — न तत्र विलम्बः, न विषादः, न प्रतिवचनम्। लक्ष्मणः अपि तत्र एव पितुः अग्रतः शुभे वसने विहाय तापसाच्छादने जग्राह; अनुजस्य अनुगमनम् अपि तावत् एव शीघ्रम्। किन्तु सीतायाः विषये कविः वृत्तिं परिवर्तयति। कौशेयवासिनी सा आत्मपरिधानार्थं दत्तं चीरं सम्प्रेक्ष्य संत्रस्ता अभवत् — यथा वागुरां दृष्ट्वा पृषती त्रस्यति, तथा। एषा उपमा सूक्ष्मा — मृगी न मृत्योः बिभेति, अपि तु अदृष्टपूर्वस्य बन्धनस्य; तथा एव सीता न वनवासात् बिभेति, अपि तु अपरिचितेन वेषेण मुह्यति। सा हि जनकस्य राजकन्या, दशरथस्य स्नुषा; तादृशं वल्कलं तया न कदापि दृष्टम्, न स्पृष्टम्। अत्र एव सर्गस्य करुणरसः आरभ्यते। कैकेय्याः स्वहस्तेन चीरदानम् एव तस्याः निर्लज्जतां प्रकटयति, यतः स्नुषायै वल्कलं दातुं न कोऽपि श्वश्रूः इच्छेत्।

Then Kaikeyī did more than consent: she fetched the bark garments herself and, shameless before that great crowd, said to Rāghava, "Put these on." Rāma, the tiger among men, took the two bark cloths from her hand, threw off his fine robe and at once dressed himself as a hermit, without delay, without sorrow, without a word of reply. Lakṣmaṇa too, right there in front of his father, laid aside his fine clothes and put on the ascetic's covering, the younger brother following just as swiftly. But when it comes to Sītā the poet changes his tone. Dressed in silk, she looked at the bark garment given her to wear and shrank in terror, as a doe shrinks at the sight of a snare. The image is subtle: the doe does not fear death so much as a trap she has never seen before, and in the same way Sītā was not afraid of the forest but bewildered by a dress she had never known. She was a king's daughter, Janaka's, and Daśaratha's daughter-in-law; she had never seen or touched such bark. Here the pathos of the sarga begins. That Kaikeyī handed out the bark with her own hands shows her shamelessness, for no mother-in-law would want to give bark to her son's wife.

३सीतायाः चीरबन्धने अकौशलम्, रामेण स्वहस्तेन चीरबन्धनम्

१०सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः।
कैकेय्याः कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा॥

११अश्रुसम्पूर्णनेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।
गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्॥

१२कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः।
इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः॥

१३कृत्वा कण्ठे स्म सा चीरमेकमादाय पाणिना।
तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा॥

१४तस्यास्तत्क्षिप्रमागत्य रामो धर्मभृतां वरः।
चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम्॥

सा लज्जमाना इव, सुदुर्मनाः च, कैकेय्याः हस्तात् ते कुशचीरे प्रगृह्णाति। अश्रुसम्पूर्णनेत्रा, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी च जानकी गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारम् अपृच्छत् — ‘वनवासिनः मुनयः चीरं कथं नु बध्नन्ति?’ इति। प्रश्नः एव तस्याः अवस्थां प्रकटयति; सा न वनं प्रत्याख्याति, केवलं विधिं न जानाति। एवं ह्यकुशला सा मुहुर्मुहुः मुमोह — पुनः पुनः विस्मृत्य व्याकुला अभवत्। अन्ते एकं चीरं कण्ठे कृत्वा, अपरम् एकं पाणिना आदाय, व्रीडिता जनकात्मजा तत्र अकुशला एव तस्थौ — सर्वेषां पश्यतां मध्ये स्तब्धा। तत् दृष्ट्वा धर्मभृतां वरः रामः क्षिप्रम् आगत्य स्वयम् एव तस्याः कौशेयस्य उपरि चीरं बबन्ध। अयम् एव सर्गस्य मध्यबिन्दुः। कविः न वदति यत् रामः दुःखितः आसीत्; किन्तु यत् सः कौशेयम् अपनीय न बध्नाति, अपि तु तस्य उपरि एव, तेन एव तस्य मनसः अवस्था सूच्यते — अद्यापि सीतायाः राजपुत्रीत्वं तेन न अपह्नुतम्। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘भूल कर बैठती थीं’ इति स्मृतिभ्रंशम् एव सूचयति, न मूर्च्छाम्।

As if shrinking with shame and sick at heart, Sītā took the two garments of kuśa bark from Kaikeyī's hand. Her eyes full of tears, Janaka's daughter, who knew dharma and kept her eyes on dharma, asked her husband, who looked like the king of the gandharvas: "How do the sages who live in the forest tie on their bark?" The question itself shows her state: she was not refusing the forest; she simply did not know how it was done. Having no skill in it, she was at a loss again and again, forgetting and becoming flustered. At last she put one garment round her neck and held the other in her hand, and Janaka's daughter stood there, embarrassed and helpless, in front of everyone. Seeing this, Rāma, best of those who uphold dharma, came quickly and tied the bark on her himself, over her silk. This is the centre of the sarga. The poet does not say that Rāma was grieved, but the fact that he did not take off her silk but tied the bark over it shows what was in his heart: he had not yet stripped her of her dignity as a princess.

४अन्तःपुरस्त्रीणां खेदः, रामं प्रति तासां प्रार्थना

१५रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्।
अन्तःपुरचरा नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्॥

१६ऊचुश्च परमायत्ता रामं ज्वलिततेजसम्।
वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी॥

१७पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्।
तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो॥

१८लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक।
नेयमर्हति कल्याणि वस्तुं तापसवद्वने॥

१९कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी।
धर्मनित्यः स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि॥

सीतायाः उत्तमं चीरं बध्नन्तं रामं प्रेक्ष्य अन्तःपुरचराः नार्यः नेत्रजं वारि मुमुचुः। परमायत्ताः — अत्यन्तं खिन्नाः, परवशाः च — ताः ज्वलिततेजसं रामम् ऊचुः — ‘वत्स, इयं मनस्विनी वनवासे न नियुक्ता; वरयोः वचनं रामम् एव अस्पृशत्, न सीताम्। पितुः वाक्यानुरोधेन विजनं वनं गतस्य ते विरहे अस्याः दर्शनम् एव अस्माकं सफलं भवतु, प्रभो। लक्ष्मणेन सहायेन त्वं वनं गच्छ; इयं कल्याणी तापसवत् वने वस्तुं न अर्हति। पुत्र, अस्माकम् इमां याचनां कुरु — भामिनी सीता इह एव तिष्ठतु। धर्मनित्यः त्वं स्वयम् इदानीं स्थातुं न इच्छसि, तत् तु युक्तम् एव; किन्तु इमां मा नय।’ एतासां वचनेषु न आज्ञा, न कोपः, केवलं दैन्यम् एव — ताः राज्ञ्यः अपि सत्यः याचन्ते। तथापि रामः न प्रतिवदति; मौनम् एव तस्य उत्तरम्। एतेन कविः दर्शयति यत् सीतायाः निश्चयः रामेण अपि न भङ्क्तुं शक्यः। ‘परमायत्ताः’ इति पदं हिन्दीभाष्ये ‘अत्यन्त खिन्न’ इति व्याख्यातम्; परवशत्वं दैन्यं च उभयम् अत्र गृह्यते।

When they saw Rāma tying the fine bark on Sītā, the women of the inner palace let their tears fall. Utterly stricken and helpless, they said to Rāma, whose splendour blazed: "Dear child, this high-spirited lady was never sentenced to live in the forest; the terms of the boons touched Rāma alone, not Sītā. You are going to the lonely forest in obedience to your father's word; while you are away, let the sight of her at least be left to us, my lord. Go to the forest with Lakṣmaṇa as your companion, but this gracious lady does not deserve to live in the forest like an ascetic. Grant us this request, son: let lovely Sītā stay here. You are always devoted to dharma and will not stay yourself, and that is right, but do not take her." There is no command in their words and no anger, only helplessness: queens though they were, they begged. Yet Rāma did not answer; his silence was his reply. By this the poet shows that Sītā's resolve was something not even Rāma could break.

५वसिष्ठेन सीतायाः निवारणम्, कैकेय्याः तीव्रा निर्भर्त्सना

२०तासामेवंविधा वाचः शृण्वन्दशरथात्मजः।
बबन्धैव तथा चीरं सीतया तुल्यशीलया॥

२१चीरे गृहीते तु तया सबाष्पो नृपतेर्गुरुः।
निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्॥

२२अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि।
वञ्चयित्वा तु राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसि॥

२३न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते।
अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्॥

२४आत्मा हि दाराः सर्वेषां दारसंग्रहवर्तिनाम्।
आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्॥

तासाम् एवंविधाः वाचः शृण्वन् अपि दशरथात्मजः तुल्यशीलया सीतया सह तथा एव चीरं बबन्ध — पत्न्याः इच्छाम् एव सः प्रमाणीकरोति। तया चीरे गृहीते सति नृपतेः गुरुः वसिष्ठः सबाष्पः सीतां निवार्य कैकेयीं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अतिप्रवृत्ते, दुर्मेधे, कुलपांसनि कैकेयि! राजानं वञ्चयित्वा त्वं प्रमाणे न अवतिष्ठसे — वरयोः सीमाम् अतिक्रामसि। शीलवर्जिते, देव्या सीतया वनं न गन्तव्यम्; सा रामस्य प्रकृतम् आसनम् एव अनुष्ठास्यति। ये दारसंग्रहवर्तिनः गृहस्थाः, तेषां सर्वेषां दाराः आत्मा एव; अतः इयम् एव रामस्य आत्मा इति मत्वा मेदिनीं पालयिष्यति।’ गुरोः एषा युक्तिः स्मर्तव्या — सः न आर्द्रतया याचते, अपि तु वरस्य अक्षरार्थम् एव आश्रित्य तर्केण कैकेयीं बध्नाति। यत् त्वया न याचितम्, तत् त्वं न लब्धवती; रामस्य वनवासः एव वृतः, न सीतायाः। एषा एव युक्तिः अग्रिमेषु श्लोकेषु विस्तार्यते। ‘तुल्यशीलया’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् सीतायाः शीलं रामस्य शीलेन समानम्, अतः तस्याः निश्चयः अपि तादृशः एव दृढः।

Though he heard them say all this, Daśaratha's son went on and tied the bark on Sītā, whose character matched his own; he took his wife's wish as final. When she had put on the bark, the king's preceptor Vasiṣṭha, his eyes full of tears, stopped Sītā and said to Kaikeyī: "Kaikeyī, you have gone too far, you dull-witted disgrace to your family! Having deceived the king, you will not stay within any bounds. Shameless woman, Queen Sītā shall not go to the forest; she shall sit in the seat that belongs by right to Rāma. For every householder who takes a wife, the wife is his very self, so she, as Rāma's own self, shall rule the earth." The preceptor's argument is worth remembering: he did not plead from pity but bound Kaikeyī with reason, holding to the very letter of the boon. What you did not ask for, you did not get; you chose exile for Rāma, not for Sītā. This argument is developed in the verses that follow. And by saying that Sītā's character matched Rāma's, the poet makes plain that her resolve was just as firm as his.

६सर्वेषाम् अनुगमनप्रतिज्ञा — पुरं राष्ट्रं च रामेण सह गमिष्यति

२५अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण संगता।
वयमत्रानुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति॥

२६अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः।
सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्॥

२७भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः।
वने वसन्तं काकुत्स्थमनुवत्स्यति पूर्वजम्॥

२८ततः शून्यां गतजनां वसुधां पादपैः सह।
त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता॥

२९न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः।
तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति॥

वसिष्ठः पुनः आह — ‘अथ यदि वैदेही रामेण संगता वनं यास्यति, तर्हि वयम् अपि तत्र अनुयास्यामः, इदं पुरं च गमिष्यति। यत्र सदारः राघवः, तत्र एव अन्तपालाः अपि यास्यन्ति; सह उपजीव्यं राष्ट्रं च सपरिच्छदं पुरं च तत्र एव गमिष्यति। भरतः अपि सशत्रुघ्नः चीरवासाः वनेचरः भूत्वा वने वसन्तं पूर्वजं काकुत्स्थम् अनुवत्स्यति। ततः त्वम् एका, दुर्वृत्ता, प्रजानाम् अहिते स्थिता, शून्यां गतजनां पादपैः सह एव अवशिष्टां वसुधां शाधि।’ अन्ते सः सूत्ररूपेण वदति — ‘यत्र रामः भूपतिः न, तत् राष्ट्रं राष्ट्रम् एव न भविष्यति; यत्र च रामः निवत्स्यति, तत् वनम् एव राष्ट्रं भविष्यति।’ एतत् वाक्यम् अस्य सर्गस्य सारः — राष्ट्रं न भूमिः, न प्राकारः, अपि तु जनानाम् अनुरागः एव। कैकेय्याः हस्ते अयोध्या तिष्ठतु नाम, किन्तु सा शून्या भविष्यति; रामस्य पदानुसारिणी वनभूमिः एव सजीवं राष्ट्रं भविष्यति। ‘अन्तपालाः’ इति सीमारक्षकाः; ते अपि यदि गच्छन्ति, तर्हि राज्यस्य सीमा एव न अवशिष्यते।

"And if Vaidehī does go to the forest with Rāma," Vasiṣṭha went on, "then we will follow her, and this whole city will go too. The guardians of the frontiers will go wherever Rāghava goes with his wife; the kingdom with all that sustains it, and the city with everything in it, will go there too. Bharata and Śatrughna as well will put on bark, live in the woods and follow their elder brother Kākutstha in his forest home. Then you can rule alone, you woman of evil ways who work against your people, over an empty earth with no one left on it but the trees." Finally he put it as a maxim: "Where Rāma is not king, the kingdom will be no kingdom; the forest where Rāma lives will itself become the kingdom." That saying is the essence of this sarga: a kingdom is not land or city walls but the love of its people. Ayodhyā might remain in Kaikeyī's hands, but it would be empty, while the forest that followed in Rāma's footsteps would become a living kingdom. And if even the frontier guards left, the kingdom would have no borders left at all.

७भरतः अन्यथा न करिष्यति — कैकेय्याः स्वार्थस्य वैफल्यम्

३०न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमिच्छति।
त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीपतेः॥

३१यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि।
पितृवंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति॥

३२तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्।
लोके नहि स विद्येत यो न राममनुव्रतः॥

३३द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्यालमृगद्विजान्।
गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्॥

वसिष्ठः कैकेय्याः मूलप्रयोजनम् एव भिनत्ति — ‘यदि भरतः वस्तुतः महीपतेः दशरथस्य पुत्रः जातः, तर्हि सः पित्रा अदत्तां महीं शास्तुं न इच्छति, न च त्वयि पुत्रवत् वस्तुम्। यद्यपि त्वं क्षितितलात् गगनं प्रति उत्पतिष्यसि, तथापि पितृवंशचरित्रज्ञः सः अन्यथा न करिष्यति।’ ततः निष्कर्षः — ‘तत् एवं पुत्रगर्धिन्या त्वया पुत्रस्य एव अप्रियं कृतम्; यतः लोके सः कोऽपि न विद्यते यः राममनुव्रतः न स्यात्।’ अन्ते सः प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शयति — ‘अद्य एव त्वं द्रक्ष्यसि: रामेण सह गच्छतः पशून्, व्यालान्, मृगान्, द्विजान्, तदुन्मुखान् पादपांश्च।’ यदा तिर्यञ्चः वृक्षाश्च रामम् अनुगच्छन्ति, तदा मानुषाणां का कथा? एवं वसिष्ठः कैकेयीं द्वाभ्यां प्रहाराभ्यां ताडयति — प्रथमं तस्याः धर्मं, ततः तस्याः स्वार्थम् अपि। यत् पुत्रार्थं कृतम्, तत् एव पुत्रस्य अनर्थाय जातम् — एषः एव तस्याः कर्मणः विपाकः। ‘गगनम् उत्पतिष्यसि’ इति अतिशयोक्त्या वसिष्ठः कैकेय्याः प्रयत्नस्य नैष्फल्यं दर्शयति।

Vasiṣṭha then struck at the root of Kaikeyī's purpose. "If Bharata is truly the son of King Daśaratha, he will not want to rule a land his father did not give him, nor to live with you as a son. Even if you were to leap from the earth into the sky, he knows the ways of his father's line and will not act otherwise." And his conclusion: "So in your greed for your son, you have done your son himself a wrong, for there is no one in the world who is not devoted to Rāma." Last he pointed to proof she would see with her own eyes: "This very day you will see the cattle, the snakes, the deer and the birds going with Rāma, and even the trees turning towards him." If animals and trees follow Rāma, what of human beings? So Vasiṣṭha struck Kaikeyī with two blows, first against her dharma and then against her self-interest: what she had done for her son's sake had turned out to harm her son, and that was the fruit of her deed. His image of her leaping into the sky shows how useless all her efforts would be.

८वसिष्ठस्य आभरणादेशः, सीतायाः अविचलितः भावः

३४अथोत्तमान्याभरणानि देवि देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्।
न चीरमस्याः प्रविधीयतेति न्यवारयत्तद्वसनं वसिष्ठः॥

३५एकस्य रामस्य वने निवासस्त्वया वृतः केकयराजपुत्रि।
विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत्वरण्ये सह राघवेण॥

३६यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री।
वस्त्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानैर्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने॥

३७तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे।
नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा॥

अन्तिमाः चत्वारः श्लोकाः उपजातिवृत्तेन निबद्धाः, यत् सर्गान्ते वेगस्य वर्धनं सूचयति। वसिष्ठः आदिशति — ‘अथ देवि, चीरं व्यपनीय स्नुषायै उत्तमानि आभरणानि देहि; अस्याः चीरं न प्रविधीयते’ इति उक्त्वा सः तत् वसनं न्यवारयत्। ‘केकयराजपुत्रि, त्वया वरे एकस्य रामस्य एव वने निवासः वृतः, न सीतायाः; अतः इयं विभूषिता प्रतिकर्मनित्या सती अरण्ये राघवेण सह वसतु। मुख्यैः यानैः परिचारकैश्च सुसंवृता, सर्वैः वस्त्रैः विधानैश्च सहिता राजपुत्री यथासुखं गच्छतु — वरसम्प्रदाने इयं त्वया न वृता।’ एवं तस्मिन् अप्रतिमप्रभावे विप्रमुख्ये गुरौ जल्पति सति अपि सीता विनिवृत्तभावा न अभवत्। सा हि प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा — तस्य वेषम् एव अनुकर्तुम् इच्छन्ती। एवं सर्गः विरोधाभासेन समाप्यते: गुरोः आज्ञा सीतायै आभरणानि ददाति, सीता तु वल्कलम् एव वृणोति। अग्रिमे सर्गे दशरथः स्वयम् एव तम् एव विषयम् उत्थापयिष्यति। मुद्रणे एते श्लोकाः चतसृभिः पङ्क्तिभिः निबद्धाः, अत्र तु द्वाभ्याम् एव पङ्क्तिभ्याम्।

The sarga's last four verses move faster. Vasiṣṭha gave his order: "Now, my lady, take away the bark and give your daughter-in-law the finest ornaments; bark is not prescribed for her." And he stopped her wearing that garment. "Daughter of the Kekaya king, the boon you chose was that Rāma alone should live in the forest, not Sītā. So let her live in the wilderness with Rāghava, adorned and cared for as always. Let the princess go as she pleases, with the best carriages and a full retinue, with all her clothes and belongings; she was not the one you named when the boons were granted." Yet even while that foremost of brahmins, the king's preceptor of matchless power, was speaking, Sītā did not change her mind, for she wanted only to be like her beloved husband and to share his dress. So the sarga ends in a contrast: the preceptor's order grants Sītā her ornaments, but Sītā chooses the bark. In the next sarga Daśaratha himself will take up the same matter.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

कुञ्जरोत्तमम् ३७.३ गजश्रेष्ठः, उत्तमः हस्ती

सन्धिः: कुञ्जर + उत्तम → कुञ्जरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: कुञ्जरेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘त्यजतः’ इत्यस्य कर्म)

चीराण्येवानयन्तु ३७.४ वल्कलवस्त्राणि एव आनयन्तु

सन्धिः: चीराणि + एव → चीराण्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए); एव + आनयन्तु → एवानयन्तु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि सन्धिना एकत्र लिखितानि
विभक्तिः: चीराणि — द्वितीया बहुवचनम्; आनयन्तु — लोट् प्रथमपुरुषबहुवचनम्

समानयत ३७.५ समानीय आनयत, एकत्र गृहीत्वा आनयत

सन्धिः: सम् + आ + नयत — अनुस्वारस्य मकारः, ततः आङः दीर्घः; अत्र सन्धिः उपसर्गयोः एव
समासः: समासः नास्ति — नी धातोः लोट्-रूपम्
विभक्तिः: लोट् मध्यमपुरुषबहुवचनम् (दासीः प्रति आज्ञा)

निरपत्रपा ३७.६ निर्लज्जा, लज्जारहिता

सन्धिः: निः + अपत्रपा → निरपत्रपा — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
समासः: निर्गता अपत्रपा (लज्जा) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)

तापसाच्छादने ३७.८ तपस्विनां वस्त्रे, वल्कलयुगलम्

सन्धिः: तापस + आच्छादन → तापसाच्छादन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: तापसानाम् आच्छादने — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘जग्राह’ इत्यस्य कर्म — द्वे वल्कले)

अथात्मपरिधानार्थम् ३७.९ स्वस्य परिधानाय, आत्मना धारयितुम्

सन्धिः: अथ + आत्म → अथात्म — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); परिधान + अर्थम् → परिधानार्थम् — पुनः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: आत्मनः परिधानम्, तदर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः अर्थप्रत्ययान्तः
विभक्तिः: अव्ययीभावसदृशं क्रियाविशेषणम् (द्वितीयान्तम्)

व्यपत्रपमाणेव ३७.१० लज्जमाना इव, लज्जया संकुचिता इव

सन्धिः: वि + अप + त्रप् → व्यपत्रप् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्); व्यपत्रपमाणा + इव → व्यपत्रपमाणेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — त्रप् धातोः शानच्-प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)

सुदुर्मनाः ३७.१० अत्यन्तं खिन्नमनस्का, नितरां दुःखिता

सन्धिः: सु + दुर् + मनस् — रेफस्य स्थितिः अपरिवर्तिता; विसर्गः पदान्ते
समासः: अतिशयेन दुष्टं मनः यस्याः सा — प्रादिसमासगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)

मुहुर्मुहुः ३७.१२ पुनः पुनः, वारं वारम्

सन्धिः: मुहुः + मुहुः → मुहुर्मुहुः — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परः विसर्गः घोषवर्णे रेफः)
समासः: वीप्सायां द्विरुक्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

ह्यकुशला ३७.१२ अनभ्यस्ता, तत्कर्मणि अनिपुणा

सन्धिः: हि + अकुशला → ह्यकुशला — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: न कुशला — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (सीतायाः विशेषणम्)

कौशेयस्योपरि ३७.१४ कोशजस्य पट्टवस्त्रस्य उपरिभागे

सन्धिः: कौशेयस्य + उपरि → कौशेयस्योपरि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — षष्ठ्यन्तपदं तथा उपरि इति अव्ययम्
विभक्तिः: षष्ठी एकवचनम् (‘उपरि’ इत्यनेन योगे)

अन्तःपुरचराः ३७.१५ राजगृहस्य अवरोधे निवसन्त्यः

सन्धिः: अन्तर् + पुर → अन्तःपुर — रेफस्य विसर्गादेशः (खरि परे)
समासः: अन्तःपुरे चरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘नार्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)

परमायत्ता ३७.१६ अत्यन्तं परवशाः, गाढं खिन्नाः — हिन्दीभाष्ये ‘अत्यन्त खिन्न’ इति

सन्धिः: परम + आयत्त → परमायत्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: परमम् आयत्ताः — प्रादितत्पुरुषवत् कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (मुद्रणे विसर्गलोपः; स्त्रीणां विशेषणम्)

तावद्दर्शनम् ३७.१७ तावत्पर्यन्तम् अस्याः दर्शनम्

सन्धिः: तावत् + दर्शनम् → तावद्दर्शनम् — जश्त्वसन्धिः (त् + द = द्द)
समासः: समासः नास्ति — अव्ययं तथा नपुंसकलिङ्गपदम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सफलं भवतु’ इत्यस्य कर्तृ)

तापसवद्वने ३७.१८ तपस्विवत् वने

सन्धिः: तापसवत् + वने → तापसवद्वने — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
समासः: समासः नास्ति — वति-प्रत्ययान्तम् अव्ययं, ततः सप्तम्यन्तपदम्
विभक्तिः: अव्ययम् + सप्तमी एकवचनम्

शृण्वन्दशरथात्मजः ३७.२० शृण्वन् दशरथपुत्रः

सन्धिः: दशरथ + आत्मज → दशरथात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); मुद्रणे पदान्तहलन्तस्य परपदेन योगः
समासः: दशरथस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (शृण्वन् — शतृप्रत्ययान्तं विशेषणम्)

सबाष्पः ३७.२१ सजलनयनः, अश्रुपूर्णः

सन्धिः: सह + बाष्पः → सबाष्पः — बहुव्रीहौ सहशब्दस्य सः इति आदेशः
समासः: बाष्पेण सहितः — सहार्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘नृपतेर्गुरुः’ इत्यस्य विशेषणम्)

कुलपांसनि ३७.२२ कुलस्य कलङ्कभूते, वंशदूषिके

सन्धिः: कुल + पांसन — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परः पकारः)
समासः: कुलं पांसयति (दूषयति) इति कुलपांसनः, तस्य स्त्री — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम् (कैकेयीं प्रति)

प्रमाणेऽवतिष्ठसि ३७.२२ मर्यादायां न तिष्ठसि, सीमाम् अतिक्रामसि

सन्धिः: प्रमाणे + अवतिष्ठसि → प्रमाणेऽवतिष्ठसि — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अकारस्य लोपः, अवग्रहेण सूचितः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी एकवचनम् + लट् मध्यमपुरुषैकवचनम् (‘न’ इत्यनेन निषिद्धम्)

आत्मेयम् ३७.२४ ‘एषा एव (रामस्य) आत्मा’ इति

सन्धिः: आत्मा + इयम् → आत्मेयम् — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — विधेयपदं तथा सर्वनाम
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘इति’ इत्यनेन हेतुवाक्ये)

सहोपजीव्यम् ३७.२६ जीविकासाधनसहितम्, आजीविकया सह

सन्धिः: सह + उपजीव्यम् → सहोपजीव्यम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: उपजीव्येन (जीविकासाधनेन) सहितम् — सहार्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राष्ट्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सशत्रुघ्नश्चीरवासाः ३७.२७ शत्रुघ्नसहितः, वल्कलवस्त्रः

सन्धिः: सशत्रुघ्नः + चीरवासाः → सशत्रुघ्नश्चीरवासाः — विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारादेशः (चवर्गे परे)
समासः: शत्रुघ्नेन सहितः — बहुव्रीहिः; चीरं वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (भरतस्य विशेषणद्वयम्)

पुत्रगर्धिन्या ३७.३२ पुत्रविषये लुब्धया, पुत्रार्थम् अत्यभिलाषिण्या

सन्धिः: पुत्र + गर्धिन् — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परः गकारः)
समासः: पुत्रं गृध्यति (अभिकाङ्क्षति) इति पुत्रगर्धिनी, तया — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘त्वया’ इत्यस्य विशेषणम्)

तदुन्मुखान् ३७.३३ रामाभिमुखान्, तदभिमुखीभूतान्

सन्धिः: तद् + उन्मुख → तदुन्मुख — सन्धिकार्यं नास्ति (दकारः स्वरे परे स्थिरः)
समासः: तम् (रामम्) उन्मुखाः, तान् — द्वितीयातत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘पादपान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अथोत्तमान्याभरणानि ३७.३४ अथ उत्तमानि अलङ्काराणि

सन्धिः: अथ + उत्तमानि → अथोत्तमानि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत्तमानि + आभरणानि → उत्तमान्याभरणानि — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: समासः नास्ति — अव्ययं तथा विशेषणविशेष्यभावः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘देहि’ इत्यस्य कर्म)

न्यवारयत् ३७.३४ निवारितवान्, प्रतिषिद्धवान्

सन्धिः: नि + अवारयत् → न्यवारयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः: समासः नास्ति — णिजन्तस्य वृ धातोः लङ्
विभक्तिः: लङ् प्रथमपुरुषैकवचनम् (कर्ता वसिष्ठः)

वसत्वरण्ये ३७.३५ वने निवसतु

सन्धिः: वसतु + अरण्ये → वसत्वरण्ये — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: लोट् प्रथमपुरुषैकवचनम् + सप्तमी एकवचनम्

विधानैर्नेयम् ३७.३६ उपकरणैः (सहिता); एषा न (वृता)

सन्धिः: विधानैः + न → विधानैर्न — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे परे); न + इयम् → नेयम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि पदानि सन्धिना संयुक्तानि
विभक्तिः: विधानैः — तृतीया बहुवचनम्; इयम् — प्रथमा एकवचनम्

नृपस्याप्रतिमप्रभावे ३७.३७ राज्ञः अनुपमप्रभावे (गुरौ)

सन्धिः: नृपस्य + अप्रतिम → नृपस्याप्रतिम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: न प्रतिमा यस्य सः अप्रतिमः, अप्रतिमः प्रभावः यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तम्याम् ‘गुरौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रतिकारकामा ३७.३७ भर्तुः वेषम् एव अनुकर्तुम् इच्छन्ती

सन्धिः: प्रतिकार + कामा — सन्धिकार्यं नास्ति (अकारात् परः ककारः)
समासः: प्रतिकारस्य (अनुकरणस्य, समानवेषकरणस्य) कामा यस्याः सा — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (सीतायाः विशेषणम्)