॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ४१

अयोध्याकाण्डम् — एकचत्वारिंशः सर्गः

अन्तःपुरस्य नगरस्य च विलापः

रनिवासस्त्रीणाम् आर्तनादः, अशुभनिमित्तानि, नागरिकाणां दैन्यम्, अयोध्यायाः कम्पः

अस्मिन् सर्गे रामस्य निर्गमनानन्तरम् अयोध्यायाः शोकः वर्ण्यते। रामे नगरात् निष्क्रामति सति अन्तःपुरे स्त्रीणां महान् आर्तशब्दः जातः। महिष्यः विलपन्ति — ‘अनाथानां गतिः शरणं च यः आसीत्, अभिशस्तः अपि यः न क्रुध्यति, यः अस्मासु मातरि इव वर्तते, यः जगतः परित्राता, सः क्व नु गच्छति। अहो, राजा निश्चेतनः।’ ताः विवत्साः धेनवः इव रुरुदुः। तम् आर्तशब्दं श्रुत्वा पुत्रशोकाभिसंतप्तः दशरथः सुदुःखितः अभवत्। तस्मिन् दिने अग्निहोत्राणि न हुतानि, गृहमेधिनः न अपचन्, सूर्यः अन्तर्हितः, नागाः कवलान् व्यसृजन्, गावः वत्सान् न अपाययन्। त्रिशङ्कुः मङ्गलः बृहस्पतिः बुधश्च चन्द्रम् उपेत्य दारुणाः स्थिताः; नक्षत्राणि गतार्चींषि, विशाखाः सधूमाः। नगरं प्रचचाल, दिशः तिमिरेण संवृताः। नागरिकाः आहारविहारयोः मनः न अकुर्वन्, सर्वे राजानम् उपालभन्ते। अन्ते इन्द्रहीना मही इव रामहीना अयोध्या भयशोकदीपिता चचाल ननाद च।

१अन्तःपुरे आर्तनादः

१तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ।
आर्तशब्दो हि संजज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान्॥

२अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः।
यो गतिः शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति॥

पूर्वसर्गे रामः रथेन प्रस्थितः, राजा च सभार्यः तम् ईक्षमाणः स्थितः। अस्मिन् सर्गे कविः दृष्टिं नगरात् अन्तःपुरं प्रति नयति। तस्मिन् पुरुषव्याघ्रे कृताञ्जलौ सति नगरात् निष्क्रामति, स्त्रीणाम् अन्तःपुरे महान् आर्तशब्दः संजज्ञे। राज्ञः पत्न्यः विलपन्ति — ‘यः अस्य अनाथस्य दुर्बलस्य तपस्विनः जनस्य गतिः शरणं च आसीत्, सः नाथः क्व नु गच्छति।’ ‘गतिः’ इति आश्रयः, ‘शरणम्’ इति आपद्रक्षा, ‘नाथः’ इति मनोरथपूरकः — त्रिभिः पदैः रामस्य त्रिविधम् उपकारित्वम् उक्तम्। ‘कृताञ्जलौ’ इति पदेन रामः गच्छन् अपि पितरं मातॄश्च नमस्कुर्वन् एव गच्छति इति सूचितम्।

In the previous sarga Rāma had set out in the chariot, and the king had stood with his wives gazing after him. In this sarga the poet turns our eyes from the city to the inner palace. As that tiger among men left the city with his hands folded, a great cry of distress rose among the women of the inner palace. The king's wives lamented: "He was the refuge and the shelter of all of us, helpless, weak and pitiable as we are; where can our protector be going?" With three words, refuge, shelter and protector, they name the three ways Rāma served them: support in daily life, rescue in trouble and the fulfilling of their wishes. His folded hands tell us that even as he went, Rāma went bowing to his father and his mothers.

२महिषीणां प्रश्नाः

३न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्।
क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान्समदुःखः क्व गच्छति॥

४कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते।
तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति॥

५कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितो वनम्।
परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति॥

ताः पुनः वदन्ति — ‘यः अभिशस्तः अपि न क्रुध्यति, क्रोधनीयानि वर्जयति, क्रुद्धान् सर्वान् प्रसादयति, परेषां दुःखे समदुःखः भवति, सः क्व गच्छति। यथा सः महातेजाः कौसल्यायां मातरि वर्तते, तथा एव अस्मासु अपि वर्तते; सः महात्मा क्व नु गच्छति। कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा वनं संचोदितः, अस्य जनस्य जगतश्च परित्राता सः क्व नु गच्छति।’ त्रिष्वपि श्लोकेषु ‘क्व नु गच्छति’ इति पदम् आवर्त्यते; एषा पुनरुक्तिः एव शोकस्य स्वरूपम् — प्रश्नः उत्तरं न इच्छति, केवलं वेदनां वहति। अपि च ‘क्लिश्यमानेन राज्ञा’ इति पदेन राजा अपि पीडितः एव, न दोषी इति सूच्यते। एताः महिष्यः कैकेयीं न निन्दन्ति; तासां वचनं केवलं रामगुणस्मरणम् एव।

"He never grows angry even when falsely accused," they went on, "he avoids whatever might give offence, he wins over everyone who is angry, and he shares in others' sorrow; where is he going? That mighty, great-souled man treats us just as he treats his own mother Kausalyā; where can he be going? Driven to the forest by a king tormented by Kaikeyī, he was the saviour of these people and of the whole world; where can he be going?" In all three verses the question "where is he going?" returns, and the repetition is the very form of grief: the question wants no answer, it only carries pain. "A king tormented by Kaikeyī" suggests that the king too was a sufferer, not the one to blame. And these queens do not condemn Kaikeyī; their words are simply a remembering of Rāma's virtues.

३राज्ञः संतापः

६अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य संक्षयम्।
धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति॥

७इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः।
रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः॥

८स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखितः॥

अपि च ताः वदन्ति — ‘अहो, राजा निश्चेतनः, यत् जीवलोकस्य संक्षयं कुर्वन् इव धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति।’ इति उक्त्वा सर्वाः महिष्यः विवत्साः धेनवः इव दुःखार्ताः रुरुदुः, सस्वरं च विचुक्रुशुः। वत्सविहीनानां गवां नादः इति उपमा अस्मिन् काण्डे पुनः पुनः आगच्छति, यतः पुत्रवियोगः एव अत्र मुख्यः शोकहेतुः। तम् अन्तःपुरे घोरम् आर्तशब्दं श्रुत्वा पुत्रशोकाभिसंतप्तः महीपतिः दशरथः अतीव दुःखितः अभवत्। राज्ञः दुःखं द्विगुणम् — स्वस्य पुत्रवियोगः, अन्येषां च विलापः। ‘निश्चेतनः’ इति कठोरं वचनम् अपि अत्र निन्दार्थं न, अपि तु विस्मयार्थम् उक्तम् — राज्ञः बुद्धिः केन एवं मोहिता इति।

"Alas, the king has lost his senses," they said, "to send into the forest Rāma, who keeps to dharma and is true to his word, as though he were destroying the whole world of the living." With that all the queens wept in their pain like cows that have lost their calves, and cried aloud. The image of cows robbed of their calves comes again and again in this book, because the parting of mother and son is the chief cause of its grief. Hearing that terrible cry from the inner palace, King Daśaratha, already burning with grief for his son, was utterly wretched; his grief was doubled, his own loss and the lament of the others. Calling the king "senseless", harsh as it sounds, is said here not in blame but in bewilderment: what could have so clouded the king's mind?

४लोकस्य वैकृतम् उत्पाताश्च

९नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन्गृहमेधिनः।
अकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत॥

१०व्यसृजन्कवलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्।
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत॥

११त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि।
दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः॥

तस्मिन् दिने अग्निहोत्राणि न आहूयन्त, गृहमेधिनः न अपचन्, प्रजाः कार्यं न अकुर्वन्, सूर्यश्च अन्तरधीयत। नागाः कवलान् व्यसृजन्, गावः वत्सान् न अपाययन्, प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा अपि जननी न अभ्यनन्दत। एतैः वाक्यैः कविः दर्शयति यत् शोकः केवलं मनुष्याणां न, अपि तु यज्ञस्य गृहस्य पशूनां प्रकृतेश्च व्याप्तः। ततः त्रिशङ्कुः लोहिताङ्गः बृहस्पतिबुधौ च — एते दारुणाः ग्रहाः सोमम् अभ्येत्य व्यवस्थिताः। ज्यौतिषे चन्द्रस्य पीडा राज्ञः कुलस्य च अनिष्टं सूचयति; अतः उत्पातवर्णनम् इदं भाविनः दशरथमरणस्य पूर्वसूचनम्। गृहमेधिनां पाकाभावः, प्रजानां कर्मत्यागः, गवां वात्सल्यलोपः — एतानि त्रीणि गृहस्थजीवनस्य मूलानि; तेषु विकृतेषु सति सर्वं समाजजीवनं स्तब्धम् इति ज्ञायते।

That day no offerings were made into the sacred fires, the householders cooked no food, the people did no work, and the sun withdrew from sight. The elephants dropped the food from their mouths, the cows would not let their calves suckle, and a mother who had just borne her first son took no joy in him. With these lines the poet shows that the grief reached not only people but sacrifice, household, animals and nature itself. Then the star Triśaṅku, the red planet Mars, and Jupiter and Mercury as well, all harsh and threatening, drew near the moon and stood there. In the science of the stars an afflicted moon foretells harm to the king and his house, so this account of portents is a warning of Daśaratha's coming death. Cooking in the household, the people's work and a cow's care for her calf are three roots of household life, and with them overturned, the whole life of society stood still.

५नभसः नगरस्य च विकारः

१२नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः।
विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे॥

१३कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः।
रामे वनं प्रव्राजिते नगरं प्रचचाल तत्॥

१४दिशः पर्याकुलाः सर्वास्तिमिरेणेव संवृताः।
न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किंचन॥

नक्षत्राणि गतार्चींषि अभवन्, ग्रहाश्च गततेजसः; विशाखाश्च सधूमाः इव नभसि प्रचकाशिरे। इक्ष्वाकूणां कुलनक्षत्रं विशाखा; तस्याः सधूमत्वं कुलस्य एव सङ्कटं ब्रूते। वायुवेगेन उत्थितः महोदधिः इव कालिका आसीत्; रामे वनं प्रव्राजिते सति तत् नगरं प्रचचाल — भूकम्पः इव अयोध्यायां जातः। सर्वाः दिशः पर्याकुलाः तिमिरेण इव संवृताः; न ग्रहः, न नक्षत्रं, न किंचन प्रचकाशे। एवं कविः त्रिषु स्तरेषु — नभसि, अन्तरिक्षे, भूमौ च — एकम् एव वैकृतं दर्शयति। ‘कालिका’ इति मेघमाला; वायुवेगेन उत्थितसमुद्रस्य उपमया तस्याः गम्भीरता चञ्चलता च उक्ते। ‘प्रचचाल’ इति पदेन भूमेः कम्पनम् एव न, अपि तु नगरस्य स्थैर्यभङ्गः अपि ध्वन्यते।

The stars lost their brightness and the planets their light, and the Viśākhā constellation shone in the sky as though wrapped in smoke; Viśākhā is the family star of the Ikṣvākus, and its smoky look spoke of danger to the family. A bank of dark cloud rose like the ocean heaved up by the wind, and when Rāma had been sent to the forest the city shook, as though an earthquake had struck Ayodhyā. Every quarter of the sky was in confusion, as if covered in darkness; no planet, no star, nothing shone. So the poet shows one and the same disorder on three levels, in the sky above, in the air between and on the earth. The comparison with the storm-tossed ocean conveys both the depth and the restlessness of the clouds, and "the city shook" speaks not only of the earth trembling but of the city losing its stability.

६नागरिकाणां दैन्यम्

१५अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्।
आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः॥

१६शोकपर्यायसंतप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन्।
अयोध्यायां जनः सर्वश्चुक्रोश जगतीपतिम्॥

१७बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः।
न हृष्टो लभ्यते कश्चित्सर्वः शोकपरायणः॥

अकस्मात् सर्वः नागरः जनः दैन्यम् उपागमत्; आहारे वा विहारे वा न कश्चित् मनः अकरोत्। शोकपर्यायसंतप्तः सततं दीर्घम् उच्छ्वसन् अयोध्यायां सर्वः जनः जगतीपतिं दशरथं चुक्रोश — राजानम् एव ते उपालभन्ते, यतः सत्यरक्षणस्य मूल्यं नगरेण दीयते इति ते मन्यन्ते। राजमार्गगतः जनः बाष्पपर्याकुलमुखः आसीत्; न कश्चित् हृष्टः लभ्यते, सर्वः शोकपरायणः। ‘राजमार्गगतः’ इति पदेन सार्वजनिकं स्थानम् उक्तम् — गृहेषु तु शोकः स्वाभाविकः, किन्तु राजमार्गे अपि हर्षस्य लेशः न आसीत्। आहारविहारयोः निवृत्तिः शोकस्य प्रथमं लक्षणम्; तत् एव कविः सर्वप्रथमं वर्णयति। दीर्घोच्छ्वासः च मनसः भारस्य बाह्यं चिह्नम्।

All at once the whole city fell into misery; no one could put their mind to food or pleasure. Burned by wave after wave of grief and sighing long and constantly, everyone in Ayodhyā cried out against the lord of the earth, Daśaratha; they blamed the king himself, feeling that the city was paying the price for his keeping of his word. People walking on the royal road had faces streaming with tears; not one cheerful person could be found, all were given over to grief. The royal road is a public place: grief at home is natural, but even on the royal road there was not a trace of joy. Giving up food and pleasure is the first sign of grief, which is why the poet describes it first, and the long sighing is the outward sign of a burdened mind.

७प्रकृतेः वैकृतं सर्वेषां रामचिन्तनं च

१८न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः।
न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्॥

१९अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा।
सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन्॥

२०ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः।
शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं नैव भेजिरे॥

शीतः पवनः न वाति, शशी सौम्यदर्शनः न, सूर्यः लोकं न तपति — सर्वं जगत् पर्याकुलम् आसीत्। स्त्रीणां सुताः भर्तारः भ्रातरश्च अनर्थिनः अभवन्; सर्वे सर्वं परित्यज्य रामम् एव अन्वचिन्तयन्। ‘अनर्थिनः’ इति पदं मार्मिकम् — गृहस्य स्वाभाविकाः सम्बन्धाः अपि तदा निरर्थकाः प्रतीताः। ये तु रामस्य सुहृदः आसन्, ते सर्वे मूढचेतसः, शोकभारेण आक्रान्ताः, शयनं नैव भेजिरे — रात्रौ निद्रा अपि तान् न उपागमत्। शीतवायुः, सौम्यचन्द्रः, तपन्सूर्यः — एतानि त्रीणि ऋतुचक्रस्य नित्यानि; तेषाम् अपि वैकृतं दृष्ट्वा कविः सूचयति यत् धर्मस्य क्षतिः सर्वं जगत् व्याकुलं करोति। मित्राणां निद्रानाशः च स्नेहस्य गाढतां दर्शयति।

No cool wind blew, the moon was not pleasant to look at, the sun did not warm the world; the whole world was in turmoil. Sons, husbands and brothers meant nothing to the women; they all put everything aside and thought only of Rāma. "Meant nothing" is a telling phrase: even the natural ties of home seemed empty then. Rāma's friends were all bewildered and weighed down with grief; they did not go to bed at all, and sleep did not come to them that night. The cool wind, the gentle moon and the warming sun are constants of the turning seasons, and by showing even them disordered, the poet suggests that an injury to dharma throws the whole world into confusion. The friends' sleeplessness shows how deep their love was.

८अयोध्यायाः कम्पः

२१ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरन्दरेणेव मही सपर्वता।
चचाल घोरं भयशोकदीपिता सनागयोधाश्वगणा ननाद च॥

अन्ते कविः उपजातिवृत्तेन सर्गं समापयति — महात्मना रामेण रहिता अयोध्या तथा चचाल, यथा पुरन्दरेण रहिता सपर्वता मही चलेत्। भयशोकदीपिता सा नगरी सनागयोधाश्वगणा घोरं ननाद च। इन्द्रेण रहिता पृथिवी इति उपमया रामस्य रक्षकत्वम् एव सूचितम्; नगरस्य नादः च गजाश्वयोधानां सहितः इति उक्त्वा कविः सूचयति यत् शोकः सैन्यम् अपि व्याप्तः। अग्रिमे सर्गे दशरथस्य पतनं कैकेयीपरित्यागश्च वर्ण्यते।

At the end the poet closes the sarga in a longer verse. Bereft of the great-souled Rāma, Ayodhyā shook as the earth with its mountains would shake if it lost Indra, and blazing with fear and grief, with all its elephants, warriors and horses, the city cried out terribly. The image of the earth without Indra points to Rāma as its protector, and by saying that the city's cry came with its elephants, horses and warriors, the poet shows that the grief had reached even the army. In the next sarga Daśaratha's fall and his casting off of Kaikeyī are described.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
आर्तशब्द ४१.१ पीडितानां क्रन्दनध्वनिः, हाहाकारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
आर्तानां शब्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘संजज्ञे’ इत्यस्य कर्ता)
तपस्विन् ४१.२ अत्र ‘शोचनीयः, कृपापात्रम्’ इति अर्थः, न तु तपश्चरणशीलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — तपस्‌शब्दात् विनिप्रत्ययः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘जनस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिशस्त ४१.३ मिथ्यापवादेन कलङ्कितः, अभ्याख्यातः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — अभि-पूर्वात् शंस्‌धातोः क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अपि’ इत्यनेन युक्तम्)
समदुःख ४१.३ परेषां दुःखे तुल्यदुःखः, सहानुभूतिमान्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समं दुःखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गच्छति’ इत्यस्य कर्ता)
क्लिश्यमान ४१.५ पीड्यमानः, कष्टम् अनुभवन्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — क्लिश्‌धातोः कर्मणि शानच्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘राज्ञा’ इत्यस्य विशेषणम्)
परित्राता ४१.५ रक्षकः, आपद्भ्यः त्राता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — परि-पूर्वात् त्रै‌धातोः तृच्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गच्छति’ इत्यस्य कर्ता)
निश्चेतन ४१.६ विवेकशून्यः, बुद्धिरहितः
सन्धिः
निस् + चेतन → निश्चेतन — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्, चवर्गे परे)
समासः
निर्गतं चेतनं यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विधेयम्)
जीवलोक ४१.६ प्राणिजगत्, संसारः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
जीवानां लोकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
विवत्सा ४१.७ वत्सविहीनाः, बालकरहिताः गावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगताः वत्साः यासां ताः — बहुव्रीहिः (नञ्समानार्थकः विः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘धेनवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विचुक्रुशुः ४१.७ उच्चैः आक्रन्दितवत्यः, विरुरुवुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — वि-पूर्वात् क्रुश्‌धातोः लिट्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
पुत्रशोकाभिसंतप्त ४१.८ पुत्रवियोगदुःखेन दग्धः
सन्धिः
पुत्रशोक + अभिसंतप्त → पुत्रशोकाभिसंतप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुत्रशोकेन अभिसंतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘महीपतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नाग्निहोत्र ४१.९ अग्निहोत्रहवनानि — तानि तस्मिन् दिने न कृतानि
सन्धिः
न + अग्निहोत्राणि → नाग्निहोत्राणि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अग्नये होत्रं (हवनम्) — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (कर्मणि — ‘अहूयन्त’ इत्यस्य कर्म)
गृहमेधिन् ४१.९ गृहस्थाः, कुटुम्बिनः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गृहे मेधः (यज्ञः) येषां ते गृहमेधाः, तेषु इनिः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘अपचन्’ इत्यस्य कर्तारः)
अन्तरधीयत ४१.९ अन्तर्हितः अभवत्, अदृश्यः जातः
सन्धिः
सूर्यः + च + अन्तरधीयत → सूर्यश्चान्तरधीयत — विसर्गस्य शकारः, ततः सवर्णदीर्घः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — अन्तर्-पूर्वात् धा‌धातोः कर्मणि लङ्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लङ्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्रथमज ४१.१० ज्येष्ठः, प्रथमम् उत्पन्नः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रथमं जातः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘पुत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
लोहिताङ्ग ४१.११ मङ्गलग्रहः (कुजः), यस्य वर्णः रक्तः
सन्धिः
लोहित + अङ्ग → लोहिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लोहितम् अङ्गं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गतार्चींषि ४१.१२ निष्प्रभाणि, गतकान्तीनि
सन्धिः
गत + अर्चिस् → गतार्चिस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गतम् अर्चिः येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नक्षत्राणि’ इत्यस्य विशेषणम्)
सधूम ४१.१२ धूमाच्छन्नाः, धूमयुक्ताः इव
सन्धिः
सह + धूम → सधूम — बहुव्रीहौ सहशब्दस्य ‘स’ आदेशः
समासः
धूमेन सहिताः — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘विशाखाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कालिका ४१.१३ मेघमाला, कृष्णमेघसमूहः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — कालशब्दात् ‘क’ प्रत्ययः, स्त्रियां टाप्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘आसीत्’ इत्यस्य कर्ता)
प्रव्राजित ४१.१३ वनं प्रेषितः, निर्वासितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — प्र-पूर्वात् व्रज्‌धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘रामे’ इत्यनेन)
पर्याकुल ४१.१४ सर्वतः व्याकुलाः, क्षुब्धाः
सन्धिः
परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य्)
समासः
परितः आकुलाः — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दिशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शोकपर्यायसंतप्त ४१.१६ शोकपरम्परया दग्धः, आवर्तमानेन दुःखेन तप्तः
सन्धिः
परि + आय → पर्याय — यण्सन्धिः (इ + आ = य्); शोकपर्याय + संतप्त इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकस्य पर्यायैः संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाष्पपर्याकुलमुख ४१.१७ अश्रुभिः आर्द्रमुखः
सन्धिः
परि + आकुल → पर्याकुल — यण्सन्धिः (इ + आ = य्)
समासः
बाष्पेण पर्याकुलं मुखं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनर्थिन् ४१.१९ अनपेक्षिताः, प्रयोजनरहिताः — तदा न कोऽपि स्वजनम् अपेक्षते
सन्धिः
न + अर्थिनः → अनर्थिनः — नञः ‘अन्’ आदेशः स्वरे परे
समासः
न अर्थिनः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सुताः’ इत्यादीनां विधेयम्)
अन्वचिन्तयन् ४१.१९ अनुचिन्तितवन्तः, स्मरणं कृतवन्तः
सन्धिः
अनु + अचिन्तयन् → अन्वचिन्तयन् — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
समासः
समासः नास्ति — अनु-पूर्वात् चिन्त्‌धातोः लङ्
विभक्तिः
तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
सपर्वता ४१.२१ पर्वतसहिता पृथिवी
सन्धिः
सह + पर्वता → सपर्वता — बहुव्रीहौ सहशब्दस्य ‘स’ आदेशः
समासः
पर्वतैः सह वर्तमाना — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मही’ इत्यस्य विशेषणम्)
भयशोकदीपिता ४१.२१ भयेन शोकेन च प्रज्वलिता इव
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भयेन शोकेन च दीपिता — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
सनागयोधाश्वगणा ४१.२१ गजैः योद्धृभिः अश्वैश्च सहिता
सन्धिः
योध + अश्व → योधाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); सह + नाग… → ‘स’ आदेशः
समासः
नागानां योधानाम् अश्वानां च गणैः सहिता — सहपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)