अयोध्याकाण्डम् — अष्टात्रिंशः सर्गः
जनस्य आक्रोशः, राज्ञः निर्वेदः, सीतायाः वल्कलधारणस्य प्रतिषेधः, रामेण मातुः रक्षणयाचना
अस्मिन् सर्गे सीतायाः वल्कलधारणं दृष्ट्वा सर्वः जनः ‘धिक् दशरथम्’ इति प्रचुक्रोश। तेन आक्रोशेन दशरथः जीविते धर्मे यशसि च श्रद्धां त्यजति, उष्णं निःश्वस्य च कैकेयीं प्रत्याह — ‘सीता सुकुमारी सुखोचिता च; वसिष्ठः सत्यम् एव आह यत् इयं वनस्य योग्या न। जनकस्य कन्या चीराणि अपास्यतु; एषा प्रतिज्ञा मया न दत्ता।’ ततः सः आत्मानं निन्दति — ‘अजीवनार्हेण मया नृशंसा प्रतिज्ञा कृता; सा मां वेणुम् आत्मपुष्पम् इव दहतु।’ पुनः सः कैकेयीं तीव्रं भर्त्सयति — ‘रामस्य विवासनम् एव ते पर्याप्तम् आसीत्; एभिः कृपणैः पातकैः किम्? एतत् समतिक्रम्य त्वं निरयं गन्तुम् इच्छसि।’ अन्ते वनं सम्प्रस्थितः रामः अवाक्शिरसम् आसीनं पितरम् अभिवदति — ‘मम माता कौसल्या वृद्धा, अक्षुद्रशीला, त्वां न कदापि गर्हते; मया विहीना शोकसागरं प्रपन्ना सा त्वया भूयः सम्मन्तव्या। महेन्द्रोपम, तथा विधेहि यथा वनस्थे मयि सा शोककर्शिता जीवितं न्यस्य यमक्षयं न व्रजेत्।’
१तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत्।
प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्विति॥
२तेन तत्र प्रणादेन दुःखितः स महीपतिः।
चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः॥
३स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत्।
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति॥
४सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता।
नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम॥
सीतायां चीरं वसानायां सर्वः जनः प्रचुक्रोश — ‘सनाथा अपि इयम् अनाथा इव दृश्यते; धिक् त्वां दशरथ!’ इति। तेन प्रणादेन दुःखितः महीपतिः जीविते, धर्मे, स्वस्य यशसि च श्रद्धाम् एव चिच्छेद — त्रिष्वपि पुरुषार्थेषु तस्य आस्था नष्टा। ततः सः ऐक्ष्वाकः उष्णं निःश्वस्य भार्यां कैकेयीम् अब्रवीत् — ‘कैकेयि, सीता कुशचीरेण गन्तुं न अर्हति। इयं सुकुमारी, बाला, सततं सुखोचिता च; अतः इयं वनस्य योग्या न इति मम गुरुः वसिष्ठः सत्यम् एव आह।’ अत्र द्रष्टव्यम् — पूर्वसर्गे गुरुः वसिष्ठः यत् उक्तवान्, तत् एव इदानीं राजा पुनः उद्धरति; स्वस्य वचनं तस्य न अवशिष्टम्, गुरोः वचनम् एव तस्य आश्रयः। पूर्वसर्गे जनः तूष्णीम् आसीत्; अत्र तु सः वाचा प्रकटं राजानं निन्दति — एषः एव पौराणां मौनस्य अन्तः। ‘सनाथा अनाथवत्’ इति विरोधालङ्कारेण कविः राज्ञः असामर्थ्यम् एव सूचयति, यतः पतिः वर्तमानः अपि रक्षितुं न शक्नोति।
As Sītā was putting on the bark, the whole crowd cried out: "She has a protector, yet she looks as if she had none! Shame on you, Daśaratha!" Pained by that outcry, the king lost all faith in his life, in dharma and in his own good name; his trust in all three aims of human life was gone. Then the Ikṣvāku king sighed hotly and said to his wife Kaikeyī: "Kaikeyī, Sītā must not go dressed in kuśa bark. She is delicate and young and has always lived in comfort. My preceptor Vasiṣṭha spoke the truth: she is not fit for the forest." Notice that the king now repeats what his preceptor had said in the previous sarga; he had no words of his own left, and the preceptor's words were all he could lean on. In the previous sarga the people had stayed silent, but here they openly condemned the king aloud, and that was the end of the citizens' silence. The contrast "with a protector, as if without one" points to the king's helplessness: her husband's father was alive, yet could not protect her.
५इयं हि कस्यापि करोति किंचित्तपस्विनी राजवरस्य पुत्री।
या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये स्थिता विसंज्ञा श्रमणीव काचित्॥
६चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः॥
७अजीवनार्हेण मया नृशंसा कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्।
त्वया हि बाल्यात्प्रतिपन्नमेतत्तन्मा दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम्॥
८रामेण यदि ते पापे किंचित्कृतमशोभनम्।
अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे॥
‘इयं राजवरस्य जनकस्य पुत्री तपस्विनी कस्य अपि किंचित् अपकारं करोति किम्? या चीरम् आसाद्य जनस्य मध्ये विसंज्ञा काचित् श्रमणी इव स्थिता — एषा का दृष्टिः? जनकस्य कन्या चीराणि अपास्यतु; इयं प्रतिज्ञा मया पूर्वं न दत्ता। राजपुत्री समग्रा सर्वरत्नैः सह यथासुखं वनं गच्छतु।’ ततः सः आत्मानम् एव निन्दति — ‘अजीवनार्हेण मया नियमेन बद्धा नृशंसा प्रतिज्ञा कृता; त्वया च सा बाल्यात् प्रतिपन्ना। तत् मां दहेत् — यथा वेणुम् आत्मपुष्पम् एव दहति।’ वंशस्य पुष्पम् एव वंशस्य नाशहेतुः इति लोकप्रसिद्धं दृष्टान्तम् अत्र अत्यन्तम् उपयुक्तम्। ‘पापे, रामेण यदि ते किंचित् अशोभनं कृतम्, तर्हि अधमे, वैदेह्या ते कः अपकारः दर्शितः?’ अत्र राजा त्रीन् प्रकारान् आश्रयते — प्रथमं सीतायाः निर्दोषत्वम्, ततः स्वस्य प्रतिज्ञायाः सीमाम्, अन्ते च आत्मनिन्दाम्। ‘इयं प्रतिज्ञा मया न दत्ता’ इति वाक्यं वसिष्ठस्य युक्तेः एव प्रतिध्वनिः — वरः रामस्य वनवासमात्रं स्पृशति, न सीतायाः वेषम्।
"What harm has she ever done anyone, this poor daughter of Janaka, the best of kings, who stands dazed in the middle of the crowd with the bark in her hands, like some beggar woman? What way is this to treat her? Let Janaka's daughter take off the bark; I never made any such promise. Let the princess go to the forest in comfort, with everything she has and all her jewels." Then he condemned himself. "Bound by my vow, I, who do not deserve to live, made a cruel promise, and you in your childishness took it up. It will burn me as the bamboo is burned by its own flower." It is well known that the bamboo's flowering is the cause of its death, and the image fits exactly. "Wicked woman, even if Rāma had done you some wrong, what harm has Vaidehī ever done you, you vile creature?" The king takes three lines here: first Sītā's innocence, then the limits of his own promise, and finally reproach of himself. "I never made any such promise" echoes Vasiṣṭha's argument: the boon concerned only Rāma's exile, not Sītā's dress.
९मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला मनस्विनी।
अपकारं कमिव ते करोति जनकात्मजा॥
१०ननु पर्याप्तमेवं ते पापे रामविवासनम्।
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः॥
११प्रतिज्ञातं मया तावत्त्वयोक्तं देवि शृण्वता।
रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः॥
१२तत्त्वेतत्समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि।
मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्॥
‘मृगी इव उत्फुल्लनयना, मृदुशीला, मनस्विनी च जनकात्मजा ते कम् इव अपकारं करोति? पापे, रामस्य विवासनम् एव तव पर्याप्तम् आसीत्; एभिः कृपणैः पातकैः पुनः किं कृतैः? देवि, त्वया उक्तं शृण्वता मया तावत् प्रतिज्ञातम्, यदा त्वम् अभिषेकाय इह आगतं राममं प्रति अब्रवीः। तत् एतत् समतिक्रम्य त्वं निरयं गन्तुम् इच्छसि — या त्वं मैथिलीम् अपि चीरवासिनीम् ईक्षसे।’ राज्ञः एषः क्रोधः न प्रतीकारसमर्थः; सः केवलं वाचा एव प्रहरति, कर्मणा तु किमपि कर्तुं न शक्नोति — यतः स्वेन एव वरः दत्तः। एतेन वाल्मीकिः राज्ञः असहायतां प्रकटयति; अस्मिन् सर्गे दशरथः राजा न, अपि तु वृद्धः पिता एव अवशिष्टः। ‘निरयं गन्तुम् इच्छसि’ इति पदेन राजा कैकेय्याः परलोकम् अपि अभिशपति; एतावान् तस्य क्रोधः। तथापि सा न प्रतिवदति, न च अनुतप्यते — तस्याः मौनम् एव अस्मिन् सर्गे भयङ्करम्।
"Janaka's daughter has wide eyes like a doe's, a gentle nature and a noble spirit; what harm can she possibly do you? Surely Rāma's banishment was enough for you, wicked woman; why commit these further miserable crimes? I made my promise, my lady, only because I heard what you said when you spoke about Rāma, who had come here to be consecrated. Now, going beyond even that, you want to go to hell, you who wish to see Maithilī herself dressed in bark." The king's anger could achieve nothing: he could strike only with words and do nothing in deed, because he had given the boon himself. In this way Vālmīki shows the king's helplessness; in this sarga Daśaratha is no longer a king, only an old father. With "you want to go to hell" the king curses even her future world, so great was his anger. Yet she neither answers nor repents, and her silence is the most frightening thing in the sarga.
१३एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः सम्प्रस्थितो वनम्।
अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्॥
१४इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी।
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते॥
१५मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम्।
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः सम्मन्तुमर्हसि॥
१६पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत्त्वया पूज्येन पूजिता।
मां हि संचिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत्तपस्विनी॥
१७इमां महेन्द्रोपम जातगर्धिनीं तथा विधातुं जननीं ममार्हसि।
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत्॥
एवं ब्रुवन्तम्, अवाक्शिरसम् आसीनं पितरं प्रति वनं सम्प्रस्थितः रामः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘धार्मिक, इयं मम माता यशस्विनी कौसल्या वृद्धा, अक्षुद्रशीला च; सा त्वां न कदापि गर्हते। वरद, मया विहीना, शोकसागरं प्रपन्ना, अदृष्टपूर्वव्यसना च सा भूयः सम्मन्तुम् अर्हति — त्वया अधिकतरं मानयितव्या। त्वया पूज्येन पूजिता सती यथा पुत्रशोकं न ऋच्छेत्, मां संचिन्तयन्ती अपि तपस्विनी त्वयि एव जीवेत् — तथा कर्तव्यम्। महेन्द्रोपम, जातगर्धिनीं मम जननीं तथा विधातुम् अर्हसि, यथा वनस्थे मयि सा शोककर्शिता जीवितं न्यस्य यमक्षयं न व्रजेत्।’ एवं रामस्य अन्तिमा याचना न स्वार्थाय, अपि तु मातुः रक्षणाय एव — सर्गस्य एषा एव समाप्तिः। रामस्य एषा प्रार्थना सूक्ष्मा — सः न पितरं निन्दति, न कैकेयीम् अभिशपति, केवलं मातुः योगक्षेमं याचते। ‘त्वयि जीवेत्’ इति पदेन सः पितरम् एव मातुः आश्रयं स्थापयति, तेन च पितुः ग्लानिम् अपि किंचित् शमयति।
To his father, who spoke like this and sat with his head bowed, Rāma, already set on the road to the forest, said: "My lord, my mother Kausalyā here is righteous and renowned; she is old and generous in spirit, and she has never reproached you. Parted from me, sunk in an ocean of grief, faced with a misfortune she has never known before, she deserves still greater honour from you. Honoured by you, whom all must honour, may she not be overwhelmed by grief for her son; though she thinks of me, poor lady, may she live on in your care. You who are like great Indra must so provide for my mother, who longs for her son, that while I am in the forest she does not waste away with grief, give up her life and go to the realm of Yama." So Rāma's last request was not for himself but for his mother's protection, and with it the sarga ends. The request is delicately made: he does not blame his father or curse Kaikeyī, but asks only for his mother's welfare. By saying "may she live on in your care" he makes his father his mother's refuge, and in doing so eases his father's shame a little.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः॥ ३८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।