अयोध्याकाण्डम् — एकोनचत्वारिंशः सर्गः
राज्ञः मूर्च्छा च विलापः, सुमन्त्रेण रथयोजनम्, सीतायै वस्त्राभरणदानम्, सीताकौसल्यासंवादः, अन्तःपुरे आक्रन्दः
अस्मिन् सर्गे रामं मुनिवेषधरं दृष्ट्वा दशरथः सभार्यः मूर्च्छति, संज्ञां लब्ध्वा च विलपति — ‘पूर्वजन्मनि मया धेनवः विवत्साः कृताः स्युः, प्राणिनः वा हिंसिताः; तस्मात् एव इदं फलम्। एकस्याः कैकेय्याः कृते सर्वः जनः खिद्यते।’ सः सुमन्त्रं रथं योजयितुम् आदिशति, ‘गुणवतां गुणानाम् इदम् एव फलम्’ इति च कटु वदति। कोषाध्यक्षः सीतायै चतुर्दशवर्षयोग्यानि वस्त्राणि आभरणानि च आनयति; तैः भूषिता वैदेही उदितसूर्यप्रभा इव वेश्म व्यराजयत्। ततः श्वश्रूः कौसल्या ताम् आलिङ्ग्य असतीनां स्वभावं वर्णयित्वा साध्वीनां धर्मम् उपदिशति — ‘पतिः एव स्त्रियाः परमं पवित्रम्; निर्धनः वा सधनः वा, मम पुत्रः न अवमन्तव्यः।’ सीता कृताञ्जलिः प्रतिवदति — ‘अतन्त्री वीणा न वाद्यते, अचक्रः रथः न विद्यते; अपतिः स्त्री शतात्मजा अपि सुखं न एधते; अमितस्य दातारं भर्तारं का न पूजयेत्?’ कौसल्या दुःखहर्षजम् अश्रु मुञ्चति। अन्ते रामः मातरं सान्त्वयति, सार्धत्रिशतीभ्यः मातृभ्यः क्षमां याचते, आमन्त्रयते च; ततः दशरथवेश्म, यत् पुरा मङ्गलवाद्यघोषेण अनुनादितम् आसीत्, विलापपरिदेवनाकुलं भवति।
१रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम्।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः॥
२नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।
न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः॥
३स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्॥
पूर्वसर्गस्य अन्ते रामः पितरं कौसल्यायाः विषये अभ्यर्थितवान्। तत् रामस्य वचः श्रुत्वा, तं च मुनिवेषधरं समीक्ष्य, भार्याभिः सह राजा दशरथः विगतचेतनः अभवत्। दुःखेन संतप्तः सः राघवं प्रति दृष्टिम् अपि न अक्षिपत् — न च एनम् अभिसम्प्रेक्ष्य किमपि प्रत्यभाषत; दुर्मनाः सः मौनम् एव आश्रितवान्। मुहूर्तम् इव असंज्ञः भूत्वा, दुःखितः सः महीपतिः रामम् एव अनुचिन्तयन् विललाप। अत्र कविः त्रीन् क्रमान् दर्शयति — प्रथमं दर्शनासामर्थ्यम्, ततः वचनासामर्थ्यम्, अन्ते च संज्ञानाशः। यः राजा पूर्वं सभायां गम्भीरस्वरेण नृपान् संबोधितवान्, सः एव इदानीं पुत्रं द्रष्टुम् अपि न शक्नोति। वेषपरिवर्तनम् एव तस्य सर्वाधिकं प्रहारः, यतः तेन वनवासः कल्पनामात्रात् प्रत्यक्षतां गतः। ‘सभार्यः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् केवलं राजा न, अपि तु सर्वाः राज्ञ्यः अपि तत्र एव मूर्च्छिताः; शोकः एकस्य न, अपि तु समग्रस्य अन्तःपुरस्य।
At the end of the previous sarga Rāma had begged his father to look after Kausalyā. Hearing his words and seeing him standing there in the dress of a hermit, King Daśaratha lost consciousness, and his wives with him. Burning with grief, he could not even look at Rāghava, and when he did look at him he could not bring himself to answer; in his misery he took refuge in silence. For a while the king lay senseless and stricken, and then he began to lament, thinking only of Rāma. The poet shows three stages: first he could not look, then he could not speak, and finally he lost his senses altogether. The king who had once addressed other kings in the assembly in a deep, commanding voice could not now even look at his son. The change of dress was the cruellest blow of all, for with it the exile passed from something imagined into something before his eyes. And "with his wives" tells us that not only the king but all the queens fainted there; the grief was not one man's but that of the whole inner palace.
४मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः।
प्राणिनो हिंसिता वापि तन्मामिदमुपस्थितम्॥
५न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते॥
६योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्॥
७एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं खिद्यते जनः।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्॥
८एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण विहतेन्द्रियः।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक सः॥
संज्ञां लब्ध्वा राजा विलपति — ‘मन्ये, मया पूर्वं बह्व्यः धेनवः विवत्साः कृताः, प्राणिनः वा हिंसिताः; तस्मात् एव इदं फलं मां प्राप्तम्। किन्तु अनागते काले देहात् जीवितं न च्यवति; अन्यथा कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मम मृत्युः कथं न स्यात्? यः अहं पावकसंकाशं पुत्रं सूक्ष्मे वसने विहाय तापसाच्छादं धृतवन्तं पुरतः स्थितं पश्यामि, सः अहं जीवामि इति एव आश्चर्यम्। एकस्याः कैकेय्याः कृते एव अयं सर्वः जनः खिद्यते — या स्वार्थे प्रयतमाना इमां निकृतिम् (शाठ्यम्) आश्रित्य स्थिता।’ एवम् उक्त्वा बाष्पेण विहतेन्द्रियः सः ‘राम’ इति सकृत् एव उक्त्वा पुनः व्याहर्तुं न शशाक। ‘विवत्साः धेनवः’ इति दृष्टान्तः अत्यन्तं मार्मिकः — यत् दुःखं सः अन्येभ्यः दत्तवान् इति मन्यते, तत् एव इदानीं स्वयम् अनुभवति। ‘निकृतिः’ इति शाठ्यं कपटं च; वरद्वयस्य याचनम् एव राजा कपटम् इति व्यपदिशति, यतः तत् स्नेहस्य आश्रयेण एव कृतम् आसीत्। ‘राम’ इति एकम् एव पदम् उक्त्वा तस्य वाक् अवरुद्धा — एतावता एव कविः तस्य अवस्थां पर्याप्तं दर्शयति। पूर्वजन्मकर्मणः एषा कल्पना राज्ञः शान्तिहेतुः न, अपि तु आत्मदण्डनस्य एव अन्यत् रूपम्।
When he came to himself the king lamented: "Surely in some earlier life I parted many cows from their calves, or harmed living creatures, and that is why this has come upon me. Yet life does not leave the body before its appointed time; otherwise how could I not die, tormented as I am by Kaikeyī? That I still live, standing here and seeing my son, bright as fire, stripped of his fine clothes and dressed as an ascetic, is a wonder. All these people suffer because of one woman, Kaikeyī, who has taken to this treachery in pursuit of her own ends." Having said this, his senses overwhelmed by tears, he cried "Rāma!" just once and could say nothing more. The image of the cows robbed of their calves is deeply moving: the grief he believed he had once caused others he was now suffering himself. By "treachery" the king means the very asking for the two boons, since it had been done by trading on his love. That his voice failed after the single word "Rāma" is enough to show his state. And this thought of deeds in a former life brought the king no peace; it was only another form of punishing himself.
९संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥
१०औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्॥
११एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्॥
१२राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।
योजयित्वा ययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम्॥
१३तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम्।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः॥
मुहूर्तात् संज्ञां प्रतिलभ्य एव सः महीपतिः अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां सुमन्त्रम् अब्रवीत् — ‘औपवाह्यं रथं हयोत्तमैः युक्त्वा त्वम् आयाहि; इमं महाभागम् इतः जनपदात् परं प्रापय।’ ततः सः कटुं सत्यम् उद्घाटयति — ‘एवं मन्ये, गुणवतां गुणानाम् इदम् एव फलम् उच्यते, यत् साधुः वीरः पित्रा मात्रा च वनं निर्वास्यते।’ एषा उक्तिः अस्य सर्गस्य तीक्ष्णतमं वाक्यम् — राजा स्वयम् एव स्वस्य कर्मणः निन्दां करोति, ‘मात्रा’ इति पदेन कैकेयीम् अपि समावेशयति। राज्ञः वचनम् आज्ञाय शीघ्रविक्रमः सुमन्त्रः अश्वैः अलंकृतं रथं योजयित्वा तत्र आययौ। ततः सः सूतः अञ्जलिं कृत्वा राजपुत्राय निवेदितवान् — ‘परमवाजिभिः युक्तः कनकभूषितः रथः सज्जः’ इति। कर्मणा एव प्रस्थानस्य क्षणः समीपम् आगतः। ‘इतः जनपदात् परं प्रापय’ इति आज्ञायां राज्ञः द्विविधः भावः — एकतः पुत्रस्य निर्वासनम्, अन्यतः च तस्य सुखेन गमनस्य चिन्ता। रथः न बन्धनस्य साधनम्, अपि तु अन्तिमः पितृस्नेहस्य उपहारः।
After a moment, recovering his senses, the king, his eyes full of tears, said to Sumantra: "Yoke the finest horses to the royal chariot and come; take this noble one from here beyond the borders of the kingdom." Then he spoke a bitter truth: "This, it seems, is what they call the reward of a good man's virtues, that a good and brave son is driven into the forest by his father and mother." That is the sharpest line in the sarga: the king condemns his own act, and by saying "mother" he includes Kaikeyī too. Taking the king's word as his command, the swift Sumantra yoked the horses to the splendid chariot and brought it there. Then, with folded hands, the charioteer told the prince that the chariot, trimmed with gold and yoked with the finest horses, was ready. So the moment of departure had come, in deed as well as word. The king's order to take him beyond the borders carries two feelings, the banishing of his son and his concern that he should travel in comfort; the chariot was not an instrument of exile but a father's last gift of love.
१४राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचिः॥
१५वासांसि च वरार्हाणि भूषणानि महान्ति च।
वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय॥
१६नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।
प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत्॥
१७सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः॥
१८व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः॥
ततः देशकालज्ञः, सर्वतः शुचिः च राजा वित्तसंचये व्यापृतं कोषाध्यक्षं सत्वरम् आहूय निश्चितं वचनम् उवाच — ‘वैदेह्याः कृते वरार्हाणि वासांसि महान्ति भूषणानि च एतानि वर्षाणि संख्याय क्षिप्रम् आनय।’ अर्थात् चतुर्दशानां वर्षाणां गणनया एव तानि दातव्यानि। नरेन्द्रेण एवम् उक्तः सः कोशगृहं गत्वा सर्वम् आहृत्य क्षिप्रम् एव सीतायै प्रायच्छत्। वनं प्रस्थिता सुजाता वैदेही तैः विचित्रैः विभूषणैः स्वानि सुजातानि गात्राणि भूषयामास। सुविभूषिता सा तत् वेश्म व्यराजयत — यथा काले उद्यतस्य अंशुमतः विवस्वतः प्रभा खं व्यराजयति। अत्र विरोधः स्पष्टः — या वल्कलं धारयितुम् उद्यता आसीत्, सा एव इदानीं सर्वालङ्कारैः भूषिता; वसिष्ठस्य आज्ञा एव फलिता। किन्तु एषा शोभा क्षणिका, यतः प्रस्थानम् एव अग्रे। ‘सर्वतः शुचिः’ इति पदं गीताप्रेस-भाष्ये ‘इहलोक और परलोकसे उऋण’ इति व्याख्यातम् — अर्थात् ऋणत्रयात् मुक्तः। तथापि सः पुत्रम् एव निर्वासयति; एषः एव विधेः विपर्यासः। सीतायाः अलङ्कारः अत्र न विलासाय, अपि तु श्वश्रूणां गुरोः च आज्ञायाः पालनाय एव।
Then the king, who understood time and circumstance and had cleared all his debts, quickly summoned the keeper of the treasury and gave him a firm order: "Reckon up these years and bring at once, for Vaidehī, costly garments and splendid ornaments enough for all of them." That is, they were to be given to last all fourteen years. Told this by the king, the keeper went to the treasury, brought everything and handed it to Sītā without delay. Nobly born Vaidehī, setting out for the forest, adorned her lovely limbs with those beautiful ornaments, and so adorned she lit up the house as the light of the rising sun lights up the sky at dawn. The contrast is plain: she who had been about to put on bark was now adorned with every ornament, and Vasiṣṭha's order had borne fruit. But the splendour was only for a moment, for the departure lay just ahead. The king had cleared all his debts, and yet he was sending his own son into exile; that is fate turned upside down. And Sītā's ornaments here were not for luxury but in obedience to her elders and the preceptor.
१९तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।
अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्॥
२०असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः॥
२१एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि॥
२२असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा।
असत्यः पापसंकल्पाः क्षणमात्रविरागिणः॥
श्वश्रूः कौसल्या ताम् उभाभ्यां भुजाभ्यां परिष्वज्य, कदापि कृपणम् अनाचरन्त्याः मैथिल्याः मूर्ध्नि उपाघ्राय वचनम् अब्रवीत् — ‘अस्मिन् सर्वलोके याः स्त्रियः प्रियैः सततं सत्कृताः अपि विनिपातगतं भर्तारं न अनुमन्यन्ते, ताः असत्यः। एषः एव नारीणां स्वभावः — पुरा सुखम् अनुभूय, अल्पाम् अपि आपदं प्राप्य ताः दुष्यन्ति, प्रजहति च। असत्यशीलाः, विकृताः, दुर्गाः (दुष्टानुगामिन्यः), सदा अहृदयाः, असत्यः, पापसंकल्पाः, क्षणमात्रविरागिण्यः च ताः।’ श्वश्र्वाः एषः उपदेशः न सीतायाः शङ्कया प्रवृत्तः; प्रथमं सा लोकस्य दोषान् दर्शयति, यतः अग्रे प्रतिपक्षेण साध्वीनां धर्मः उज्ज्वलतरः भवेत्। एषा एव शास्त्रीया पद्धतिः — पूर्वपक्षं स्थापयित्वा सिद्धान्तः कथ्यते। ‘कृपणम् अनाचरन्तीम्’ इति पदेन कविः सीतायाः धैर्यं स्तौति — सा न रोदिति, न याचते, न च दैन्यं दर्शयति; श्वश्र्वाः स्नेहः अपि तत् एव कारणम्। अत्र ‘असत्यः’ इति शब्दः असाध्वीः स्त्रियः बोधयति, न तु मिथ्यावादिनीः केवलम्।
Her mother-in-law Kausalyā took Maithilī, who never behaved meanly, in both her arms, kissed her on the head and said: "In this whole world there are women who, though their loved ones have always honoured them, will not stand by a husband who has fallen into misfortune. That is the way of such women: having enjoyed comfort before, at the first small misfortune they turn bad and even desert him. They are false in their ways, perverse, drawn to the wicked, always heartless, untrue, set on sin and indifferent in a moment." This counsel did not spring from any doubt of Sītā. Kausalyā first described the faults found in the world, so that the dharma of good women might shine the brighter by contrast; that is the method of the sciences, to state the opposing view before the conclusion. "Who never behaved meanly" praises Sītā's courage: she neither wept nor begged nor showed weakness, and that was the reason for her mother-in-law's affection. "Untrue" here means unfaithful women, not merely women who tell lies.
२३न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः।
स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः॥
२४साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते॥
२५स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो वनम्।
तव देवसमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा॥
‘स्त्रीणां हृदयं न कुलेन गृह्यते, न कृतेन उपकारेण, न विद्यया, न दत्तेन दानेन, न अपि संग्रहेण — यतः ताः अनित्यहृदयाः। किन्तु याः साध्व्यः शीले, सत्ये, श्रुते च स्थिताः, तासां स्त्रीणां परमं पवित्रम् एकः पतिः एव विशिष्यते — सः एव सर्वेभ्यः देवेभ्यः अधिकः।’ ततः सा उपसंहरति — ‘अतः त्वया वनं प्रव्राजितः मम पुत्रः न अवमन्तव्यः; निर्धनः वा सधनः वा, एषः एव तव दैवतम्।’ अत्र कौसल्यायाः वात्सल्यं च शङ्का च उभे दृश्येते — सा पुत्रस्य दारिद्र्यं जानाति, तत् एव च ‘निर्धनः वा सधनः वा’ इति पदेन सूचयति। वनवासे राजपुत्रः याचकवत् जीविष्यति; तदा अपि पत्न्या तस्य गौरवं न ह्रसितव्यम् — एषः एव उपदेशस्य सारः। ‘न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि संग्रहः’ इति पञ्चवारं निषेधेन कविः वाक्यस्य वेगं वर्धयति; ततः ‘साध्वीनां तु’ इति तुशब्देन प्रतिपक्षः स्थाप्यते।
"Neither family nor kindness nor learning nor gifts nor provision can hold such a woman's heart, for it is never constant. But for good women who stand firm in character, in truth and in the teaching of scripture, the husband alone is the supreme purifier, above all the gods." And she concluded: "So you must never slight my son, sent away to the forest as he is; poor or rich, he is your god." Both Kausalyā's love and her anxiety show here: she knew her son would be poor, and "poor or rich" hints at it. In the forest a prince would live like a beggar, and even then his wife must not think less of him; that is the heart of her counsel. The five denials, not family, not kindness, not learning, not gifts, not provision, gather force, and then "but for good women" sets up the contrast.
२६विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।
कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता॥
२७करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे॥
२८न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।
धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा॥
२९नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा॥
३०मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत्॥
३१साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम्॥
तस्याः धर्मार्थसंहितं वचनं विज्ञाय सीता श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता कृताञ्जलिः इदम् उवाच — ‘आर्या यत् माम् अनुशास्ति, तत् सर्वम् एव अहं करिष्यामि। भर्तुः विषये यथा वर्तितव्यम्, तत् अहम् अभिज्ञा अस्मि; मया श्रुतं च। आर्या मां असज्जनेन समानयितुं न अर्हति; यथा चन्द्रात् प्रभा विचलितुं न अलम्, तथा अहम् अपि धर्मात् विचलितुं न अलम्। अतन्त्री वीणा न वाद्यते, अचक्रः रथः न विद्यते; तथा अपतिः स्त्री शतात्मजा अपि सती सुखं न एधते। पिता मितं ददाति, भ्राता मितं, सुतः अपि मितम्; अमितस्य दातारं भर्तारं तु का न पूजयेत्? सा अहम् एवंगता, श्रेष्ठाभ्यः स्त्रीभ्यः धर्मस्य परावरम् (सामान्यं विशेषं च) श्रुतवती — आर्ये, कथं तम् अवमन्येय? स्त्रियाः भर्ता एव हि दैवतम्।’ वीणायाः रथस्य च दृष्टान्तौ सीतायाः प्रज्ञां प्रकटयतः — सा न भावुकतया, अपि तु युक्त्या एव उत्तरं ददाति। सीता प्रथमम् आज्ञां स्वीकरोति, ततः एव आत्मनः पक्षं स्थापयति — एषः एव विनयस्य क्रमः; सा श्वश्रूं न प्रत्याचष्टे, केवलं स्वस्य निश्चयं निवेदयति। ‘परावरम्’ इति पदेन धर्मस्य सामान्यविशेषौ उभौ गृह्येते, तत् च तस्याः शास्त्रज्ञतां सूचयति।
Taking in her words, full of dharma and good sense, Sītā stood facing her mother-in-law with folded hands and said: "I will do everything my noble lady teaches me. I know how a wife must behave towards her husband; I have been taught it. My lady should not count me among worthless women. I can no more swerve from dharma than radiance can leave the moon. A lute without strings makes no music, a chariot without wheels will not move, and a woman without a husband finds no happiness, though she has a hundred sons. A father gives within measure, a brother within measure, a son within measure; what woman would not honour her husband, who gives without measure? I have heard from the best of women what dharma is, in its general rules and its particulars; how, my lady, could I think little of him? For a woman, her husband is her god." The images of the lute and the chariot show Sītā's intelligence: she answers not from emotion but with reasons. She first accepts the instruction and only then states her own position; that is the order of humility, for she does not reject her mother-in-law but simply declares her resolve. And her having learned both the general and the particular rules of dharma shows her learning.
३२सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम्।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्॥
३३तां प्राञ्जलिरभिप्रेक्ष्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्।
रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्॥
३४अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्येस्त्वं पितरं मम।
क्षयोऽपि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति॥
३५सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।
समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्॥
३६एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः॥
सीतायाः हृदयङ्गमं वचनं श्रुत्वा शुद्धसत्त्वा कौसल्या सहसा दुःखहर्षजम् अश्रु मुमोच — एकस्मिन् एव क्षणे शोकः च हर्षः च; एतत् द्वन्द्वम् एव कवेः सूक्ष्मदृष्टिः। ततः मातृमध्ये अतिसत्कृतां ताम् अभिप्रेक्ष्य परमधर्मात्मा रामः प्राञ्जलिः मातरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘अम्ब, त्वं दुःखिता भूत्वा मम पितरं मा पश्येः — तस्य दोषं मा गृह्णीयाः। वनवासस्य क्षयः अपि शीघ्रम् एव भविष्यति। नव वर्षाणि पञ्च च (चतुर्दश) ते सुप्तायाः एव गमिष्यन्ति; ततः इह सम्प्राप्तं समग्रं सुहृद्वृतं मां द्रक्ष्यसि।’ एतावत् अभिनीतार्थं वचनं जननीम् उक्त्वा सः अवेक्ष्य त्रयः शतशतार्धाः (सार्धं त्रिशतम्) मातॄः ददर्श। ‘सुप्तायाः’ इति पदेन सः चतुर्दश वर्षाणि रात्रिमात्रम् इव लघूनि दर्शयति — मातुः सान्त्वनाय एव एषा उक्तिः। ‘अम्ब’ इति सम्बोधनेन रामः प्रथमं स्नेहम् उद्दीपयति, ततः एव उपदेशं ददाति — मातुः क्रोधः पितरि न स्यात् इति तस्य मुख्या चिन्ता। ‘नव वर्षाणि पञ्च च’ इति गणनाक्रमः छन्दोनुरोधेन एव, अर्थः तु चतुर्दश एव।
Hearing Sītā's words, which went straight to her heart, Kausalyā, pure of spirit, suddenly shed tears of sorrow and joy together; that both should come in one moment is the poet's fine insight. Then Rāma, supreme in righteousness, seeing Sītā so honoured among the mothers, folded his hands and said to his mother: "Mother, do not look on my father with a grieving heart, and do not hold this against him. The end of the forest exile will come very soon. The fourteen years will pass for you as if you had slept through them, and then you will see me back here, whole, with my friends around me." Having said this much to his mother, his meaning clearly set out, he looked around and saw his three hundred and fifty mothers. By "as if you had slept through them" he made the fourteen years seem as light as a single night, only to comfort his mother. He called her "Mother" first to stir her love and only then gave his counsel, and his chief concern was that his mother's anger should not fall on his father.
३७ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः॥
३८संवासात्परुषं किंचिदज्ञानादपि यत्कृतम्।
तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः॥
३९वचनं राघवस्यैतद्धर्मयुक्तं समाहितम्।
शुश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः॥
४०जज्ञेऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे॥
४१मुरजपणवमेघघोषवद्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।
विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्॥
ताः अपि तथा एव आर्ताः दृष्ट्वा दशरथात्मजः कृताञ्जलिः इदं धर्मयुक्तं वाक्यं निजगाद — ‘संवासात् यत् किंचित् परुषं मया कृतम्, अज्ञानात् वा यत् कृतम्, तत् मे समुपजानीत (क्षमध्वम्); सर्वाः वः आमन्त्रयामि — विदां याचे।’ राघवस्य एतत् धर्मयुक्तं समाहितं वचनं ताः सर्वाः स्त्रियः शुश्रुवुः, शोकोपहतचेतसः च अभवन्। ततः मानवेन्द्रस्य भार्याणां मध्ये क्रौञ्चीनां निःस्वनः इव संनादः जज्ञे। अन्ते कविः चित्रम् एकेन श्लोकेन समापयति — यत् दशरथवेश्म पुरा मुरजपणवमेघघोषवत् आसीत्, तत् एव इदानीं विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं सुदुःखितं च अभूत्। मङ्गलवाद्यानां स्थाने रोदनम् — एषः एव ध्वनिपरिवर्तनेन कृतः सर्गान्तः। अस्मात् एव प्रस्थानम् अग्रिमे सर्गे आरभ्यते। ‘समुपजानीत’ इति लोडन्तेन रामः न आज्ञापयति, अपि तु याचते — पुत्रः मातॄभ्यः क्षमां प्रार्थयते। सर्गस्य अन्तिमः श्लोकः वृत्तपरिवर्तनेन एव शोकस्य गाम्भीर्यं वर्धयति।
Seeing that they too were stricken in the same way, Daśaratha's son folded his hands and spoke these righteous words: "Whatever harsh thing I may have done in the closeness of our life together, or done without knowing it, please forgive me; I take leave of you all." All the women heard Rāghava's calm and righteous words, and their hearts were struck down with grief. Then among the wives of the lord of men there rose a cry like the calling of curlews. The poet closes the scene in a single verse: the house of Daśaratha, which had once resounded like drums and tabors and thunderclouds, was now filled with wailing and lament, sunk in calamity and utterly wretched. Weeping in place of auspicious music: the sarga ends with this change of sound, and from here the departure begins in the next sarga. Rāma does not command but asks: a son begs forgiveness of his mothers.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः॥ ३९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।