॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ४०

अयोध्याकाण्डम् — चत्वारिंशः सर्गः

रामस्य वनप्रस्थानम्

पितुर्मातॄणां च अभिवादनम्, सुमित्रायाः लक्ष्मणोपदेशः, रथेन प्रस्थानम्, पौराणां दशरथस्य च अनुगमनविलापः

अस्मिन् सर्गे रामस्य वनप्रस्थानं वर्ण्यते। रामः सीता लक्ष्मणश्च दशरथं प्रदक्षिणीकृत्य कौसल्यां सुमित्रां च अभिवादयन्ति। सुमित्रा लक्ष्मणस्य मूर्धानम् उपाघ्राय उपदिशति — ‘त्वं वनवासाय एव सृष्टः; रामे प्रमादं मा कार्षीः; रामं दशरथं विद्धि, सीतां मां विद्धि, अटवीम् अयोध्यां विद्धि।’ ततः सुमन्त्रः प्राञ्जलिः रथारोहणं प्रार्थयते, चतुर्दशवर्षगणनां च स्मारयति। सीता अलंकृता रथम् आरोहति; श्वशुरदत्तानि वस्त्राभरणानि, भ्रात्रोः आयुधकवचानि, सचर्म कठिनं च रथे स्थाप्यन्ते; रामलक्ष्मणौ आरुह्य प्रस्थितौ। नगरे मूर्च्छा जायते, सबालवृद्धा पुरी रथम् अनुधावति, ‘शनैः शनैः याहि’ इति च याचते। पौराः सीतायाः लक्ष्मणस्य च त्यागं प्रशंसन्ति। दशरथः स्त्रीभिः सह निर्गत्य भूमौ पतति; रामः तु धर्मपाशेन बद्धः पितरं मातरं च प्रकाशं न पश्यति, सारथिं च त्वरयति। कौसल्या बद्धवत्सा धेनुः इव रथम् अनुधावति। अन्ते सुमन्त्रः रथं त्वरयति, जनः शरीरेण एव निवर्तते, अमात्यानां वचनं श्रुत्वा च राजा सभार्यः तत्र एव स्थित्वा पुत्रम् ईक्षते।

१गुरुजनस्य अभिवादनम्

१अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
उपसंगृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम्॥

२तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्॥

३अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत्।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः॥

४तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे कौसल्या सीतायै पातिव्रत्यम् उपदिष्टवती, दशरथश्च वनवासोचितं वस्त्राभरणम् आनाययत्। अथ रामः सीता लक्ष्मणश्च कृताञ्जलयः दीनाश्च सन्तः राजानं दशरथम् उपसंगृह्य प्रदक्षिणं चक्रुः। पादग्रहणं प्रदक्षिणं च — एतत् एव प्रस्थानकाले शिष्टानां विधिः। तम् अनुज्ञाप्य धर्मज्ञः राघवः शोकसम्मूढः अपि सीतया सह जननीं कौसल्याम् अभ्यवादयत्; शोकेन तस्य स्मृतिः न लुप्ता। भ्रातुः अनन्तरम् एव लक्ष्मणः अपि प्रथमं कौसल्याम् अभिवाद्य पुनः स्वस्याः मातुः सुमित्रायाः चरणौ जग्राह। ज्येष्ठमाता प्रथमं पूज्या, स्वमाता पश्चात् — एषा कुलस्य मर्यादा, तां लक्ष्मणः शोकावसरे अपि न अतिक्रामति। तं वन्दमानं पुत्रं दृष्ट्वा रुदती हितकामा माता सुमित्रा महाबाहोः लक्ष्मणस्य मूर्धानम् उपाघ्राय वचनम् अब्रवीत्। मूर्धावघ्राणं हि मातुः स्नेहस्य प्राचीनं चिह्नम्; तेन एव सा पुत्रं वनाय ददाति। पुत्रत्रयस्य एतत् आचरणं कविना विस्तरेण वर्ण्यते, यतः अग्रे सर्वः सर्गः वियोगस्य एव कथा। ‘दीनाः’ इति पदेन तेषां मुखानां म्लानिः सूचिता, न तु धैर्यभङ्गः।

In the previous sarga Kausalyā had taught Sītā the dharma of a devoted wife, and Daśaratha had had clothes and ornaments brought for the years in the forest. Now Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa, with folded hands and sorrowful faces, clasped King Daśaratha's feet and walked round him in reverence; clasping the feet and circling are the proper form for the well-bred at a leave-taking. Having taken his father's leave, Rāghava, who knew dharma, though his mind was clouded with grief, saluted his mother Kausalyā together with Sītā; grief had not made him forget what was due. Right after his brother, Lakṣmaṇa too first saluted Kausalyā and then clasped the feet of his own mother Sumitrā. The eldest mother is honoured first and one's own mother after: that is the family's rule, and Lakṣmaṇa did not break it even in that hour of grief. Seeing her son bow to her, Sumitrā, weeping and wishing him well, kissed the mighty-armed Lakṣmaṇa on the head and spoke to him. Kissing the head is the ancient sign of a mother's love, and with it she gave her son to the forest. The sorrowful faces show that their faces were clouded, not that their courage had failed.

२सुमित्रायाः उपदेशः

५सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति॥

६व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्॥

७इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि॥

८लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम्।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्॥

९रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम्॥

सुमित्रा न विलपति, अपि तु उपदिशति। सा वदति — ‘वत्स, त्वं वनवासाय एव सृष्टः, सुहृज्जने च स्वनुरक्तः असि। भ्रातरि रामे गच्छति सति तस्मिन् विषये प्रमादं मा कार्षीः। अयं रामः व्यसनी वा समृद्धः वा भवतु, उभयत्र अपि एषः एव तव गतिः। यत् पुरुषः ज्येष्ठस्य वशगः भवति, एषः एव लोके सतां धर्मः। अस्य इक्ष्वाकुकुलस्य सनातनं वृत्तम् इदम् एव — दानम्, यज्ञेषु दीक्षा, मृधेषु च तनुत्यागः; अतः वनवासः अपि कुलधर्मस्य एव अङ्गम्।’ एवम् उक्त्वा संसिद्धं प्रियराघवं लक्ष्मणं सा पुनः पुनः ‘गच्छ गच्छ’ इति अवदत्। अन्ते च उक्तवती — ‘रामं दशरथं विद्धि, जनकात्मजां सीतां मां विद्धि, अटवीम् एव अयोध्यां विद्धि; तात, यथासुखं गच्छ।’ अनेन वचनेन माता वनवासं निर्वासनात् तपोवासं करोति; स्नेहः अत्र धर्मे एव नियुज्यते, न प्रतिबन्धे। एतत् एव सुमित्रायाः माहात्म्यम्। कौसल्या पूर्वं रुदित्वा उपदिष्टवती, सुमित्रा तु न रुदित्वा एव उपदिशति। द्वयोः मात्रोः भेदः अत्र स्पष्टः; तेन कविः दर्शयति यत् वीरमाता शोकं गोपयित्वा पुत्रं कर्तव्ये नियोजयति।

Sumitrā did not lament; she gave counsel. "My child," she said, "you were born for this life in the forest, and you love your own people deeply. When your brother Rāma goes, do not be careless of him. Whether he meets misfortune or prosperity, blameless one, he is your only path. It is the dharma of good people in this world that a man should obey his elder brother. And this is the ancient custom of our Ikṣvāku house: giving, consecration for sacrifice, and giving up one's body in battle." So even the forest life was part of the family's dharma. Having said this to Lakṣmaṇa, who was resolute and loved Rāghava, she said to him again and again, "Go, go." And finally: "Think of Rāma as Daśaratha, think of Janaka's daughter Sītā as me, think of the forest as Ayodhyā. Go, my child, and be happy." With these words his mother turned exile into a dwelling for austerity; her love was put to the service of dharma, not used to hold him back, and that is Sumitrā's greatness. Kausalyā had wept as she gave her counsel; Sumitrā gave hers without weeping, and the difference between the two mothers is plain. By it the poet shows that a hero's mother hides her grief and sets her son to his duty.

३सुमन्त्रस्य निवेदनम्

१०ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा॥

११रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।
क्षिप्रं त्वा प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे॥

१२चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः॥

अथ विनीतः विनयज्ञश्च सुमन्त्रः, यथा मातलिः वासवं तथा, प्राञ्जलिः काकुत्स्थं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महायशः राजपुत्र, रथम् आरोह, भद्रं ते। यत्र मां वक्ष्यसि तत्र त्वां क्षिप्रं प्रापयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि त्वया वने वस्तव्यानि; यानि देव्या कैकेय्या प्रचोदितानि तानि अद्य एव उपक्रमितव्यानि।’ सारथेः वचने द्वयं दृश्यते — भक्तिः च कालगणनायाः स्पष्टता च। सः न विलपति, न कैकेयीं निन्दति, अपि तु कर्तव्यम् एव स्मारयति। मातलिना उपमानं च सूचयति यत् अयं सारथिः न प्राकृतः, अपि तु देवसारथेः तुल्यः। अत एव सुमन्त्रः अस्मिन् काण्डे रामस्य विश्वासपात्रं भवति। रथः अत्र वनवासस्य प्रथमं साधनम्; तस्य आरोहणेन एव प्रस्थानं निश्चितं भवति।

Then Sumantra, modest and versed in courtesy, spoke to Kākutstha with folded hands, as Mātali, the charioteer of the gods, speaks to Indra. "Mount the chariot, illustrious prince, and may all go well with you. I will take you quickly wherever you tell me. You are to live fourteen years in the forest; the years the queen has laid down must begin to be counted from today." Two things show in the charioteer's words, devotion and a clear reckoning of time. He did not lament or blame Kaikeyī; he simply reminded Rāma of what had to be done. The comparison with Mātali shows that he was no ordinary charioteer but the equal of the gods' own, which is why in this book Sumantra becomes the one Rāma trusts. The chariot is the first means of the exile, and mounting it makes the departure certain.

४रथारोहणं प्रस्थानं च

१३तं रथं सूर्यसंकाशं सीता हृष्टेन चेतसा।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालंकारमात्मनः॥

१४वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ॥

१५तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत्॥

१६अथो ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितम्।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

१७सीतातृतीयानारूढान्दृष्ट्वा रथमचोदयत्।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान्वायुवेगसमाञ्जवे॥

ततः वरारोहा सीता आत्मनः अलंकारं कृत्वा हृष्टेन चेतसा सूर्यसंकाशं तं रथम् आरुरोह। ‘हृष्टेन चेतसा’ इति पदं मननीयम् — पत्युः सान्निध्यम् एव तस्याः हर्षस्य कारणम्, न वनवासः। भर्तारम् अनुगच्छन्त्यै तस्यै श्वशुरः दशरथः वनवासस्य वर्षसंख्यां गणयित्वा वासांसि आभरणानि च दत्तवान्। तथैव भ्रातृभ्याम् आयुधजातानि कवचानि च, सचर्म कठिनं खनित्रं च, रथोपस्थे प्रविन्यस्तानि। अनन्तरं ज्वलनसंकाशं चामीकरविभूषितं तं रथं रामलक्ष्मणौ भ्रातरौ तूर्णम् आरुरुहतुः। सीतातृतीयान् तान् आरूढान् दृष्ट्वा सुमन्त्रः सम्मतान् वायुवेगसमजवान् अश्वान् चोदयन् रथम् अचोदयत्। अत्र कविः वनवासस्य सामग्रीम् एव वर्णयति — न रथे भोगोपकरणम्, अपि तु आयुधं कवचं खनित्रं च। एतेन आगामिनां चतुर्दशवर्षाणां स्वरूपं सूचितम् — तत्र रक्षा आवश्यकी, श्रमश्च अपरिहार्यः। सीतायाः आभरणधारणं च विशेषतः स्मर्तव्यम् — सा वधूवेषेण एव वनं गच्छति, यतः पतिसेवा एव तस्याः व्रतम्। श्वशुरदत्तानि वस्त्राणि चतुर्दशवर्षपर्याप्तानि आसन्; एतेन दशरथस्य वात्सल्यम् अपि सूच्यते, यत् सः पुत्रवधूम् अपि न विस्मरति। एवं सर्वं संगृह्य रथः प्रस्थितः। अत्र च द्रष्टव्यम् — रथः अयोध्यायाः अन्तिमम् उपकरणम्; तस्मात् अवतीर्णाः ते पश्चात् पदातिनः एव वने चरिष्यन्ति। अश्वानां वायुवेगसाम्यं च गमनस्य शीघ्रतां सूचयति, यया पौराणाम् अनुगमनं व्यर्थं भवति।

Then lovely Sītā, wearing her ornaments, mounted that chariot bright as the sun with a glad heart. "With a glad heart" is worth pondering: the cause of her joy was being with her husband, not the forest. Her father-in-law had counted the years of the exile and given her, as she followed her husband, clothes and ornaments to last them all. In the same way the brothers' weapons and armour, and the leather-covered basket and the spade, were stowed in the chariot. Then the two brothers Rāma and Lakṣmaṇa quickly mounted the chariot, which shone like fire and was adorned with gold. Seeing the three of them aboard, with Sītā as the third, Sumantra urged on those fine horses, swift as the wind, and set the chariot moving. Here the poet describes the equipment of the exile: no instruments of pleasure in the chariot, but weapons, armour and a spade, signs of what the fourteen years would be, years in which protection would be needed and toil could not be avoided. Sītā's wearing her ornaments is especially worth remembering: she went to the forest dressed as a bride, for serving her husband was her vow. The clothes her father-in-law gave were enough for fourteen years, which shows Daśaratha's tenderness, for he did not forget even his daughter-in-law. The chariot was the last thing of Ayodhyā; once they stepped down from it they would walk the forest on foot. And the horses' wind-like speed shows how fast they went, so that the citizens' following was in vain.

५नगरस्य मूर्च्छा तथा अनुधावनम्

१८प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च॥

१९तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपम्।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्॥

२०ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा॥

२१पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः॥

२२संयच्छ वाजिनां रश्मीन्सूत याहि शनैः शनैः।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति॥

२३आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।
यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते॥

चिररात्राय महारण्यं प्रति राघवे प्रयाते सति नगरे मूर्च्छा जाता, बलस्य च मूर्च्छा जनस्य च। तत् पुरं समाकुलं सम्भ्रान्तं मत्तसंकुपितद्विपं हयसिञ्जितनिर्घोषं महास्वनम् आसीत् — गजाः कुपिताः, अश्वानाम् आभरणानि शिञ्जन्ति, सर्वत्र कोलाहलः। ततः सबालवृद्धा परमपीडिता सा पुरी रामम् एव अभिदुद्राव, यथा घर्मार्तः प्राणी सलिलम् अभिधावति। उपमा एषा सूचयति यत् रामदर्शनं तेषां तृष्णाशान्तिः इव आसीत्। पार्श्वतः पृष्ठतश्च लम्बमानाः तदुन्मुखाः बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे भृशनिःस्वनाः तम् ऊचुः — ‘सूत, वाजिनां रश्मीन् संयच्छ, शनैः शनैः याहि; रामस्य मुखं द्रक्ष्याम, यतः तत् नः दुर्दर्शं भविष्यति। रामस्य मातुः हृदयम् आयसं नूनम्, यत् देवगर्भप्रतिमे पुत्रे वनं याति सति तत् न भिद्यते।’ नागरिकाणां शोकः अत्र न केवलं वैयक्तिकः, अपि तु सर्वस्याः पुर्याः एकः एव शोकः इति वर्णितम्। कौसल्यायाः हृदयं लोहमयम् इति वचनं तु उपालम्भः न, अपि तु तस्याः असह्यस्य दुःखस्य परोक्षा स्तुतिः। ‘द्रक्ष्याम’ इति बहुवचनेन सर्वेषां पौराणाम् एकः एव अभिलाषः सूचितः। ‘शनैः शनैः याहि’ इति प्रार्थना च करुणरसस्य उत्कर्षं करोति — ते गमनं वारयितुं न शक्नुवन्ति, केवलं विलम्बम् एव याचन्ते। एतावता कविः अयोध्यायाः रामानुरागं सिद्धं करोति; एषः एव अनुरागः अग्रिमेषु सर्गेषु भरतस्य आगमने पुनः प्रकाशते।

When Rāghava had set out for the great forest for so long a time, a faintness fell on the city; the troops and the people alike were stunned. The city was in uproar and confusion, its rutting elephants enraged, the harness of the horses jingling, everywhere a great din. Then the whole city, young and old, in extreme distress, ran after Rāma as a creature tormented by heat runs to water; the image suggests that the sight of Rāma was like the quenching of their thirst. Clinging to the sides and back of the chariot, their faces turned up to him and wet with tears, they all cried out loudly: "Driver, hold in the horses' reins, go slowly, slowly; let us see Rāma's face, for soon it will be hard for us to see. Surely the heart of Rāma's mother is made of iron, since it does not break when a son like a child of the gods goes to the forest." The grief described here is not one person's but the single grief of the whole city. Calling Kausalyā's heart iron is not a reproach but an indirect tribute to her unbearable sorrow. And "go slowly, slowly" heightens the pathos: they could not stop his going, they could only beg for a little delay. So the poet proves Ayodhyā's love for Rāma, the same love that will shine out again in later sargas when Bharata comes.

६सीतालक्ष्मणयोः प्रशंसा

२४कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा॥

२५अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम्।
भ्रातरं देवसंकाशं यस्त्वं परिचरिष्यसि॥

२६महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान्।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि॥

२७एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्॥

पौराः पुनः वदन्ति — ‘वैदेही कृतकृत्या, यतः सा छाया इव पतिम् अनुगता; धर्मे रता सा तं न जहाति, यथा अर्कप्रभा मेरुं न जहाति। अहो लक्ष्मण, त्वम् अपि सिद्धार्थः, यत् सततं प्रियवादिनं देवसंकाशं भ्रातरं परिचरिष्यसि। महती एषा ते बुद्धिः, महान् एषः अभ्युदयः; यत् एनम् अनुगच्छसि, एषः एव तव स्वर्गस्य मार्गः।’ एवं वदन्तः ते आगतं बाष्पं सोढुं न शेकुः; प्रियम् इक्ष्वाकुनन्दनं नराः अनुजग्मुः। अत्र सीतायाः लक्ष्मणस्य च त्यागः लोकेन एव प्रशस्तः — कविः स्वयं न स्तौति, नगरस्य मुखेन स्तौति। छायायाः मेरुप्रभायाश्च उपमे द्वे अपि अवियोगम् एव सूचयतः। अपि च ‘सिद्धार्थः’ ‘कृतकृत्या’ इति पदाभ्यां त्यागः एव पुरुषार्थसिद्धिः इति शास्त्रार्थः सूचितः। नगरस्य एषा स्तुतिः शोकमध्ये अपि विवेकं दर्शयति। ‘न जहाति रता धर्मे’ इति वचनेन सीतायाः अनुगमनं स्नेहमात्रं न, अपि तु धर्मानुष्ठानम् इति निश्चीयते।

The townspeople went on: "Vaidehī has fulfilled her purpose, for she follows her husband like his shadow; devoted to dharma, she does not leave him, as the sun's light does not leave Mount Meru. And you, Lakṣmaṇa, have gained your end too, for you will serve a brother who is like a god and always speaks kindly. Great is your understanding, great your good fortune; following him is your very road to heaven." As they spoke they could not hold back their tears, and they walked on after the beloved delight of the Ikṣvākus. Here Sītā's and Lakṣmaṇa's self-sacrifice is praised by the people themselves; the poet praises them not in his own voice but through the city's. The images of the shadow and of Meru's light both speak of never being parted. Calling them fulfilled and successful carries the teaching that renunciation is itself the achievement of life's aim, and this praise shows the city's good sense even in grief. And "devoted to dharma, she does not leave him" makes it clear that Sītā's following him was not love alone but the practice of dharma.

७दशरथस्य निर्गमनम्

२८अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन्गृहात्॥

२९शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे॥

३०पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान्सन्नस्तदा बभौ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा॥

३१स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।
सूतं संचोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति॥

३२रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा।
उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः॥

अथ दीनाभिः स्त्रीभिः वृतः दीनचेतनः राजा ‘प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामि’ इति ब्रुवन् गृहात् निर्जगाम। अग्रतः रुदतीनां स्त्रीणां महास्वनः तेन श्रुतः — सः महति कुञ्जरे बद्धे सति करेणूनां नादः इव आसीत्। उपमा एषा राजकुलस्य बन्धनम् एव सूचयति — यूथपतौ गृहीते यूथं निराश्रयं भवति। तदा पिता काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नः बभौ, यथा पर्वणि ग्रहेण उपप्लुतः परिपूर्णः शशी। एतत् सर्वं दृष्ट्वा अपि अचिन्त्यात्मा दशरथात्मजः रामः सूतं संचोदयामास — ‘त्वरितं वाह्यताम्’ इति। एकतः रामः ‘याहि’ इति सूतम् अवदत्, अन्यतः जनः ‘तिष्ठ’ इति; अध्वनि उभयथा चोदितः सूतः उभयं कर्तुं नाशकत्। एषा सुमन्त्रस्य धर्मसंकटस्य प्रथमा सूचना, या अग्रे चक्रयोः अन्तरा इति उपमया पुनः वर्ण्यते। राज्ञः निर्गमने ‘द्रक्ष्यामि’ इति एकम् एव पदम् उक्तम्; तेन तस्य सर्वा चिन्ता पुत्रदर्शनमात्रे निबद्धा इति ज्ञायते। रामस्य तु विपरीतम् आचरणम् — सः पितरं दृष्ट्वा अपि रथं त्वरयति, यतः विलम्बेन उभयोः दुःखम् एव वर्धेत। ग्रहोपप्लुतशशिनः उपमया राज्ञः तेजः अद्यापि विद्यते, किन्तु तत् आवृतम् इति ज्ञाप्यते।

Then the king, himself downcast and surrounded by his grieving women, came out of the palace saying, "I will see my dear son." Ahead of him he heard the loud wailing of the weeping women, like the trumpeting of cow-elephants when the great bull of the herd has been captured; the image suggests the captivity of the royal house, for when the leader of the herd is caught, the herd is left without shelter. At that moment his father, the glorious Kākutstha, looked like the full moon overtaken by an eclipse. Yet seeing all this, Daśaratha's son Rāma, whose mind no one could fathom, urged the charioteer on: "Drive quickly." Rāma told the charioteer to go, and the people told him to stop, and pressed both ways on the road, the charioteer could do neither. This is the first sign of Sumantra's dilemma, which will soon be described again with the image of being caught between two wheels. As the king came out he said only one thing, "I will see", which shows that all his thought was bound up in seeing his son. Rāma did the opposite: seeing his father, he hurried the chariot on, because delay would only increase the pain for both. And the eclipsed moon suggests that the king's splendour still existed, but was covered over.

८पुरस्य शोकः राज्ञश्च पतनम्

३३निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः॥

३४रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।
प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्॥

३५सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।
मीनसंक्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव॥

३६दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः॥

३७ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्॥

महाबाहौ रामे निर्गच्छति सति पौरजनानां नयनेभ्यः पतितैः अश्रुभिः अभ्यवहितं महीरजः प्रणनाश — रथस्य धूलिः अपि अश्रुभिः शान्ता इति अतिशयोक्त्या शोकस्य परिमाणम् उक्तम्। राघवस्य प्रयाणे तत् पुरं रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतम् अचेतनं परमपीडितं च आसीत्। स्त्रीणां नयनैः आयाससम्भवम् अस्रं तथा सुस्राव, यथा मीनसंक्षोभचलितैः पङ्कजैः सलिलं स्रवति; कमलेभ्यः जलबिन्दूनां पतनम् इव अश्रूणां पतनम्। एकचित्तगतं पुरं दृष्ट्वा श्रीमान् नृपतिः दुःखेन कृत्तमूलः द्रुमः इव निपपात। ततः भृशदुःखितं सीदन्तं राजानं प्रेक्ष्य रामस्य पृष्ठतः नराणां हलहलाशब्दः जज्ञे। नगरस्य राज्ञश्च शोकः अत्र एकीभूतः; राजा पुरस्य मूलम्, तस्मिन् छिन्ने पुरम् अपि पतति इति ध्वनिः। अत्र चत्वारः श्लोकाः चतस्रः उपमाः वहन्ति — अश्रुभिः शान्तं रजः, अचेतनं पुरम्, पङ्कजेभ्यः पतत् सलिलम्, कृत्तमूलः द्रुमः च। एताभिः कविः क्रमेण मार्गात् पुरं प्रति, पुरात् स्त्रियः प्रति, स्त्रीभ्यः राजानं प्रति दृष्टिं नयति। ‘एकचित्तगतम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सम्पूर्णा अयोध्या एकेन एव चित्तेन युक्ता आसीत्, तत् च चित्तं रामे एव निबद्धम्। तादृशं पुरं दृष्ट्वा राजा स्वस्य अपराधम् एव स्मरति, अतः पतति। हलहलाशब्दः च राज्ञः पतनस्य प्रतिध्वनिः इव रामस्य पृष्ठतः उत्थितः।

As the mighty-armed Rāma went out, the dust of the road was laid by the tears falling from the townspeople's eyes, an exaggeration that measures the depth of their grief. At Rāghava's departure the city was worn out with weeping, full of cries of woe, senseless and utterly stricken. Tears of distress streamed from the women's eyes as water spills from lotuses shaken by fish stirring beneath them. Seeing the whole city of one mind, the glorious king fell to the ground in his grief like a tree cut at the root. Then, seeing the king sink down in great pain, the people behind Rāma raised a great tumult. The grief of the city and of the king became one here: the king is the root of the city, and when he is cut down the city falls too. These four verses carry four images, the dust laid by tears, the senseless city, water spilling from lotuses and the tree cut at the root, by which the poet leads our eye from the road to the city, from the city to the women, and from the women to the king. "Of one mind" is important: all Ayodhyā shared a single mind, and that mind was fixed on Rāma. Seeing such a city, the king remembered his own fault and fell, and the tumult rose behind Rāma like an echo of the king's fall.

९रामस्य अवलोकनं धर्मपाशश्च

३८हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन्॥

३९अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि॥

४०स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत॥

४१पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।
दृष्ट्वा संचोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्॥

४२नहि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रैर्नुन्न इव द्विपः॥

४३प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात्।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत॥

केचित् जनाः ‘हा राम’ इति, अपरे ‘हा राममातः’ इति क्रोशन्ति; अन्तःपुरसमृद्धं क्रोशन्तं राजानं ते पर्यदेवयन्। अन्वीक्षमाणः रामः विषण्णं भ्रान्तचेतसं राजानं मातरं च उभौ पथि अनुगतौ ददर्श। पाशेन बद्धः किशोरः यथा मातरं द्रष्टुं न शक्नोति, तथा धर्मपाशेन संयुक्तः सः प्रकाशं न अभ्युदैक्षत। अत्र ‘धर्मपाशः’ इति पदं सर्गस्य हृदयम् — रामः स्नेहेन न बद्धः, अपि तु पितुः सत्यरक्षणेन बद्धः। यानार्हौ अदुःखार्हौ सुखोचितौ तौ पदातिनौ दृष्ट्वा सः सारथिं संचोदयामास — ‘शीघ्रं याहि’ इति। पुरुषव्याघ्रः सः पितुः मातुश्च तत् दुःखजं दर्शनं सोढुं न शक्तवान्, यथा तोत्रैः नुन्नः द्विपः तत् न सहते। वत्सकारणात् प्रत्यगारम् आयान्ती बद्धवत्सा धेनुः इव राममाता कौसल्या रथम् अभ्यधावत्। धेनूपमया मातुः विवशः स्नेहः दर्शितः। ‘अन्वीक्षमाणः’ इति पदेन रामस्य पृष्ठतः अवलोकनम् उक्तम्; सः न स्थातुं शक्नोति, न च द्रष्टुं न इच्छति। एतस्मिन् द्वन्द्वे एव तस्य चरित्रस्य गाम्भीर्यं प्रकाशते। कविः त्रिभिः उपमाभिः — पाशबद्धः किशोरः, तोत्रनुन्नः गजः, बद्धवत्सा धेनुः — मातापुत्रयोः वियोगम् एव त्रिधा दर्शयति। ‘पदातिनौ’ इति पदेन वृद्धयोः मातापित्रोः कष्टम् उक्तम्; यानार्हौ अपि तौ पादाभ्याम् एव धावतः। एतत् दृश्यं रामस्य हृदयं भिनत्ति, अतः सः सारथिं त्वरयति।

Some cried "Alas, Rāma!", others "Alas, Rāma's mother!", and they lamented over the king, who cried aloud with all his household. Looking back, Rāma saw the king, dejected and bewildered, and his mother, both following him along the road. Like a colt tied with a rope that cannot look at its mother, bound by the rope of dharma he could not look at them openly. The "rope of dharma" is the heart of the sarga: Rāma was bound not by affection but by the duty of keeping his father's word true. Seeing the two of them on foot, who deserved a carriage, who had never known sorrow and were used to comfort, he urged the charioteer: "Go quickly." That tiger among men could not bear the painful sight of his father and mother, as an elephant cannot bear the goads that drive it. And Rāma's mother Kausalyā ran after the chariot, like a cow running home to her tethered calf. The image of the cow shows a mother's helpless love. Rāma looked back: he could neither stop nor bear not to look, and in that conflict the depth of his character shines out. With three images, the tethered colt, the goaded elephant and the cow with her tethered calf, the poet shows the parting of mother and son three times over. That his aged parents were on foot, though they deserved carriages, shows their suffering, and that sight broke Rāma's heart, which is why he hurried the charioteer.

१०मातुः अनुधावनं सारथेः संकटं च

४४तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च॥

४५रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।
असकृत्प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम्॥

४६तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा॥

४७नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्॥

रुदन्तीं रथम् अनुधावन्तीं ‘राम राम, हा सीते, हा लक्ष्मण’ इति क्रोशन्तीं रामलक्ष्मणसीतार्थं नेत्रजं वारि स्रवन्तीं नृत्यन्तीम् इव मातरं सः असकृत् प्रैक्षत। ‘नृत्यन्तीम् इव’ इति उपमा शोकेन इतस्ततः चलन्त्याः गतिम् एव चित्रयति। एकतः राजा ‘तिष्ठ’ इति चुक्रोश, अन्यतः राघवः ‘याहि याहि’ इति; तदा सुमन्त्रस्य आत्मा चक्रयोः अन्तरा इव बभूव। तदा रामः तम् अब्रवीत् — ‘उपालब्धः अपि त्वं राजानं वक्ष्यसि ‘न अश्रौषम्’ इति; चिरं विलम्बः दुःखस्य पापिष्ठम्।’ अत्र रामस्य करुणा एव कठोरतया प्रकाशते — सः पितुः शोकं दीर्घयितुं न इच्छति, अतः शीघ्रं गमनम् एव अनुकम्पा इति मन्यते। सुमन्त्रस्य अवस्था अत्र सर्वाधिकं करुणा — सः राज्ञः भृत्यः, रामस्य च सारथिः; उभयोः आज्ञे परस्परविरुद्धे। रामस्य वचनं च सारथेः रक्षणार्थम् एव — दोषः मयि, न त्वयि इति सः सूचयति।

Again and again he looked at his mother, weeping and running after the chariot, crying "Rāma, Rāma! Alas, Sītā! Alas, Lakṣmaṇa!", shedding tears for Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā, and seeming almost to dance in her grief; the image paints her stumbling this way and that. On one side the king cried "Stop!", on the other Rāghava said "Go on, go on!", and Sumantra felt as though caught between two wheels. Then Rāma told him: "If the king reproaches you, you can tell him you did not hear. To draw this out is the worst kind of pain." Here Rāma's compassion shows itself as firmness: he did not want to prolong his father's grief, and thought that going quickly was itself a kindness. Sumantra's position is the most pitiable of all: he was the king's servant and Rāma's charioteer, and the two orders contradicted each other. Rāma's words were meant to protect the charioteer: the fault would be his own, not Sumantra's.

११जनस्य निवर्तनं राज्ञश्च अवस्थानम्

४८स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।
व्रजतोऽपि हयाञ्छीघ्रं चोदयामास सारथिः॥

४९न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम्॥

५०यमिच्छेत्पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत्।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः॥

५१तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः॥

रामस्य वचः कुर्वन् सारथिः तं जनम् अनुज्ञाप्य व्रजतः अपि हयान् शीघ्रं चोदयामास। राज्ञः जनः रामं प्रदक्षिणीकृत्य न्यवर्तत, किन्तु आशुवेगेन मनसा अपि मानुषं न न्यवर्तत — शरीरेण एव ते निवृत्ताः, मनसा तु रामेण सह गताः। ततः अमात्याः महाराजं दशरथम् ऊचुः — ‘यम् इच्छेत् पुनः आयान्तं तम् एनं दूरं न अनुव्रजेत्’ इति नीतिवचनम्। सर्वगुणोपपन्नं तेषां वचः निशम्य प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः कृपणः राजा सभार्यः तत्र एव व्यवस्थितः सन् तं सुतम् ईक्षमाणः अतिष्ठत्। एवम् अयं सर्गः रामस्य प्रस्थानं समापयति; अग्रिमे सर्गे अन्तःपुरस्य नगरस्य च विलापः वर्ण्यते। अमात्यानां वचनं नीतिशास्त्रस्य सिद्धान्तः — अधिकम् अनुगमनं वियोगदुःखम् एव वर्धयति। राजा तु न निवर्तते, न च अनुव्रजति; सः तत्र एव स्तब्धः तिष्ठति। एषा एव तस्य अन्तिमा रामदर्शनवेला। ‘सभार्यः’ इति पदेन कौसल्यादयः अपि तत्र एव स्थिताः इति ज्ञायते।

Doing as Rāma said, the charioteer took leave of the crowd and drove the horses, already moving, faster still. The king's people walked round Rāma in reverence and turned back, but though their bodies turned back, their swift minds did not; in spirit they went on with Rāma. Then the ministers said to the great king Daśaratha, "One whom you wish to see return should not be followed far." Hearing their words, which were wise in every way, the wretched king, bathed in sweat and the very picture of dejection, stood there with his wives, gazing after his son. So this sarga completes Rāma's departure, and the next describes the lament of the inner palace and the city. The ministers' words are a maxim of statecraft: following too far only increases the pain of parting. The king neither turned back nor went on; he stood there frozen, and that was his last sight of Rāma. "With his wives" tells us that Kausalyā and the others stood there too.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
कृताञ्जलि ४०.१ बद्धाञ्जलिः, विनयेन संयोजितकरः
सन्धिः
कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतः अञ्जलिः यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपसंगृह्य ४०.१ चरणौ गृहीत्वा, पादाभिवन्दनं कृत्वा
सन्धिः
सम् + गृह्य → संगृह्य — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — उप-सम्-पूर्वात् ग्रह्‌धातोः ल्यप्प्रत्ययः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अन्वक्षम् ४०.३ अनन्तरम् एव, दृष्टिपथे एव — भ्रातुः पश्चात् तत्क्षणम्
सन्धिः
अनु + अक्षम् → अन्वक्षम् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः
अक्ष्णः अनु इति — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
मूर्ध्न्युपाघ्राय ४०.४ मस्तकम् आघ्राय, शिरः चुम्बित्वा — मातुः वात्सल्यचिह्नम्
सन्धिः
मूर्धनि + उपाघ्राय → मूर्ध्न्युपाघ्राय — यण्सन्धिः (इ + उ = य्); उप + आघ्राय इत्यत्र सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — सप्तम्यन्तपदस्य ल्यबन्तेन सह सन्धिः
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्); ‘मूर्धनि’ सप्तमी एकवचनम्
सुहृज्जन ४०.५ मित्रवर्गे, स्वजनसमूहे
सन्धिः
सुहृद् + जन → सुहृज्जन — श्चुत्वसन्धिः (द् + ज = ज्)
समासः
सुहृदः एव जनः — कर्मधारयः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘स्वनुरक्तः’ इत्यस्य विषयसप्तमी)
स्वनुरक्त ४०.५ अत्यन्तं स्नेहयुक्तः, दृढानुरागी
सन्धिः
सु + अनुरक्त → स्वनुरक्त — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः
सुष्ठु अनुरक्तः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विधेयम्)
यज्ज्येष्ठवशग ४०.६ यत् पुरुषः ज्येष्ठभ्रातुः आज्ञायां वर्तेत
सन्धिः
यत् + ज्येष्ठवशगः → यज्ज्येष्ठवशगः — श्चुत्वसन्धिः (त् + ज् = ज्)
समासः
ज्येष्ठस्य वशं गच्छति इति ज्येष्ठवशगः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भवेत्’ इत्यस्य कर्ता)
तनुत्याग ४०.७ शरीरपरित्यागः — संग्रामे प्राणार्पणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तनोः त्यागः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वृत्तम्’ इत्यस्य विधेयांशः)
प्राञ्जलि ४०.१० कृताञ्जलिः, विनयेन बद्धहस्तः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रकृष्टः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सुमन्त्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उपक्रमितव्य ४०.१२ आरब्धव्यानि — गणनायाम् अद्य एव आरम्भणीयानि
सन्धिः
तानि + उपक्रमितव्यानि → तान्युपक्रमितव्यानि — यण्सन्धिः (इ + उ = य्)
समासः
समासः नास्ति — उप-पूर्वात् क्रम्‌धातोः तव्यत्प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (कर्मणि विध्यर्थे)
वरारोहा ४०.१३ सुन्दरी, उत्तमाङ्गी
सन्धिः
वर + आरोहा → वरारोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वरः आरोहः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्)
रथोपस्थ ४०.१५ रथस्य मध्यभागे, रथकोष्ठे
सन्धिः
रथ + उपस्थ → रथोपस्थ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
रथस्य उपस्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
सीतातृतीय ४०.१७ येषु सीता तृतीया — रामलक्ष्मणसीताः त्रयः
सन्धिः
सीता + तृतीय — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘सीतातृतीयान् + आरूढान्’ इति हलन्तस्वरसंयोगः
समासः
सीता तृतीया येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘आरूढान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हयसिञ्जित ४०.१९ अश्वानाम् आभरणानां क्वणितम्, तुरगभूषाशब्दः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हयानां सिञ्जितम् — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘तस्य निर्घोषः यत्र तत्’ इति बहुव्रीहिगर्भम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्; ‘पुरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
घर्मार्त ४०.२० आतपेन पीडितः, तृष्णार्तः प्राणी
सन्धिः
घर्म + आर्त → घर्मार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
घर्मेण आर्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (उपमानवाचकम्)
तदुन्मुख ४०.२१ तं प्रति ऊर्ध्वमुखाः, रामदर्शनोत्सुकाः
सन्धिः
तद् + उन्मुख — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘उन्मुख’ इत्यत्र तु उद् + मुख → अनुनासिकसन्धिः (द् + म = न्)
समासः
तस्मिन् उन्मुखाः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सर्वे’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुर्दर्श ४०.२२ दुर्लभदर्शनम्, कष्टेन द्रष्टव्यम्
सन्धिः
दुस् + दर्श → दुर्दर्श — रुत्वरेफसन्धिः (सकारस्य रेफादेशः)
समासः
दुःखेन दृश्यते इति — कृच्छ्रार्थे दुस्-उपपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्; ‘मुखम्’ इत्यस्य विधेयम्)
देवगर्भप्रतिम ४०.२३ देवशिशोः सदृशः — रामस्य विशेषणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
देवगर्भस्य प्रतिमा यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘देवानां गर्भः’ इति षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘वनं याति’ इत्यनेन)
कृतकृत्या ४०.२४ सफलमनोरथा, साधितप्रयोजना
सन्धिः
कृत + कृत्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृतं कृत्यं यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वैदेही’ इत्यस्य विधेयम्)
अभ्युदय ४०.२६ उत्कर्षः, कल्याणम्, श्रेयःप्राप्तिः
सन्धिः
अभि + उदय → अभ्युदय — यण्सन्धिः (इ + उ = य्); पदे च ‘च + अभ्युदयः’ इति सवर्णदीर्घेण ‘चाभ्युदयो’
समासः
समासः नास्ति — अभि-उद्-पूर्वात् इण्‌धातोः अच्प्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘महान्’ इत्यस्य विशेष्यम्)
दीनचेतन ४०.२८ विषण्णचित्तः, खिन्नमनाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीनं चेतनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
ग्रहेणोपप्लुत ४०.३० राहुणा ग्रस्तः, उपरागयुक्तः
सन्धिः
ग्रहेण + उपप्लुतः → ग्रहेणोपप्लुतः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — तृतीयान्तपदस्य क्तान्तपदेन सह सन्धिमात्रम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शशी’ इत्यस्य विशेषणम्)
वाह्यताम् ४०.३१ ‘वाह्यताम्’ — रथः शीघ्रं चाल्यताम् इति रामस्य आदेशः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे तु ‘वाह्यताम् + इति’ इति पदद्वयं संयोज्य ‘वाह्यतामिति’ इति लिखितम्
समासः
समासः नास्ति — वह्‌धातोः कर्मणि लोट्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लोट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
महीरजः ४०.३३ भूमेः धूलिः, मार्गरेणुः
सन्धिः
मही + रजस् → महीरजस् — समासे स्वरसन्धिकार्यं नास्ति (ईकारानन्तरं रेफः); पदान्ते सकारस्य विसर्गः, तेन ‘महीरजः’
समासः
मह्याः रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘प्रणनाश’ इत्यस्य कर्ता)
रुदिताश्रुपरिद्यून ४०.३४ रोदनेन अश्रुभिश्च क्लान्तम्, म्लानम्
सन्धिः
रुदित + अश्रु → रुदिताश्रु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
रुदितेन अश्रुभिश्च परिद्यूनम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्; ‘पुरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
एकचित्तगत ४०.३६ एकनिष्ठचित्तम् — सर्वे नागरिकाः एकम् एव चिन्तयन्तः
सन्धिः
श्रीमान् + एकचित्तगतम् → श्रीमानेकचित्तगतम् — हलन्तस्य स्वरे परे संयोगः; समासान्तर्गतः सन्धिः नास्ति
समासः
एकं चित्तं गतम् इति — द्वितीयातत्पुरुषः; ‘एकचित्तं गतं यत् तत्’ इति वा
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अन्वीक्षमाण ४०.३९ पृष्ठतः पश्यन्, अनुवीक्षमाणः
सन्धिः
अनु + ईक्षमाण → अन्वीक्षमाण — यण्सन्धिः (उ + ई = व्)
समासः
समासः नास्ति — अनु-पूर्वात् ईक्ष्‌धातोः शानच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
धर्मपाश ४०.४० धर्मरूपं बन्धनम् — पितृवचनपालनस्य नियमः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मः एव पाशः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘संयुक्तः’ इत्यस्य करणम्)
तोत्रैर्नुन्न ४०.४२ अङ्कुशैः प्रेरितः, तोत्रप्रहारैः पीडितः
सन्धिः
तोत्रैः + नुन्नः → तोत्रैर्नुन्नः — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारपूर्वे घोषे परे)
समासः
तोत्रैः नुन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्विपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यगार ४०.४३ गृहाभिमुखम्, गोष्ठं प्रति
सन्धिः
प्रति + अगार → प्रत्यगार — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
गृहं प्रति इति — अव्ययीभावः
विभक्तिः
द्वितीयार्थे अव्ययीभावः (‘आयान्ती’ इत्यस्य गन्तव्यम्)
सर्वगुणोपपन्न ४०.५१ सर्वगुणसम्पन्नम्, नीत्या युक्तम्
सन्धिः
सर्वगुण + उपपन्न → सर्वगुणोपपन्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सर्वैः गुणैः उपपन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकम्; ‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
सभार्य ४०.५१ पत्नीभिः सहितः
सन्धिः
सह + भार्या → सभार्य — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः बहुव्रीहौ
समासः
भार्यया सह वर्तमानः — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)